Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽര്ശസാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातोऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി| നിദാനം ഹേതുലക്ഷണനിര്ദേശഃ||൧-൨||
2. arśōnidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഷഡര്ശാംസി ഭവന്തി വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതൈഃ സഹജാനി ചേതി ||൩||
View original
षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
ഷഡര്ശാംസീത്യാദി| നനു, വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതൈഃ സഹജാനി ചേത്യനേനൈവ ഷട്സങ്ഖ്യായാ ലബ്ധത്വാത് കഥം ഷഡിതി സങ്ഖ്യാനിര്ദേശഃ? ഉച്യതേ- ദ്വിദോഷജനിതാര്ശോഗണനാപരിഹാരാര്ഥമ്| യദ്യപി ശോണിതാധിഷ്ഠാനാ വാതാദയോ രക്താര്ശസാമാരമ്ഭകാഃ, തഥാऽപ്യുപചാരാത് ‘ശോണിതജാനി’ ഇത്യുച്യന്തേ; യഥാ- ഘൃതാധിഷ്ഠാനേനാഗ്നിനാ ദഗ്ധോ ‘ഘൃതദഗ്ധ’ ഇത്യുച്യതേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാനാത്മവതാം യഥോക്തൈഃ പ്രകോപണൈര്വിരുദ്ധാധ്യശനസ്ത്രീപ്രസങ്ഗോത്കടുകാസനപൃഷ്ഠയാനവേഗവിധാരണാദിഭിര്വിശേഷൈഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാ ഏകശോ ദ്വിശഃ സമസ്താഃ ശോണിതസഹിതാ വാ യഥോക്തം പ്രസൃതാഃ പ്രധാനധമനീരനുപ്രപദ്യാധോ ഗത്വാ ഗുദമാഗമ്യ പ്രദൂഷ്യ ഗുദവലീര്മാംസപ്രരോഹാഞ്ജനയന്തി വിശേഷതോ മന്ദാഗ്നേഃ, തഥാ തൃണകാഷ്ഠോപലലോഷ്ഠവസ്ത്രാദിഭിഃ ശീതോദകസംസ്പര്ശനാദ്വാ കന്ദാഃ പരിവൃദ്ധിമാസാദയന്തി, താന്യര്ശാംസീത്യാചക്ഷതേ ||൪||
View original
तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनीरनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवलीर्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः, तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति, तान्यर्शांसीत्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
അര്ശസാം ഹേതൂന് സമ്പ്രാപ്തി ച ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രകുപിതാ ദോഷാ മാംസപ്രരോഹാഞ്ജനയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| അനാത്മവതാമ് അജിതേന്ദ്രിയാണാമ്| യഥോക്തൈഃ പ്രകോപണൈര്ബലവദ്വിഗ്രഹാദിക്രോധശോകാദിദിവാസ്വപ്നാദിഭിഃ| വിരുദ്ധം ബഹുധാ ഹിതാഹിതീയോക്തമ്| സ്ത്രീപ്രസങ്ഗ ഇത്യത്ര പ്രശബ്ദേനാത്യന്തസക്തിഃ പ്രതിപാദ്യതേ| ‘ഗുദപാര്ഷ്ണീസമായോഗഃ പ്രാഹുരുത്കടുകാസനമ്’, ‘ഉകുഡു’ ഇതി ലോകേ| അശ്വാദീനാം പൃഷ്ഠേന ഗമനം പൃഷ്ഠയാനമ്| വേഗവിധാരണശബ്ദേന വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം വേഗധാരണമ്| വിരുദ്ധാശനശബ്ദേന ഗുരുശീതാഭിഷ്യന്ദിവിദാഹ്യസാത്മ്യപ്രമിതാശനാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ| വിശേഷൈര്ഭേദൈഃ| തേഷാം നിദാനമഭിധായ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ- യഥോക്തമിത്യാദി| പ്രസൃതാ ഇതി ‘കിണ്വോദകപിഷ്ടസമവായ ഇവോദ്രിക്താനാം പ്രസരോ ഭവതി’ (സൂ. ൨൧) ഇത്യാദിക്രമേണ പ്രസൃതാഃ| പ്രധാനധമനീഃ പുരീഷവാഹിനീഃ| അനു പശ്ചാത്, പ്രപദ്യ പ്രാപ്യ| ഗുദവലീരിതി വലിസ്ത്വക്സങ്കോചഃ| മന്ദാഗ്നേര്വിശേഷതോऽതിശയേന മാംസപ്രരോഹാഞ്ജനയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ തൃണേത്യാദി| പരിവൃദ്ധിമാസാദയന്തി പ്രാപ്നുവന്തീത്യര്ഥഃ| ആചക്ഷത ഇതി ‘പൂര്വാചാര്യാ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
തത്ര സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധമര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലം ഗുദമാഹുഃ, തസ്മിന് വലയസ്തിസ്രോऽധ്യര്ധാങ്ഗുലാന്തരസമ്ഭൂതാഃ പ്രവാഹണീ വിസര്ജനീ സംവരണീ ചേതി ചതുരങ്ഗുലായതാഃ ; സര്വാസ്തിര്യഗേകാങ്ഗലോച്ഛ്രിതാഃ ||൫|| ശങ്ഖാവര്തനിഭാശ്ചാപി ഉപര്യുപരി സംസ്ഥിതാഃ | ഗജതാലുനിഭാശ്ചാപി വര്ണതഃ സമ്പ്രകീര്ത്തിതാഃ | രോമാന്തേഭ്യോ യവാധ്യര്ധോ ഗുദൌഷ്ഠഃ പരികീര്തിതഃ ||൬||
View original
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः, तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्यर्धाङ्गुलान्तरसम्भूताः प्रवाहणी विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः ; सर्वास्तिर्यगेकाङ्गलोच्छ्रिताः ||५|| शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः | गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सम्प्रकीर्त्तिताः | रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदौष्ठः परिकीर्तितः ||६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗുദം ഗുദവലീശ്ച വിവൃണ്വന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്ഥൂലാന്ത്രം കട്യന്ത്രം ‘ഗുദാന്ത്രം’ ഇതി പ്രസിദ്ധമ്| അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലമിതി അര്ധപഞ്ചമമങ്കുലം യസ്മിന് തത്തഥാ, ഏതേന സാര്ധചതുരങ്ഗുലപ്രമാണം ഗുദമിത്യര്ഥഃ| അധ്യര്ധാങ്ഗുലാന്തരസമ്ഭൂതാ ഇതി സാര്ധൈകാങ്ഗുലാന്തരസഞ്ജാതാഃ| തത്രോപരിതനം വലിദ്വയം ശങ്ഖാവര്ത്തനിഭം പ്രത്യേകമന്തരേണ സഹ സാര്ധൈകാങ്ഗുലം, പ്രഥമാ തു വലിരന്തരേണ വിനൈകാങ്ഗുലോച്ഛ്രായാ, അര്ധാങ്ഗുലസ്തു ഗുദൌഷ്ഠ ഈദൃശം ബോദ്ധവ്യമ്| അത ഏവ ‘പ്രഥമാ തു ഗുദൌഷ്ഠാദങ്ഗുലമാത്രേ’ ഇത്യഗ്രേ വക്ഷ്യതി| താസാം നാമാന്യാഹ- പ്രവാഹണീത്യാദി| പ്രവാഹയതീതി പ്രവാഹണീ, വിസൃജതീതി വിസര്ജനീ, സംവൃണോതീതി സംവരണീ| ഗുദൌഷ്ഠപ്രമാണമാഹ- രോമാന്തേഭ്യ ഇത്യാദി| രോമാന്തേഭ്യോ രോമപ്രാന്തേഭ്യോ രോമമാലികായാഃ, യവാധ്യര്ധഃ സാര്ധോ യവഃ, അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണ ഇത്യര്ഥഃ, അങ്ഗുലസ്യ ത്രിയവപ്രമാണത്വാത്||൫-൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
പ്രഥമാ തു ഗുദൌഷ്ഠാദങ്ഗുലമാത്രേ ||൭||
View original
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे ||७||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമാ വലിര്ഗുദൌഷ്ഠാത് കിയദ്ദൂരേ ഭവതീത്യാഹ- പ്രഥമേത്യാദി| പ്രഥമാ ‘വലിഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തേഷാം തു ഭവിഷ്യതാം പൂര്വരൂപാണി- അന്നേऽശ്രദ്ധാ കൃച്ഛ്രാത് പക്തിരമ്ലീകാ പരിദാഹോ വിഷ്ടമ്ഭഃ പിപാസാ സക്ഥിസദനമാടോപഃ കാര്ശ്യമുദ്ഗാരബാഹുല്യമക്ഷ്ണോഃ ശ്വയഥുരന്ത്രകൂജനം ഗുദപരികര്തനമാശങ്കാ പാണ്ഡുരോഗഗ്രഹണീദോഷശോഷാണാം കാസശ്വാസൌ ബലഹാനിര്ഭ്രമസ്തന്ദ്രാ നിദ്രേന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം ച ||൮||
View original
तेषां तु भविष्यतां पूर्वरूपाणि- अन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात् पक्तिरम्लीका परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोः श्वयथुरन्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाण्डुरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च ||८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമിത്യാദി| ഭവിഷ്യതാം ഭവിതുകാമാനാമ്| അമ്ലീകാ അമ്ലോദ്ഗാരഃ| സക്ഥിസദനമ് ഊരുഗ്ലാനിഃ, സ്ഫുടനമിവേത്യേകേ| ആടോപ ആധ്മാനമ്| പാണ്ഡുരോഗാദീനാമാശങ്കാ വികല്പഃ| കാസശ്വാസൌ ഭ്രമസ്തന്ദ്രാ നിദ്രേന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം ച ‘ജായതേ’ ഇതി ശേഷഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ജാതേഷ്വേതാന്യേവ ലക്ഷണാനി പ്രവ്യക്തതരാണി ഭവന്തി ||൯||
View original
जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യരൂപമാഹ- ജാതേഷ്വിത്യാദി| ഏതാനി പൂര്വോക്താനി||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
തത്ര മാരുതാത് പരിശുഷ്കാരുണവിവര്ണാനി വിഷമമധ്യാനി കദമ്ബപുഷ്പതുണ്ഡികേരീനാഡീമുകുലസൂചീമുഖാകൃതീനി ച ഭവന്തി; തൈരുപദ്രുതഃ സശൂലം സംഹതമുപവേശ്യതേ കടീപൃഷ്ഠപാര്ശ്വമേഢ്രഗുദനാഭിപ്രദേശേഷു ചാസ്യ വേദനാ ഭവന്തി, ഗുല്മാഷ്ഠീലാപ്ലീഹോദരാണി ചാസ്യ തന്നിമിത്താന്യേവ ഭവന്തി, കൃഷ്ണത്വങ്നഖനയനദശനവദനമൂത്രപുരീഷശ്ച പുരുഷോ ഭവതി ||൧൦||
View original
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीनाडीमुकुलसूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति, गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
വിശിഷ്ടം രൂപമാഹ- തത്രേത്യാദി| പരിശുഷ്കാണി അനാസ്രാവീണി| അരുണാനി ഈഷദ്രക്താനി| വിവര്ണാനി വിവിധവര്ണാനി| വിഷമമധ്യാനി നിമ്നോന്നതമധ്യാനി, കേചിദത്ര ‘വിഷമധ്യാമാനി’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വിഷമാണി നിമ്നോന്നതത്വേന, ധ്യാമാനി ദഗ്ധേഷ്ടികാദിവസ്തുവര്ണാനി| തുണ്ഡികേരീ വനകാര്പാസികാ, തത്പുഷ്പാകൃതീനി| അന്യേ ത്വത്ര “തുണ്ഡികേരീനാഡീമുകുലസൂചീമുഖസദൃശാനി ഭവന്തി” ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- തുണ്ഡികേരീ ബിമ്ബീ, തസ്യാ നാഡീ നാലികാ; മുകുലം പുഷ്പമുകുലം; സൂചീസീവനദ്രവ്യമ്; ഏഷാം മുഖസദൃശാനി ഭവന്തി| ഉപദ്രുതഃ അഭിഭൂതഃ| സംഹതം ഘനമ്| ഉപവേശ്യതേ വിട്സര്ഗം കാര്യതേ| ഗുല്മാദീനി ചാസ്യ തന്നിമിത്താനീത്യുപദ്രവകഥനമ്||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
പിത്താന്നീലാഗ്രാണി തനൂനി വിസര്പീണി പീതാവഭാസാനി യകൃത്പ്രകാശാനി ശുകജിഹ്വാസംസ്ഥാനാനി യവമധ്യാനി ജലൌകോവക്രസദൃശാനി പ്രക്ലിന്നാനി ച ഭവന്തി; തൈരുപദ്രുതഃ സദാഹം സരുധിരമതിസാര്യതേ, ജ്വരദാഹപിപാസാമൂര്ച്ഛാശ്ചാസ്യോപദ്രവാ ഭവന്തി, പീതത്വങ്നഖനയനദശനവദനമൂത്രപുരീഷശ്ച പുരുഷോ ഭവതി ||൧൧||
View original
पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्प्रकाशानि शुकजिह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते, ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चास्योपद्रवा भवन्ति, पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||११||
🔊 Audio coming soon
പിത്താദിത്യാദി| വിസര്പീണി പ്രസരണശീലാനി| സംസ്ഥാനമാകാരഃ| യവമധ്യാനീതി പീനമധ്യാനി മൂലാഗ്രയോസ്തനൂനി| പ്രക്ലിന്നാനി ക്ലേദസ്രാവീണി||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ശ്ലേഷ്മജാനി ശ്വേതാനി മഹാമൂലാനി സ്ഥിരാണി വൃത്താനി സ്നിഗ്ധാനി പാണ്ഡൂനി കരീരപനസാസ്ഥിഗോസ്തനാകാരാണി, ന ഭിദ്യന്തേ ന സ്രവന്തി കണ്ഡൂബഹുലാനി ച ഭവന്തി; തൈരുപദ്രുതഃ സശ്ലേഷ്മാണമനല്പം മാംസധാവനപ്രകാശമതിസാര്യതേ, ശോഫശീതജ്വരാരോചകാവിപാകശിരോഗൌരവാണി ചാസ്യ തന്നിമിത്താന്യേവ ഭവന്തി, ശുക്ലത്വങ്നഖനയനദശനവദനമൂത്രപുരീഷശ്ച പുരുഷോ ഭവതി ||൧൨||
View original
श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पाण्डूनि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि, न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते, शोफशीतज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, शुक्लत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മജാനീത്യാദി| സ്ഥിരാണി കഠിനാനി| പാണ്ഡൂനി ധൂസരാണി| കരീരോ മരുദേശാതിപ്രവൃദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, പനസോ ബഹിഃ- കണ്ടകിഫലഃ ‘കടഹല’ ഇതി ലോകേ, തസ്യ ഫലസദൃശാനി| അനല്പം ബഹു| ശീതജ്വരഃ ശീതപ്രധാനജ്വരഃ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
രക്തജാനി ന്യഗ്രോധപ്രരോഹവിദ്രുമകാകണന്തികാഫലസദൃശാനി പിത്തലക്ഷണാനി ച, യദാऽവഗാഢപുരീഷപ്രപീഡിതാനി ഭവന്തി തദാऽത്യര്ഥം ദുഷ്ടമനല്പമസൃക് സഹസാ വിസൃജന്തി, തസ്യ ചാതിപ്രവൃത്തൌ ശോണിതാതിയോഗോപദ്രവാ ഭവന്തി ||൧൩||
View original
रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृशानि पित्तलक्षणानि च, यदाऽवगाढपुरीषप्रपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति, तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्रवा भवन्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
രക്തജാനീത്യാദി| ന്യഗ്രോധപ്രരോഹോ വടപ്രരോഹഃ, വിദ്രുമഃ പ്രവാലഃ, കാകണന്തികാ ഗുഞ്ജാ ചിരിഹിണ്ടികാ’ ഇതി ലോകേ, കാകാദനീത്യപരേ| ചകാരേണാനുബന്ധഭൂതവാതകഫരൂപമനുക്തമപി സമുച്ചീയതേ| ശോണിതാതിയോഗോപദ്രവാ ആക്ഷേപകാദയഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
സന്നിപാതജാനി സര്വദോഷലക്ഷണയുക്താനി ||൧൪||
View original
सन्निपातजानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
സര്വദോഷലക്ഷണയുക്താനീതി “സര്വേഷാം ചാര്ശംസാം യാനി ലക്ഷണാനി” ഇതി ജേജ്ഝടഃ; ഗയദാസസ്തു ‘സന്നിപാതജാനി സര്വലക്ഷണാനി’ ഇതി പഠതി, വ്യഖ്യാനയതി ച- “സര്വേഷാം വാതാദീനാം ലക്ഷണാനി സ്വഭാവകര്മഭൂതാനി യേഷു താനി തഥാ” ഇതി||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
സഹജാനി ദുഷ്ടശോണിതശുക്രനിമിത്താനി, തേഷാം ദോഷത ഏവ പ്രസാധനം കര്ത്തവ്യമ്, വിശേഷതശ്ചൈതാനി ദുര്ദര്ശനാനി പരുഷാണി പാംസൂനി ദാരുണാന്യന്തര്മുഖാനി; തൈരുപദ്രുതഃ കൃശോऽല്പഭുക് സിരാസന്തതഗാത്രോऽല്പപ്രജഃ ക്ഷീണരേതാഃ ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രോധനോऽല്പാഗ്നിപ്രാണഃ പരമലസശ്ച, തഥാ ഘ്രാണശിരോऽക്ഷിനാസാശ്രവണരോഗീ, സതതമന്ത്രകൂജാടോപഹൃദയോപലേപാരോചകപ്രഭൃതിഭിഃ പീഡ്യതേ ||൧൫||
View original
सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि, तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्त्तव्यम्, विशेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि; तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निप्राणः परमलसश्च, तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी, सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ശരീരേണ സഹ ജാതാനാമര്ശസാം ദോഷേഭ്യോ ഭിന്നം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- സഹജാനീത്യാദി| ദുഷ്ടശോണിതശുക്രനിമിത്താനീതി ഗര്ഭഗുദാരമ്ഭകമാത്രം ബീജം ദുഷ്ടം ന സര്വം, സര്വദുഷ്ടത്വേ ഹി പ്രജോത്പത്തിരേവ ന സ്യാത്| ‘തേഷാം ദോഷത ഏവ പ്രസാധനം കര്തവ്യമിതി യേന ദോഷേണ യസ്യ ശുക്രശോണിതം ദൂഷിതം ഭവേത്തസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണവര്ണവേദനാകൃതിഭിഃ പ്രസാധനം വിജ്ഞാനമ്’ ഇത്യേകേ; അന്യേ തു ‘ദോഷത ഇതി ദോഷലിങ്ഗം സമീക്ഷ്യ പ്രസാധനം ചികിത്സാ’ ഇത്യാഹുഃ| ദുര്ദര്ശനാനി ദുഃഖേന ദൃശ്യന്തേ, അന്തര്വിദ്രധിവദിത്യര്ഥഃ| പാംസൂനി ധൂസരാണി| ദാരുണാനി അതിദുഃഖകരാണി||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ഭവതി ചാത്ര- ബാഹ്യമധ്യവലിസ്ഥാനാം പ്രതികുര്യാദ്ഭിഷഗ്വരഃ | അന്തര്വലിസമുത്ഥാനാം പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ് ||൧൬||
View original
भवति चात्र- बाह्यमध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्भिषग्वरः | अन्तर्वलिसमुत्थानां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥാനാശ്രയം സാധ്യാദിത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| അന്തര്വലിഃ അഭ്യന്തരവലിഃ| പ്രത്യാഖ്യായ അസാധ്യാന്യേതാന്യര്ശാംസീതി നിരാകൃത്യ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
പ്രകുപിതാസ്തു ദോഷാ മേഢ്രമഭിപ്രപന്നാ മാംസശോണിതേ പ്രദൂഷ്യ കണ്ഡൂം ജനയന്തി, തതഃ കണ്ഡൂയനാത് ക്ഷതം സമുപജായതേ, തസ്മിംശ്ച ക്ഷതേ ദുഷ്ടമാംസജാഃ പ്രരോഹാഃ പിച്ഛിലരുധിരസ്രാവിണോ ജായന്തേ കൂര്ചകിനോऽഭ്യന്തരമുപരിഷ്ടാദ്വാ, തേ തു ശേഫോ വിനാശയന്ത്യുപഘ്നന്തി ച പുംസ്ത്വം; യോനിമഭിപ്രപന്നാഃ സുകുമാരാന് ദുര്ഗന്ധാന് പിച്ഛിലരുധിരസ്രാവിണശ്ഛത്രാകാരാന് കരീരാഞ്ജനയന്തി, തേ തു യോനിമുപഘ്നന്ത്യാര്തവം ച; നാഭിമഭിപ്രപന്നാഃ സുകുമാരാന് ദുര്ഗന്ധാന് പിച്ഛിലാന് ഗണ്ഡൂപദമുഖസദൃശാന് കരീരാഞ്ജനയന്തി; ത ഏവോര്ധ്വമാഗതാഃ ശ്രോത്രാക്ഷിഘ്രാണവദനേഷ്വര്ശാംസ്യുപനിര്വര്തയന്തി; തത്ര കര്ണജേഷു ബാധിര്യം ശൂലം പൂതികര്ണതാ ച, നേത്രജേഷു വര്ത്മാവരോധോ വേദനാ സ്രാവോ ദര്ശനനാശശ്ച, ഘ്രാണജേഷു പ്രതിശ്യായോऽതിമാത്രം ക്ഷവഥുഃ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസതാ പൂതിനസ്യം സാനുനാസികവാക്യത്വം ശിരോദുഃഖം ച; വക്രജേഷു കണ്ഠൌഷ്ഠതാലൂനാമന്യതമസ്മിംസ്തൈര്ഗദ്ഗദവാക്യതാ രസാജ്ഞാനം മുഖരോഗാശ്ച ഭവന്തി ||൧൭||
View original
प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्डूं जनयन्ति, ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते, तस्मिंश्च क्षते दुष्टमांसजाः प्ररोहाः पिच्छिलरुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा, ते तु शेफो विनाशयन्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वं; योनिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधिरस्राविणश्छत्राकारान् करीराञ्जनयन्ति, ते तु योनिमुपघ्नन्त्यार्तवं च; नाभिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करीराञ्जनयन्ति; त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्राक्षिघ्राणवदनेष्वर्शांस्युपनिर्वर्तयन्ति; तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च, नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च, घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुनासिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च; वक्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमस्मिंस्तैर्गद्गदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति ||१७||
🔊 Audio coming soon
മേഢ്രാദിഷ്വര്ശാംസ്യാഹ- പ്രകുപിതാസ്ത്വിത്യാദി| അഭിപ്രപന്നാ ആശ്രിതാഃ| കൂര്ചകിനഃ സൂക്ഷ്മദീര്ഘാങ്കുരസന്താനിനഃ| അഭ്യന്തരമിതി മണൌ| ഉപരിഷ്ടാദിതി ബാഹ്യചര്മണി| പുംസ്ത്വം ശുക്രം പുംശ്ചിഹ്നം ച| യോനിമഭിപ്രപന്നാ ഇത്യാദി അഭിപ്രപന്നാ ദോഷാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കരീരാന് അങ്കുരാന്| നാഭിമഭിപ്രപന്നാ ഇത്യാദി ദോഷാ ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ത ഏവ ദോഷാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉപനിര്വര്തയന്തി ജനയന്തീത്യര്ഥഃ| തത്രേത്യാദി| വര്ത്മാവരോധ ഇതി വര്ത്മ അക്ഷിപുടഃ| ഘ്രാണജേഷ്വിത്യാദി| ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| വക്രജേഷ്വിത്യാദി| അന്യതമസ്മിന് ഏകതമസ്മിന് സ്ഥാനേ ‘ഉത്പന്നേഷ്വര്ശഃസു ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
വ്യാനസ്തു പ്രകുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാണം പരിഗൃഹ്യ ബഹിഃസ്ഥിരാണി കീലവദര്ശാംസി നിര്വര്തയതി, താനി ചര്മകീലാന്യര്ശാംസീത്യാചക്ഷതേ ||൧൮||
View original
व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बहिःस्थिराणि कीलवदर्शांसि निर्वर्तयति, तानि चर्मकीलान्यर्शांसीत्याचक्षते ||१८||
🔊 Audio coming soon
ത്വഗധിഷ്ഠാനമേവ ചര്മകീലാഖ്യമര്ശോ ദര്ശയന്നാഹ- വ്യാനസ്ത്വിത്യാദി| ബഹിഃ ഗുദൌഷ്ഠാദ്ബഹിഃ; അന്യേ തു ‘ബഹിഃശബ്ദേനാന്യത്രാപി’ ഇതി കഥയന്തി| കീലവത് ശങ്കുതുല്യാനീത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
ഭവന്തി ചാത്ര- തേഷു കീലേഷു നിസ്തോദോ മാരുതേനോപജായതേ | ശ്ലേഷ്മണാ തു സവര്ണത്വം ഗ്രന്ഥിത്വം ച വിനിര്ദിശേത് ||൧൯|| പിത്തശോണിതജം രൌക്ഷ്യം കൃഷ്ണത്വം ശ്ലക്ഷ്ണതാ തഥാ | സമുദീര്ണഖരത്വം ചര്മകീലസ്യ ലക്ഷണമ് ||൨൦||
View original
भवन्ति चात्र- तेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते | श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थित्वं च विनिर्दिशेत् ||१९|| पित्तशोणितजं रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्लक्ष्णता तथा | समुदीर्णखरत्वं चर्मकीलस्य लक्षणम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ചര്മകീലാനാം ദോഷലിങ്ഗമാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| സവര്ണത്വമിതി ശ്ലേഷ്മണഃ സമാനവര്ണതേത്യര്ഥഃ| ഗ്രന്ഥിത്വം ഗ്രന്ഥിഭാവഃ| പിത്തേത്യാദി| തേഷു ചര്മകീലേഷു| രൌക്ഷ്യമിത്യാദി പിത്തശോണിതജം വിനിര്ദിശേത്| സമുദീര്ണഖരത്വമ് അതീവ കഠിനത്വമ്| ചര്മകീലസ്യ ലക്ഷണമിതി ഏതദ്വാതാദിദോഷഭേദതശ്ചര്മകീലസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| കേചിച്ചര്മകീലാനാം ദോഷലിങ്ഗം ന പഠന്തി||൧൯-൨൦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
അര്ശസാം ലക്ഷണം വ്യാസാദുക്തം സാമാന്യതസ്തു യത് | തത്സര്വം പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാത്സാധയേദ്ഭിഷജാം വരഃ ||൨൧||
View original
अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् | तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സര്വേഷാമേവ മേഢ്രാദിജാനാം വാതാദിലക്ഷണമതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- അര്ശസാമിത്യാദി| അര്ശസാം മേഢ്രാദിജാനാം വാതാദിദോഷലക്ഷണം വിനാ യത് സങ്ക്ഷേപതോ ലക്ഷണമുക്തം തത് സര്വം സാധയേത് ജാനീയാത് ചികിത്സേദ്വാ| കഥമിത്യാഹ- പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാദിതി; “പ്രാക് പൂര്വം വ്യാസേന പ്രത്യേകം വാതാദിജാര്ശോലക്ഷണമുക്തം വീക്ഷ്യേത്യര്ഥഃ” ഇതി ഗയദാസാചാര്യഃ; അന്യേ തു “സങ്ക്ഷേപതഃ ഷോഢാ, വ്യാസതോ വിസ്തരേണ, പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാത് പഞ്ചദശധാ പ്രസരാത് സാധയേത്” ഇതി മന്യന്തേ||൨൧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ ദോഷദ്വയസ്യ തു | സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ സ ച ഷഡ്വിധഃ ||൨൨||
View original
अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु | संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः स च षड्विधः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഷഡ്വിധേഷ്വേവാര്ശഃസ്വത ഊര്ധ്വം സംസര്ഗമൌഷധകല്പനാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- അര്ശഃസ്വിത്യാദി| സംസര്ഗഃ സ ച ഷഡ്വിധ ഇതി വാതപിത്തേ, വാതശ്ലേഷ്മാണൌ, പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, വാതശോണിതേ, പിത്തശോണിതേ ശ്ലേഷ്മശോണിതേ, ഏവം സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധഃ| സ ച സൂത്രസ്ഥാനോക്തവ്രണവേദനാലക്ഷണാദവഗന്തവ്യഃ ||൨൨||
Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24
ത്രിദോഷാണ്യല്പലിങ്ഗാനി യാപ്യാനി തു വിനിര്ദിശേത് | ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിതീയായാം വലൌ യാന്യാശ്രിതാനി ച ||൨൩|| കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി താന്യാഹുഃ പരിസംവത്സരാണി ച | സന്നിപാതസമുത്ഥാനി സഹജാനി തു വര്ജയേത് ||൨൪||
View original
त्रिदोषाण्यल्पलिङ्गानि याप्यानि तु विनिर्दिशेत् | द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ||२३|| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च | सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യാപ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യാസാധ്യാന്യര്ശാംസി ദര്ശയന്നാഹ- ത്രിദോഷാണീത്യാദി| ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിദോഷോത്ഥാനി, താന്യപി യാപ്യാനീത്യര്ഥഃ| പരിസംവത്സരാണീതി പരിതഃ സംവത്സരമഭിവ്യാപ്യ സ്ഥിതാനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനീത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘സന്നിപാതസമുത്ഥാനി’ ഇത്യാദൌ കൃത്വാ പഠന്തി; സ ച പാഠഃ സമഗ്രോऽദര്ശനാന്ന ലിഖിതഃ||൨൩-൨൪||
Adhikarana 21 (25-26) · Śloka 26
സര്വാഃ സ്യുര്വലയോ യേഷാം ദുര്നാമഭിരുപദ്രുതാഃ | തൈസ്തു പ്രതിഹതോ വായുരപാനഃ സന്നിവര്തതേ ||൨൫|| തതോ വ്യാനേന സങ്ഗമ്യ ജ്യോതിര്മൃദ്നാതി ദേഹിനാമ് ||൨൬||
View original
सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः | तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते ||२५|| ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्नाति देहिनाम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
സര്വവലിവ്യാപിനാമര്ശസാം പഞ്ചാത്മകസ്യാപ്യഗ്നേര്മഹാനര്ഥകരത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വാ ഇത്യാദി| യേഷാം ദേഹിനാമ്| ദുര്നാമഭിഃ അര്ശോഭിഃ| തൈസ്തു അര്ശോഭിരിത്യര്ഥഃ| അപാനോ വായുരിതി സമ്ബന്ധഃ| സന്നിവര്തതേ സ്ഥിതിം ബധ്നാതി ന നിഃസരതീത്യര്ഥഃ| സങ്ഗമ്യ മിലിത്വാ| ജ്യോതിഃ പഞ്ചാത്മകമഗ്നിം, മൃദ്നാതി മന്ദീകരോതി| അയം ചോപദ്രവഃ, പ്രായേണ സഹജേഷ്വര്ശഃസു ജ്ഞേയഃ||൨൫-൨൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേऽര്ശോനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ ||൨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽर्शोनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹണാചാര്യവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||