Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bhagandarāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो भगन्दराणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athētyādi||1-2||
4. bhagandaranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vātapittaślēṣmasannipātāgantunimittāḥ śatapōnakōṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartōnmārgiṇō yathāsaṅkhyaṁ pañca bhagandarā bhavanti | tē tu bhagagudabastipradēśadāraṇācca ‘bhagandarā’ ityucyantē | abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnāstu bhagandarāḥ ||3||
View original
वातपित्तश्लेष्मसन्निपातागन्तुनिमित्ताः शतपोनकोष्ट्रग्रीवपरिस्राविशम्बूकावर्तोन्मार्गिणो यथासङ्ख्यं पञ्च भगन्दरा भवन्ति | ते तु भगगुदबस्तिप्रदेशदारणाच्च ‘भगन्दरा’ इत्युच्यन्ते | अभिन्नाः पिडकाः, भिन्नास्तु भगन्दराः ||३||
🔊 Audio coming soon
vātapittētyādi| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāsiddhau pañcētivacanaṁ śōṇitajādiniṣēdhārtham| bhagandaraniruktimāha- tē tvityādi||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tēṣāṁ tu pūrvarūpāṇi- kaṭīkapālavēdanā kaṇḍūrdāhaḥ śōphaśca gudasya bhavati ||4||
View original
तेषां तु पूर्वरूपाणि- कटीकपालवेदना कण्डूर्दाहः शोफश्च गुदस्य भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpamāha- tēṣāṁ tvityādi| tēṣāṁ tu pūrvarūpāṇi ‘bhavanti’ ityarthaḥ| kaṭīkapālaḥ kaṭīphalakaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatrāpathyasēvināṁ vāyuḥ prakupitaḥ sannivr̥ttaḥ sthirībhūtō gudamabhitō'ṅgulē dvyaṅgulē vā māṁsaśōṇitē pradūṣyāruṇavarṇāṁ piḍakāṁ janayati, sā'sya tōdādīn vēdanāviśēṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ śatapōnakavadaṇumukhaiśchidrairāpūryatē, tāni ca chidrāṇyajasramacchaṁ phēnānuviddhamadhikamāsrāvaṁ sravanti , vraṇaśca tāḍyatē bhidyatē chidyatē sūcībhiriva nistudyatē, gudaṁ cāvadīryatē, upēkṣitē ca vātamūtrapurīṣarētasāmapyāgamaśca tairēva chidrairbhavati; taṁ bhagandaraṁ śatapōnakamityāvakṣatē ||5||
View original
तत्रापथ्यसेविनां वायुः प्रकुपितः सन्निवृत्तः स्थिरीभूतो गुदमभितोऽङ्गुले द्व्यङ्गुले वा मांसशोणिते प्रदूष्यारुणवर्णां पिडकां जनयति, साऽस्य तोदादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति, मूत्राशयाभ्यासगतत्वाच्च व्रणः प्रक्लिन्नः शतपोनकवदणुमुखैश्छिद्रैरापूर्यते, तानि च छिद्राण्यजस्रमच्छं फेनानुविद्धमधिकमास्रावं स्रवन्ति , व्रणश्च ताड्यते भिद्यते छिद्यते सूचीभिरिव निस्तुद्यते, गुदं चावदीर्यते, उपेक्षिते च वातमूत्रपुरीषरेतसामप्यागमश्च तैरेव छिद्रैर्भवति; तं भगन्दरं शतपोनकमित्यावक्षते ||५||
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpānantaraṁ piḍikōtpattipākōpadravaniruktīdarśayannāha- tatrāpathyētyādi| sannivr̥ttau vyāghuṭitaḥ| gudamabhitō gudasya sarvataḥ; anyē ‘gudasannidhau’ ityāhuḥ| abhyāsaḥ samīpam| śatapōnakaḥ śūkadōṣaparipaṭhitō vyādhiḥ; ‘cālanikā’ iti jējjhaṭaḥ; tannēcchati gayī, lōkaśāstrayōścālanikāyāṁ śatapōnakaśabdasyāprasiddhatvāt; ‘aśvapucchabālaracitaṁ śatākṣakaṁ’ ityanyē| tudyatē vyathyatē| tāḍyatē daṇḍēnēvābhihanyata ityarthaḥ| bhidyatē tvagvidāryata iva| chidyatē dvidhā kriyata iva||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
pittaṁ tu prakupitamanilēnādhaḥ prēritaṁ pūrvavadavasthitaṁ raktāṁ tanvīmucchritāmuṣṭragrīvākārāṁ piḍakāṁ janayati; sā'sya cōṣādīn vēdanāviśēṣāñjanayati; apratikriyamāṇā ca pākamupaiti; vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyatē, durgandhamuṣṇamāsrāvaṁ sravati, upēkṣitaśca vātamūtrapurīṣarētāṁsi visr̥jati; taṁ bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣatē ||6||
View original
पित्तं तु प्रकुपितमनिलेनाधः प्रेरितं पूर्ववदवस्थितं रक्तां तन्वीमुच्छ्रितामुष्ट्रग्रीवाकारां पिडकां जनयति; साऽस्य चोषादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति; अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति; व्रणश्चाग्निक्षाराभ्यामिव दह्यते, दुर्गन्धमुष्णमास्रावं स्रवति, उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजति; तं भगन्दरमुष्ट्रग्रीवमित्याचक्षते ||६||
🔊 Audio coming soon
pittaṁ tvityādi| pūrvavadavasthitamiti gudamabhitō'ṅgulē dvyaṅgulē vētyarthaḥ| visr̥jati sravati vraṇa iti sambandhaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ślēṣmā tu prakupitaḥ samīraṇēnādhaḥ prēritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṁ sthirāṁ kaṇḍūmatīṁ piḍakāṁ janayati, sā'sya kaṇḍvādīn vēdanāviśēṣāñjanayati, apratikriyamāṇāṁ ca pākamupaiti, vraṇaśca kaṭhinaḥ saṁrambhī kaṇḍūprāyaḥ picchilamajasramāsrāvaṁ sravati, upēkṣitaśca vātamūtrapurīṣarētāṁsi visr̥jati; taṁ bhagandaraṁ parisrāviṇamityācakṣatē ||7||
View original
श्लेष्मा तु प्रकुपितः समीरणेनाधः प्रेरितः पूर्ववदवस्थितः शुक्लावभासां स्थिरां कण्डूमतीं पिडकां जनयति, साऽस्य कण्ड्वादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणां च पाकमुपैति, व्रणश्च कठिनः संरम्भी कण्डूप्रायः पिच्छिलमजस्रमास्रावं स्रवति, उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजति; तं भगन्दरं परिस्राविणमित्याचक्षते ||७||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmētyādi| saṁrambhī śōphavān| kaṇḍūprāyaḥ kharjūbahulaḥ| parisrāvītyēvaṁśīlaḥ parisrāvī||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaślēṣmāṇau parigr̥hyādhō gatvā pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṁ sarvaliṅgāṁ piḍakāṁ janayati, sā'sya tōdadāhakaṇḍvādīn vēdanāviśēṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, vraṇaśca nānāvidhavarṇamāsrāvaṁ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra samuttiṣṭhanti vēdanāviśēṣāḥ; taṁ bhagandaraṁ śambūkāvartamityācakṣatē ||8||
View original
वायुः प्रकुपितः प्रकुपितौ पित्तश्लेष्माणौ परिगृह्याधो गत्वा पूर्ववदवस्थितः पादाङ्गुष्ठाग्रप्रमाणां सर्वलिङ्गां पिडकां जनयति, साऽस्य तोददाहकण्ड्वादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति, व्रणश्च नानाविधवर्णमास्रावं स्रवति, पूर्णनदीशम्बूकावर्तवच्चात्र समुत्तिष्ठन्ति वेदनाविशेषाः; तं भगन्दरं शम्बूकावर्तमित्याचक्षते ||८||
🔊 Audio coming soon
‘pūrṇanadīśambūkāvartavannairantaryēṇa vēdanā uttiṣṭhanti’ ityēkē; anyē tu ‘tathāvidhagatyārambhakasya śōphasya pūrṇanadyāvartaśambūkāvartākārēṇēvāvagatvādavagāḍhavēdanā bhavantītyarthaḥ’| śambūkāḥ śaṅkhāḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
mūḍhēna māṁsalubdhēna yadasthiśalyamannēna sahābhyavahr̥taṁ yadā'vagāḍhapurīṣōnmiśramapānēnādhaḥprēritamasamyagāgataṁ gudamapakṣiṇōti tadā kṣatanimittaḥ kōtha upajāyatē, tasmiṁśca kṣatē pūyarudhirāvakīrṇamāṁsakōthē bhūmāviva jalapraklinnāyāṁ krimayaḥ sañjāyantē, tē bhakṣayantō gudamanēkadhā pārśvatō dārayanti, tasya tairmārgaiḥ kr̥mikr̥tairvātamūtrapurīṣarētāṁsyabhiniḥsaranti; taṁ bhagandaramunmārgiṇamityācakṣatē ||9||
View original
मूढेन मांसलुब्धेन यदस्थिशल्यमन्नेन सहाभ्यवहृतं यदाऽवगाढपुरीषोन्मिश्रमपानेनाधःप्रेरितमसम्यगागतं गुदमपक्षिणोति तदा क्षतनिमित्तः कोथ उपजायते, तस्मिंश्च क्षते पूयरुधिरावकीर्णमांसकोथे भूमाविव जलप्रक्लिन्नायां क्रिमयः सञ्जायन्ते, ते भक्षयन्तो गुदमनेकधा पार्श्वतो दारयन्ति, तस्य तैर्मार्गैः कृमिकृतैर्वातमूत्रपुरीषरेतांस्यभिनिःसरन्ति; तं भगन्दरमुन्मार्गिणमित्याचक्षते ||९||
🔊 Audio coming soon
unmārgiṇaḥ samprāpti darśayannāha- mūḍhēnētyādi| mūḍhēna ajñātēna| apakṣiṇōti sakṣataṁ karōti| kōthaḥ pūtibhāvaḥ| pārśvatō dārayanti pakṣatō dārayanti| asyāgrē arśōbhagandaraṁ kēcit paṭhanti; tanna, sarvairnibandhakārairnirākr̥tatvāt||9||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
bhavanti cātra- utpadyatē'lparuk śōphāt kṣipraṁ cāpyupaśāmyati | pāyvantadēśē piḍakā sā jñēyā'nyā bhagandarāt ||10|| pāyōḥ syād dvyaṅgulē dēśē gūḍhamūlā sarugjvarā | bhāgandarīti vijñēyā piḍakā'tō viparyayāt ||11||
View original
भवन्ति चात्र- उत्पद्यतेऽल्परुक् शोफात् क्षिप्रं चाप्युपशाम्यति | पाय्वन्तदेशे पिडका सा ज्ञेयाऽन्या भगन्दरात् ||१०|| पायोः स्याद् द्व्यङ्गुले देशे गूढमूला सरुग्ज्वरा | भागन्दरीति विज्ञेया पिडकाऽतो विपर्ययात् ||११||
🔊 Audio coming soon
abhāgandarīṁ bhāgandarīṁ ca piḍakāmāha- bhavanti cātrētyādi| pāyvantadēśē piḍakā śōphādutpadyata iti sambandhaḥ| alparuk alpavēdanā, pāyvantadēśē gudasyāntē, anyā bhagandarāt aparā bhagandarēbhya ityarthaḥ| ētēnābhāgandarī piḍakōktā, yatō'syā bhagandarō nōtpadyatē| atō'bhāgandaryāḥ piḍakāyāḥ, viparyayāt viparītatvāt, bhāgandarīti bhagandarakarī bhavatītyarthaḥ||10-11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
yānayānānmalōtsargāt kaṇḍūrugdāhaśōphavān | pāyurbhavēdrujaḥ kaṭyāṁ pūrvarūpaṁ bhagandarē ||12||
View original
यानयानान्मलोत्सर्गात् कण्डूरुग्दाहशोफवान् | पायुर्भवेद्रुजः कट्यां पूर्वरूपं भगन्दरे ||१२||
🔊 Audio coming soon
yōnētyādi| yānayānāt rathādigamanāt| malōtsargāt purīṣatyāgāt| kaṇḍūrugdāhaśōphavān pāyurbhavēt, tatō'nantaraṁ kaṭyāṁ kaṇḍūrugdāhaśōphādikaṁ pūrvarūpaṁ bhavēt| ayaṁ vā paṭhanīyaḥ pūrvō vā; pūrvarūpagranthadvayaṁ vā paṭhanīyaṁ, pūrvaścāprasiddhaḥ, ayaṁ tu prasiddhaḥ||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ghōrāḥ sādhayituṁ duḥkhāḥ sarva ēva bhagandarāḥ | tēṣvasādhyastridōṣōtthaḥ kṣatajaśca bhagandaraḥ ||13||
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः | तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च भगन्दरः ||१३||
🔊 Audio coming soon
tatra kēṣāñcidasādhyatvaṁ darśayannāha- ghōrā ityādi| ghōrā duḥkhapradāḥ| sādhayituṁ duḥkhāḥ kaṣṭasādhyāḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē bhagandaranidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ ||4||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भगन्दरनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍahlaṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē caturthō'dhyāyaḥ||4||