Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽર્શસાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातोऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ| નિદાનં હેતુલક્ષણનિર્દેશઃ||૧-૨||
2. arśōnidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ષડર્શાંસિ ભવન્તિ વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતૈઃ સહજાનિ ચેતિ ||૩||
View original
षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
ષડર્શાંસીત્યાદિ| નનુ, વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતૈઃ સહજાનિ ચેત્યનેનૈવ ષટ્સઙ્ખ્યાયા લબ્ધત્વાત્ કથં ષડિતિ સઙ્ખ્યાનિર્દેશઃ? ઉચ્યતે- દ્વિદોષજનિતાર્શોગણનાપરિહારાર્થમ્| યદ્યપિ શોણિતાધિષ્ઠાના વાતાદયો રક્તાર્શસામારમ્ભકાઃ, તથાઽપ્યુપચારાત્ ‘શોણિતજાનિ’ ઇત્યુચ્યન્તે; યથા- ઘૃતાધિષ્ઠાનેનાગ્નિના દગ્ધો ‘ઘૃતદગ્ધ’ ઇત્યુચ્યતે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રાનાત્મવતાં યથોક્તૈઃ પ્રકોપણૈર્વિરુદ્ધાધ્યશનસ્ત્રીપ્રસઙ્ગોત્કટુકાસનપૃષ્ઠયાનવેગવિધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ પ્રકુપિતા દોષા એકશો દ્વિશઃ સમસ્તાઃ શોણિતસહિતા વા યથોક્તં પ્રસૃતાઃ પ્રધાનધમનીરનુપ્રપદ્યાધો ગત્વા ગુદમાગમ્ય પ્રદૂષ્ય ગુદવલીર્માંસપ્રરોહાઞ્જનયન્તિ વિશેષતો મન્દાગ્નેઃ, તથા તૃણકાષ્ઠોપલલોષ્ઠવસ્ત્રાદિભિઃ શીતોદકસંસ્પર્શનાદ્વા કન્દાઃ પરિવૃદ્ધિમાસાદયન્તિ, તાન્યર્શાંસીત્યાચક્ષતે ||૪||
View original
तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनीरनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवलीर्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः, तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति, तान्यर्शांसीत्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
અર્શસાં હેતૂન્ સમ્પ્રાપ્તિ ચ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રકુપિતા દોષા માંસપ્રરોહાઞ્જનયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| અનાત્મવતામ્ અજિતેન્દ્રિયાણામ્| યથોક્તૈઃ પ્રકોપણૈર્બલવદ્વિગ્રહાદિક્રોધશોકાદિદિવાસ્વપ્નાદિભિઃ| વિરુદ્ધં બહુધા હિતાહિતીયોક્તમ્| સ્ત્રીપ્રસઙ્ગ ઇત્યત્ર પ્રશબ્દેનાત્યન્તસક્તિઃ પ્રતિપાદ્યતે| ‘ગુદપાર્ષ્ણીસમાયોગઃ પ્રાહુરુત્કટુકાસનમ્’, ‘ઉકુડુ’ ઇતિ લોકે| અશ્વાદીનાં પૃષ્ઠેન ગમનં પૃષ્ઠયાનમ્| વેગવિધારણશબ્દેન વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં વેગધારણમ્| વિરુદ્ધાશનશબ્દેન ગુરુશીતાભિષ્યન્દિવિદાહ્યસાત્મ્યપ્રમિતાશનાદીનિ ગૃહ્યન્તે| વિશેષૈર્ભેદૈઃ| તેષાં નિદાનમભિધાય સમ્પ્રાપ્તિમાહ- યથોક્તમિત્યાદિ| પ્રસૃતા ઇતિ ‘કિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ’ (સૂ. ૨૧) ઇત્યાદિક્રમેણ પ્રસૃતાઃ| પ્રધાનધમનીઃ પુરીષવાહિનીઃ| અનુ પશ્ચાત્, પ્રપદ્ય પ્રાપ્ય| ગુદવલીરિતિ વલિસ્ત્વક્સઙ્કોચઃ| મન્દાગ્નેર્વિશેષતોઽતિશયેન માંસપ્રરોહાઞ્જનયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| તથા તૃણેત્યાદિ| પરિવૃદ્ધિમાસાદયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ| આચક્ષત ઇતિ ‘પૂર્વાચાર્યા’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
તત્ર સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધમર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલં ગુદમાહુઃ, તસ્મિન્ વલયસ્તિસ્રોઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાન્તરસમ્ભૂતાઃ પ્રવાહણી વિસર્જની સંવરણી ચેતિ ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ ; સર્વાસ્તિર્યગેકાઙ્ગલોચ્છ્રિતાઃ ||૫|| શઙ્ખાવર્તનિભાશ્ચાપિ ઉપર્યુપરિ સંસ્થિતાઃ | ગજતાલુનિભાશ્ચાપિ વર્ણતઃ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ | રોમાન્તેભ્યો યવાધ્યર્ધો ગુદૌષ્ઠઃ પરિકીર્તિતઃ ||૬||
View original
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः, तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्यर्धाङ्गुलान्तरसम्भूताः प्रवाहणी विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः ; सर्वास्तिर्यगेकाङ्गलोच्छ्रिताः ||५|| शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः | गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सम्प्रकीर्त्तिताः | रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदौष्ठः परिकीर्तितः ||६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ગુદં ગુદવલીશ્ચ વિવૃણ્વન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્થૂલાન્ત્રં કટ્યન્ત્રં ‘ગુદાન્ત્રં’ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્| અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલમિતિ અર્ધપઞ્ચમમઙ્કુલં યસ્મિન્ તત્તથા, એતેન સાર્ધચતુરઙ્ગુલપ્રમાણં ગુદમિત્યર્થઃ| અધ્યર્ધાઙ્ગુલાન્તરસમ્ભૂતા ઇતિ સાર્ધૈકાઙ્ગુલાન્તરસઞ્જાતાઃ| તત્રોપરિતનં વલિદ્વયં શઙ્ખાવર્ત્તનિભં પ્રત્યેકમન્તરેણ સહ સાર્ધૈકાઙ્ગુલં, પ્રથમા તુ વલિરન્તરેણ વિનૈકાઙ્ગુલોચ્છ્રાયા, અર્ધાઙ્ગુલસ્તુ ગુદૌષ્ઠ ઈદૃશં બોદ્ધવ્યમ્| અત એવ ‘પ્રથમા તુ ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલમાત્રે’ ઇત્યગ્રે વક્ષ્યતિ| તાસાં નામાન્યાહ- પ્રવાહણીત્યાદિ| પ્રવાહયતીતિ પ્રવાહણી, વિસૃજતીતિ વિસર્જની, સંવૃણોતીતિ સંવરણી| ગુદૌષ્ઠપ્રમાણમાહ- રોમાન્તેભ્ય ઇત્યાદિ| રોમાન્તેભ્યો રોમપ્રાન્તેભ્યો રોમમાલિકાયાઃ, યવાધ્યર્ધઃ સાર્ધો યવઃ, અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણ ઇત્યર્થઃ, અઙ્ગુલસ્ય ત્રિયવપ્રમાણત્વાત્||૫-૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
પ્રથમા તુ ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલમાત્રે ||૭||
View original
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे ||७||
🔊 Audio coming soon
પ્રથમા વલિર્ગુદૌષ્ઠાત્ કિયદ્દૂરે ભવતીત્યાહ- પ્રથમેત્યાદિ| પ્રથમા ‘વલિઃ’ ઇતિ શેષઃ||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તેષાં તુ ભવિષ્યતાં પૂર્વરૂપાણિ- અન્નેઽશ્રદ્ધા કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરમ્લીકા પરિદાહો વિષ્ટમ્ભઃ પિપાસા સક્થિસદનમાટોપઃ કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યમક્ષ્ણોઃ શ્વયથુરન્ત્રકૂજનં ગુદપરિકર્તનમાશઙ્કા પાણ્ડુરોગગ્રહણીદોષશોષાણાં કાસશ્વાસૌ બલહાનિર્ભ્રમસ્તન્દ્રા નિદ્રેન્દ્રિયદૌર્બલ્યં ચ ||૮||
View original
तेषां तु भविष्यतां पूर्वरूपाणि- अन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात् पक्तिरम्लीका परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोः श्वयथुरन्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाण्डुरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च ||८||
🔊 Audio coming soon
તેષામિત્યાદિ| ભવિષ્યતાં ભવિતુકામાનામ્| અમ્લીકા અમ્લોદ્ગારઃ| સક્થિસદનમ્ ઊરુગ્લાનિઃ, સ્ફુટનમિવેત્યેકે| આટોપ આધ્માનમ્| પાણ્ડુરોગાદીનામાશઙ્કા વિકલ્પઃ| કાસશ્વાસૌ ભ્રમસ્તન્દ્રા નિદ્રેન્દ્રિયદૌર્બલ્યં ચ ‘જાયતે’ ઇતિ શેષઃ||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
જાતેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાનિ પ્રવ્યક્તતરાણિ ભવન્તિ ||૯||
View original
जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યરૂપમાહ- જાતેષ્વિત્યાદિ| એતાનિ પૂર્વોક્તાનિ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
તત્ર મારુતાત્ પરિશુષ્કારુણવિવર્ણાનિ વિષમમધ્યાનિ કદમ્બપુષ્પતુણ્ડિકેરીનાડીમુકુલસૂચીમુખાકૃતીનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સશૂલં સંહતમુપવેશ્યતે કટીપૃષ્ઠપાર્શ્વમેઢ્રગુદનાભિપ્રદેશેષુ ચાસ્ય વેદના ભવન્તિ, ગુલ્માષ્ઠીલાપ્લીહોદરાણિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ ભવન્તિ, કૃષ્ણત્વઙ્નખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ ||૧૦||
View original
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीनाडीमुकुलसूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति, गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
વિશિષ્ટં રૂપમાહ- તત્રેત્યાદિ| પરિશુષ્કાણિ અનાસ્રાવીણિ| અરુણાનિ ઈષદ્રક્તાનિ| વિવર્ણાનિ વિવિધવર્ણાનિ| વિષમમધ્યાનિ નિમ્નોન્નતમધ્યાનિ, કેચિદત્ર ‘વિષમધ્યામાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વિષમાણિ નિમ્નોન્નતત્વેન, ધ્યામાનિ દગ્ધેષ્ટિકાદિવસ્તુવર્ણાનિ| તુણ્ડિકેરી વનકાર્પાસિકા, તત્પુષ્પાકૃતીનિ| અન્યે ત્વત્ર “તુણ્ડિકેરીનાડીમુકુલસૂચીમુખસદૃશાનિ ભવન્તિ” ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તુણ્ડિકેરી બિમ્બી, તસ્યા નાડી નાલિકા; મુકુલં પુષ્પમુકુલં; સૂચીસીવનદ્રવ્યમ્; એષાં મુખસદૃશાનિ ભવન્તિ| ઉપદ્રુતઃ અભિભૂતઃ| સંહતં ઘનમ્| ઉપવેશ્યતે વિટ્સર્ગં કાર્યતે| ગુલ્માદીનિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાનીત્યુપદ્રવકથનમ્||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
પિત્તાન્નીલાગ્રાણિ તનૂનિ વિસર્પીણિ પીતાવભાસાનિ યકૃત્પ્રકાશાનિ શુકજિહ્વાસંસ્થાનાનિ યવમધ્યાનિ જલૌકોવક્રસદૃશાનિ પ્રક્લિન્નાનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સદાહં સરુધિરમતિસાર્યતે, જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચાસ્યોપદ્રવા ભવન્તિ, પીતત્વઙ્નખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ ||૧૧||
View original
पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्प्रकाशानि शुकजिह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते, ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चास्योपद्रवा भवन्ति, पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||११||
🔊 Audio coming soon
પિત્તાદિત્યાદિ| વિસર્પીણિ પ્રસરણશીલાનિ| સંસ્થાનમાકારઃ| યવમધ્યાનીતિ પીનમધ્યાનિ મૂલાગ્રયોસ્તનૂનિ| પ્રક્લિન્નાનિ ક્લેદસ્રાવીણિ||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
શ્લેષ્મજાનિ શ્વેતાનિ મહામૂલાનિ સ્થિરાણિ વૃત્તાનિ સ્નિગ્ધાનિ પાણ્ડૂનિ કરીરપનસાસ્થિગોસ્તનાકારાણિ, ન ભિદ્યન્તે ન સ્રવન્તિ કણ્ડૂબહુલાનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સશ્લેષ્માણમનલ્પં માંસધાવનપ્રકાશમતિસાર્યતે, શોફશીતજ્વરારોચકાવિપાકશિરોગૌરવાણિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ ભવન્તિ, શુક્લત્વઙ્નખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ ||૧૨||
View original
श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पाण्डूनि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि, न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते, शोफशीतज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, शुक्लत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મજાનીત્યાદિ| સ્થિરાણિ કઠિનાનિ| પાણ્ડૂનિ ધૂસરાણિ| કરીરો મરુદેશાતિપ્રવૃદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, પનસો બહિઃ- કણ્ટકિફલઃ ‘કટહલ’ ઇતિ લોકે, તસ્ય ફલસદૃશાનિ| અનલ્પં બહુ| શીતજ્વરઃ શીતપ્રધાનજ્વરઃ||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
રક્તજાનિ ન્યગ્રોધપ્રરોહવિદ્રુમકાકણન્તિકાફલસદૃશાનિ પિત્તલક્ષણાનિ ચ, યદાઽવગાઢપુરીષપ્રપીડિતાનિ ભવન્તિ તદાઽત્યર્થં દુષ્ટમનલ્પમસૃક્ સહસા વિસૃજન્તિ, તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તૌ શોણિતાતિયોગોપદ્રવા ભવન્તિ ||૧૩||
View original
रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृशानि पित्तलक्षणानि च, यदाऽवगाढपुरीषप्रपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति, तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्रवा भवन्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
રક્તજાનીત્યાદિ| ન્યગ્રોધપ્રરોહો વટપ્રરોહઃ, વિદ્રુમઃ પ્રવાલઃ, કાકણન્તિકા ગુઞ્જા ચિરિહિણ્ટિકા’ ઇતિ લોકે, કાકાદનીત્યપરે| ચકારેણાનુબન્ધભૂતવાતકફરૂપમનુક્તમપિ સમુચ્ચીયતે| શોણિતાતિયોગોપદ્રવા આક્ષેપકાદયઃ||૧૩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
સન્નિપાતજાનિ સર્વદોષલક્ષણયુક્તાનિ ||૧૪||
View original
सन्निपातजानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
સર્વદોષલક્ષણયુક્તાનીતિ “સર્વેષાં ચાર્શંસાં યાનિ લક્ષણાનિ” ઇતિ જેજ્ઝટઃ; ગયદાસસ્તુ ‘સન્નિપાતજાનિ સર્વલક્ષણાનિ’ ઇતિ પઠતિ, વ્યખ્યાનયતિ ચ- “સર્વેષાં વાતાદીનાં લક્ષણાનિ સ્વભાવકર્મભૂતાનિ યેષુ તાનિ તથા” ઇતિ||૧૪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
સહજાનિ દુષ્ટશોણિતશુક્રનિમિત્તાનિ, તેષાં દોષત એવ પ્રસાધનં કર્ત્તવ્યમ્, વિશેષતશ્ચૈતાનિ દુર્દર્શનાનિ પરુષાણિ પાંસૂનિ દારુણાન્યન્તર્મુખાનિ; તૈરુપદ્રુતઃ કૃશોઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રોઽલ્પપ્રજઃ ક્ષીણરેતાઃ ક્ષામસ્વરઃ ક્રોધનોઽલ્પાગ્નિપ્રાણઃ પરમલસશ્ચ, તથા ઘ્રાણશિરોઽક્ષિનાસાશ્રવણરોગી, સતતમન્ત્રકૂજાટોપહૃદયોપલેપારોચકપ્રભૃતિભિઃ પીડ્યતે ||૧૫||
View original
सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि, तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्त्तव्यम्, विशेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि; तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निप्राणः परमलसश्च, तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी, सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
શરીરેણ સહ જાતાનામર્શસાં દોષેભ્યો ભિન્નં હેતું દર્શયન્નાહ- સહજાનીત્યાદિ| દુષ્ટશોણિતશુક્રનિમિત્તાનીતિ ગર્ભગુદારમ્ભકમાત્રં બીજં દુષ્ટં ન સર્વં, સર્વદુષ્ટત્વે હિ પ્રજોત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્| ‘તેષાં દોષત એવ પ્રસાધનં કર્તવ્યમિતિ યેન દોષેણ યસ્ય શુક્રશોણિતં દૂષિતં ભવેત્તસ્ય દોષસ્ય લક્ષણવર્ણવેદનાકૃતિભિઃ પ્રસાધનં વિજ્ઞાનમ્’ ઇત્યેકે; અન્યે તુ ‘દોષત ઇતિ દોષલિઙ્ગં સમીક્ષ્ય પ્રસાધનં ચિકિત્સા’ ઇત્યાહુઃ| દુર્દર્શનાનિ દુઃખેન દૃશ્યન્તે, અન્તર્વિદ્રધિવદિત્યર્થઃ| પાંસૂનિ ધૂસરાણિ| દારુણાનિ અતિદુઃખકરાણિ||૧૫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ભવતિ ચાત્ર- બાહ્યમધ્યવલિસ્થાનાં પ્રતિકુર્યાદ્ભિષગ્વરઃ | અન્તર્વલિસમુત્થાનાં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્ ||૧૬||
View original
भवति चात्र- बाह्यमध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्भिषग्वरः | अन्तर्वलिसमुत्थानां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
સ્થાનાશ્રયં સાધ્યાદિત્વં દર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| અન્તર્વલિઃ અભ્યન્તરવલિઃ| પ્રત્યાખ્યાય અસાધ્યાન્યેતાન્યર્શાંસીતિ નિરાકૃત્ય||૧૬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
પ્રકુપિતાસ્તુ દોષા મેઢ્રમભિપ્રપન્ના માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય કણ્ડૂં જનયન્તિ, તતઃ કણ્ડૂયનાત્ ક્ષતં સમુપજાયતે, તસ્મિંશ્ચ ક્ષતે દુષ્ટમાંસજાઃ પ્રરોહાઃ પિચ્છિલરુધિરસ્રાવિણો જાયન્તે કૂર્ચકિનોઽભ્યન્તરમુપરિષ્ટાદ્વા, તે તુ શેફો વિનાશયન્ત્યુપઘ્નન્તિ ચ પુંસ્ત્વં; યોનિમભિપ્રપન્નાઃ સુકુમારાન્ દુર્ગન્ધાન્ પિચ્છિલરુધિરસ્રાવિણશ્છત્રાકારાન્ કરીરાઞ્જનયન્તિ, તે તુ યોનિમુપઘ્નન્ત્યાર્તવં ચ; નાભિમભિપ્રપન્નાઃ સુકુમારાન્ દુર્ગન્ધાન્ પિચ્છિલાન્ ગણ્ડૂપદમુખસદૃશાન્ કરીરાઞ્જનયન્તિ; ત એવોર્ધ્વમાગતાઃ શ્રોત્રાક્ષિઘ્રાણવદનેષ્વર્શાંસ્યુપનિર્વર્તયન્તિ; તત્ર કર્ણજેષુ બાધિર્યં શૂલં પૂતિકર્ણતા ચ, નેત્રજેષુ વર્ત્માવરોધો વેદના સ્રાવો દર્શનનાશશ્ચ, ઘ્રાણજેષુ પ્રતિશ્યાયોઽતિમાત્રં ક્ષવથુઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસતા પૂતિનસ્યં સાનુનાસિકવાક્યત્વં શિરોદુઃખં ચ; વક્રજેષુ કણ્ઠૌષ્ઠતાલૂનામન્યતમસ્મિંસ્તૈર્ગદ્ગદવાક્યતા રસાજ્ઞાનં મુખરોગાશ્ચ ભવન્તિ ||૧૭||
View original
प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्डूं जनयन्ति, ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते, तस्मिंश्च क्षते दुष्टमांसजाः प्ररोहाः पिच्छिलरुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा, ते तु शेफो विनाशयन्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वं; योनिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधिरस्राविणश्छत्राकारान् करीराञ्जनयन्ति, ते तु योनिमुपघ्नन्त्यार्तवं च; नाभिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करीराञ्जनयन्ति; त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्राक्षिघ्राणवदनेष्वर्शांस्युपनिर्वर्तयन्ति; तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च, नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च, घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुनासिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च; वक्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमस्मिंस्तैर्गद्गदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति ||१७||
🔊 Audio coming soon
મેઢ્રાદિષ્વર્શાંસ્યાહ- પ્રકુપિતાસ્ત્વિત્યાદિ| અભિપ્રપન્ના આશ્રિતાઃ| કૂર્ચકિનઃ સૂક્ષ્મદીર્ઘાઙ્કુરસન્તાનિનઃ| અભ્યન્તરમિતિ મણૌ| ઉપરિષ્ટાદિતિ બાહ્યચર્મણિ| પુંસ્ત્વં શુક્રં પુંશ્ચિહ્નં ચ| યોનિમભિપ્રપન્ના ઇત્યાદિ અભિપ્રપન્ના દોષા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કરીરાન્ અઙ્કુરાન્| નાભિમભિપ્રપન્ના ઇત્યાદિ દોષા ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ત એવ દોષા ઇત્યર્થઃ| ઉપનિર્વર્તયન્તિ જનયન્તીત્યર્થઃ| તત્રેત્યાદિ| વર્ત્માવરોધ ઇતિ વર્ત્મ અક્ષિપુટઃ| ઘ્રાણજેષ્વિત્યાદિ| ક્ષવથુઃ છિક્કા| વક્રજેષ્વિત્યાદિ| અન્યતમસ્મિન્ એકતમસ્મિન્ સ્થાને ‘ઉત્પન્નેષ્વર્શઃસુ ’ ઇતિ શેષઃ||૧૭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
વ્યાનસ્તુ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્માણં પરિગૃહ્ય બહિઃસ્થિરાણિ કીલવદર્શાંસિ નિર્વર્તયતિ, તાનિ ચર્મકીલાન્યર્શાંસીત્યાચક્ષતે ||૧૮||
View original
व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बहिःस्थिराणि कीलवदर्शांसि निर्वर्तयति, तानि चर्मकीलान्यर्शांसीत्याचक्षते ||१८||
🔊 Audio coming soon
ત્વગધિષ્ઠાનમેવ ચર્મકીલાખ્યમર્શો દર્શયન્નાહ- વ્યાનસ્ત્વિત્યાદિ| બહિઃ ગુદૌષ્ઠાદ્બહિઃ; અન્યે તુ ‘બહિઃશબ્દેનાન્યત્રાપિ’ ઇતિ કથયન્તિ| કીલવત્ શઙ્કુતુલ્યાનીત્યર્થઃ||૧૮||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
ભવન્તિ ચાત્ર- તેષુ કીલેષુ નિસ્તોદો મારુતેનોપજાયતે | શ્લેષ્મણા તુ સવર્ણત્વં ગ્રન્થિત્વં ચ વિનિર્દિશેત્ ||૧૯|| પિત્તશોણિતજં રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્લક્ષ્ણતા તથા | સમુદીર્ણખરત્વં ચર્મકીલસ્ય લક્ષણમ્ ||૨૦||
View original
भवन्ति चात्र- तेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते | श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थित्वं च विनिर्दिशेत् ||१९|| पित्तशोणितजं रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्लक्ष्णता तथा | समुदीर्णखरत्वं चर्मकीलस्य लक्षणम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં ચર્મકીલાનાં દોષલિઙ્ગમાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| સવર્ણત્વમિતિ શ્લેષ્મણઃ સમાનવર્ણતેત્યર્થઃ| ગ્રન્થિત્વં ગ્રન્થિભાવઃ| પિત્તેત્યાદિ| તેષુ ચર્મકીલેષુ| રૌક્ષ્યમિત્યાદિ પિત્તશોણિતજં વિનિર્દિશેત્| સમુદીર્ણખરત્વમ્ અતીવ કઠિનત્વમ્| ચર્મકીલસ્ય લક્ષણમિતિ એતદ્વાતાદિદોષભેદતશ્ચર્મકીલસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| કેચિચ્ચર્મકીલાનાં દોષલિઙ્ગં ન પઠન્તિ||૧૯-૨૦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
અર્શસાં લક્ષણં વ્યાસાદુક્તં સામાન્યતસ્તુ યત્ | તત્સર્વં પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટાત્સાધયેદ્ભિષજાં વરઃ ||૨૧||
View original
अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् | तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સર્વેષામેવ મેઢ્રાદિજાનાં વાતાદિલક્ષણમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- અર્શસામિત્યાદિ| અર્શસાં મેઢ્રાદિજાનાં વાતાદિદોષલક્ષણં વિના યત્ સઙ્ક્ષેપતો લક્ષણમુક્તં તત્ સર્વં સાધયેત્ જાનીયાત્ ચિકિત્સેદ્વા| કથમિત્યાહ- પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટાદિતિ; “પ્રાક્ પૂર્વં વ્યાસેન પ્રત્યેકં વાતાદિજાર્શોલક્ષણમુક્તં વીક્ષ્યેત્યર્થઃ” ઇતિ ગયદાસાચાર્યઃ; અન્યે તુ “સઙ્ક્ષેપતઃ ષોઢા, વ્યાસતો વિસ્તરેણ, પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટાત્ પઞ્ચદશધા પ્રસરાત્ સાધયેત્” ઇતિ મન્યન્તે||૨૧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા દોષદ્વયસ્ય તુ | સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ સ ચ ષડ્વિધઃ ||૨૨||
View original
अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु | संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः स च षड्विधः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ષડ્વિધેષ્વેવાર્શઃસ્વત ઊર્ધ્વં સંસર્ગમૌષધકલ્પનાર્થં દર્શયન્નાહ- અર્શઃસ્વિત્યાદિ| સંસર્ગઃ સ ચ ષડ્વિધ ઇતિ વાતપિત્તે, વાતશ્લેષ્માણૌ, પિત્તશ્લેષ્માણૌ, વાતશોણિતે, પિત્તશોણિતે શ્લેષ્મશોણિતે, એવં સંસર્ગઃ ષડ્વિધઃ| સ ચ સૂત્રસ્થાનોક્તવ્રણવેદનાલક્ષણાદવગન્તવ્યઃ ||૨૨||
Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24
ત્રિદોષાણ્યલ્પલિઙ્ગાનિ યાપ્યાનિ તુ વિનિર્દિશેત્ | દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ ||૨૩|| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ | સન્નિપાતસમુત્થાનિ સહજાનિ તુ વર્જયેત્ ||૨૪||
View original
त्रिदोषाण्यल्पलिङ्गानि याप्यानि तु विनिर्दिशेत् | द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ||२३|| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च | सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં યાપ્યકૃચ્છ્રસાધ્યાસાધ્યાન્યર્શાંસિ દર્શયન્નાહ- ત્રિદોષાણીત્યાદિ| દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિદોષોત્થાનિ, તાન્યપિ યાપ્યાનીત્યર્થઃ| પરિસંવત્સરાણીતિ પરિતઃ સંવત્સરમભિવ્યાપ્ય સ્થિતાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનીત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘સન્નિપાતસમુત્થાનિ’ ઇત્યાદૌ કૃત્વા પઠન્તિ; સ ચ પાઠઃ સમગ્રોઽદર્શનાન્ન લિખિતઃ||૨૩-૨૪||
Adhikarana 21 (25-26) · Śloka 26
સર્વાઃ સ્યુર્વલયો યેષાં દુર્નામભિરુપદ્રુતાઃ | તૈસ્તુ પ્રતિહતો વાયુરપાનઃ સન્નિવર્તતે ||૨૫|| તતો વ્યાનેન સઙ્ગમ્ય જ્યોતિર્મૃદ્નાતિ દેહિનામ્ ||૨૬||
View original
सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः | तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते ||२५|| ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्नाति देहिनाम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
સર્વવલિવ્યાપિનામર્શસાં પઞ્ચાત્મકસ્યાપ્યગ્નેર્મહાનર્થકરત્વં દર્શયન્નાહ- સર્વા ઇત્યાદિ| યેષાં દેહિનામ્| દુર્નામભિઃ અર્શોભિઃ| તૈસ્તુ અર્શોભિરિત્યર્થઃ| અપાનો વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| સન્નિવર્તતે સ્થિતિં બધ્નાતિ ન નિઃસરતીત્યર્થઃ| સઙ્ગમ્ય મિલિત્વા| જ્યોતિઃ પઞ્ચાત્મકમગ્નિં, મૃદ્નાતિ મન્દીકરોતિ| અયં ચોપદ્રવઃ, પ્રાયેણ સહજેષ્વર્શઃસુ જ્ઞેયઃ||૨૫-૨૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાનેઽર્શોનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ||૨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽर्शोनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હણાચાર્યવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||