Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bhagnānāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
15. bhagnanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
patanapīḍanaprahārākṣēpaṇavyālamr̥gadaśanaprabhr̥tibhirabhighātaviśēṣairanēkavidhamasthnāṁ bhaṅgamupadiśanti ||3||
View original
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
bhagnānāṁ hētuṁ nirdiśannāha- patanapīḍanētyādi| prahārō muṣṭilaguḍakr̥pāṇabāṇādīnām, ākṣēpaṇamatiśayēna cālanaṁ, vyālamr̥gadaśanaṁ vyāghrādibhakṣaṇaṁ, prabhr̥tigrahaṇādbalavadvigrahādīnāmavarōdhaḥ| anēkavidhaṁ bahuprakāram||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra bhaṅga(gna)jātamanēkavidhamanusāryamāṇaṁ dvividhamēvōpapadyatē sandhimuktaṁ, kāṇḍabhagnaṁ ca | tatra ṣaḍvidhaṁ sandhimuktaṁ, dvādaśavidhaṁ kāṇḍabhagnaṁ bhavati ||4||
View original
तत्र भङ्ग(ग्न)जातमनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं, काण्डभग्नं च | तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं, द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ dvaividhyamāha- tatrētyādi| bhagnajātamiti jātaṁ samūhaḥ| anusāryamāṇam anusartuṁ prēryamāṇam| ‘anuśriyamāṇaṁ’ ityēkē paṭhanti| sandhimuktakāṇḍabhagnayōrlakṣaṇamāha- tatra parvaṇītyādi; ayaṁ pāṭhō'bhāvānna likhitō na ca vyākhyātaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra sandhimuktam- utpiṣṭaṁ, viśliṣṭaṁ, vivartitam, avakṣiptam, atikṣiptaṁ, tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham ||5||
View original
तत्र सन्धिमुक्तम्- उत्पिष्टं, विश्लिष्टं, विवर्तितम्, अवक्षिप्तम्, अतिक्षिप्तं, तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ||५||
🔊 Audio coming soon
sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha- tatrētyādi| sandhimuktaṁ ṣaḍvidhamiti sambandhaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣēpaṇāśaktirugrarujatvaṁ sparśāsahatvaṁ cēti sāmānyaṁ sandhimuktalakṣaṇamuktam ||6||
View original
तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha- tatra prasāraṇētyādi| vivartanaṁ viparītavartanam, ākṣēpaṇamatiśayēna cālanam||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
vaiśēṣikaṁ tūtpiṣṭē sandhāvubhayataḥ śōphō vēdanāprādurbhāvō viśēṣataśca nānāprakārā vēdanā rātrau prādurbhavanti; viśliṣṭē'lpaḥ śōphō vēdanāsātatyaṁ sandhivikriyā ca; vivartitē tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vēdanā ca; avakṣiptē sandhiviślēṣastīvrarujatvaṁ ca; atikṣiptē dvayōḥ sandhyasthnōratikrāntatā vēdanā ca; tiryakkṣiptē tvēkāsthipārśvāpagamanamatyarthaṁ vēdanā cēti ||7||
View original
वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति; विश्लिष्टेऽल्पः शोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च; विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च; अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च; अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च; तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
utpiṣṭādilakṣaṇamāha- vaiśēṣikaṁ tūtpiṣṭē ityādi| utpiṣṭē cūrṇitē| viśliṣṭē ghaṭṭitē, ‘sandhau’ iti śēṣaḥ| vivartitē viparītaṁ vartitē, ‘sandhau’ iti śēṣaḥ| sandhivikriyā madhyanimnatvam| sandhisaṁśrayayōrasthnōrvyāvartanēna pārśvāgamanādviṣamāṅgatā| vēdanā cēti cakārādvēdanā'pi viṣamētyarthaḥ| avakṣiptē sandhāvadhōgatē| atikṣiptē dūraṁ gatē sandhau| atikrāntatā dūragamanam| ativēdanā cēti cakārārthaḥ| tiryakkṣiptē ‘sandhau’ iti śēṣaḥ| atraikasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṁ, vivartitē dvayōrapīti viśēṣaḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- karkaṭakam, aśvakarṇaṁ, cūrṇitaṁ, piccitam, asthicchallitaṁ, kāṇḍabhagnaṁ, majjānugatam, atipātitaṁ, vakraṁ, chinnaṁ, pāṭitaṁ, sphuṭitamiti dvādaśavidham ||8||
View original
काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- कर्कटकम्, अश्वकर्णं, चूर्णितं, पिच्चितम्, अस्थिच्छल्लितं, काण्डभग्नं, मज्जानुगतम्, अतिपातितं, वक्रं, छिन्नं, पाटितं, स्फुटितमिति द्वादशविधम् ||८||
🔊 Audio coming soon
kāṇḍabhagnamityādi||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
śvayathubāhulyaṁ spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvamavapīḍyamānē śabdaḥ srastāṅgatā vividhavēdanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsēna kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam ||9||
View original
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ sāmānyalakṣaṇamāha- śvayathubāhulyamityādi| śarma sukham||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
viśēṣastu sammūḍhamubhayatō'sthi madhyē bha(la)gnaṁ granthirivōnnataṁ karkaṭakam, aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇakaṁ, spr̥śyamānaṁ śabdavaccūrṇitamavagacchēt, piccitaṁ pr̥thutāṁ gatamanalpaśōphaṁ , pārśvayōrasthi hīnōdgatamasthicchalitaṁ, vēllatē prakampamānaṁ kāṇḍabhagnam, asthyavayavō'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti majjānugatam, asthi niḥśēṣataśchinnamatipātitam, ābhugnamavimuktāsthi vakram, anyatarapārśvāvaśiṣṭaṁ chinnaṁ, pāṭitamaṇubahuvidāritaṁ vēdanāvacca, śūkapūrṇamivādhmātaṁ vipulaṁ visphuṭitaṁ sphuṭitamiti ||10||
View original
विशेषस्तु सम्मूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भ(ल)ग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम्, अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं, स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत्, पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं , पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं, वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम्, अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम्, अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम्, आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम्, अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं, पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च, शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ viśiṣṭalakṣaṇamāha- viśēṣatastvityādi| viśēṣataḥ sammūḍhamiti atiśayēna sparśaṁ jānātītyarthaḥ| gayadāsācāryastu ubhayataḥ sammūḍhamiti ubhayōḥ pārśvayōrnipīḍanēnātatāvanataṁ madhyē granthirivōnna(dga)tamiti vyākhyānayati| karkaṭakaṁ karkaṭasadr̥śam| aśvakarṇamaśvakarṇasadr̥śamityarthaḥ| cūrṇitaṁ cūrṇīkr̥tam| avagacchēt jānīyāt| piccitamityādi piccitaṁ pīḍitasadr̥śaṁ, pr̥thutāṁ gataṁ vistīrṇatāṁ gatam| asthi challamiva vidyatē yasmin tadasthicchallitam| asthicchallikamityanyē| vēllatē calati| yadyapi kāṇḍabhagnavyapadēśō dvādaśānāmapi, tathā'pi viśēṣataḥ kasyacidvyapadēśaḥ; yathā sarvēṣāmēva mr̥gapakṣiṇāṁ vidyamānajaṅghatvē'pi viśiṣṭajaṅghāyōgēna ēṇādīnāmēva jaṅghālatvam| ābhugnamīṣajjihmam| anyatarapārśvēṇa ēkapārśvēṇētyarthaḥ| aṇūni bahūni vidāritāni yasya tattathā| gayī tu sphuṭitalakṣaṇamētat paṭhati, agrētanaṁ pāṭitalakṣaṇamiti| śūkapūrṇamiti śūkō yavādīnāmagrabhāgaḥ, tatpūrṇamiva vēdanāviśēṣaḥ| ādhmātaṁ śūnam| visphuṭitaṁ vipulasphuṭitaṁ, gayī tu ‘vipulaikadāri’ iti paṭhati||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
tēṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kr̥cchrasādhyāni, kr̥śavr̥ddhabālānāṁ kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṁ sandhyupagataṁ cēti ||11||
View original
तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि, कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ||११||
🔊 Audio coming soon
kr̥cchrasādhyānnirdiśannāha- tēṣvityādi| cakārāt kāṇḍōpagatamiti||11||
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 15
bhavanti cātra- bhinnaṁ kapālaṁ kaṭyāṁ tu sandhimuktaṁ tathā cyutam | jaghanaṁ prati piṣṭaṁ ca varjayēttaccikitsakaḥ ||12|| asaṁśliṣṭaṁ kapālaṁ tu lalāṭē cūrṇitaṁ ca yat | bhagnaṁ stanāntarē śaṅkhē pr̥ṣṭhē mūrdhni ca varjayēt ||13|| āditō yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā | samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt ||14|| saṅkṣōbhādvā'pi yadgacchēdvikriyāṁ tacca varjayēt |15|
View original
भवन्ति चात्र- भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् | जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ||१२|| असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् | भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१३|| आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा | सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ||१४|| सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
asādhyānnirdiśannāha- bhinnamityādi| bhinnaṁ kapālaṁ kāṇḍabhagnaṁ, sandhimuktamasādhyaṁ ṣaḍvidhamapi, tathā cyutaṁ viśliṣṭaṁ lambitamasādhyaṁ; sandhimuktaśabdēna cyutasyāpi sandhimuktabhēdasyāsādhyatvē labdhē tadupādānaṁ viśēṣārtham| jaghanaṁ pratīti jaghanasthānē piṣṭaṁ, sandhimuktabhēdō'yam| asaṁśliṣṭaṁ vighaṭṭitasandhi| lalāṭē cūrṇitaṁ ca yaditi cūrṇitaṁ kāṇḍabhagnamētat| bhagnaṁ sandhimuktaṁ kāṇḍabhagnaṁ dvayamapi bōddhavyam| idānīṁ dvividhasyāpi sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatvaṁ darśayannāha- ādita ityādi| āditō yacca durjātamiti ādita utpattāvēva duḥsandhānōpapāditaṁ yat ‘asthibhagnam’ iti śēṣaḥ, tadasādhyam| asthisandhirathāpi vēti sandhirasthnōrantarālaṁ, sō'pi durjātō'sādhyaḥ| samyagyamitamapyasthi samyak saṁhitamapyasthi, durnyāsāt duḥsthāpanāt, durnibandhanāt durbandhāt, saṅkṣōbhāt vyavāyādinā calanāt; vikriyāṁ vikr̥tim||12-14||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
madhyasya vayasō'vasthāstisrō yāḥ parikīrtitāḥ ||15|| tatra sthirō bhavējjanturupakrāntō vijānatā |16|
View original
मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ||१५|| तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता |१६|
🔊 Audio coming soon
madhyasyētyādi| tisrō'vasthā iti ṣōḍaśavarṣādūrdhvaṁ catvāriṁśadyāvat pūryatē||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
taruṇāsthīni namyantē bhajyantē nalakāni tu ||16|| kapālāni vibhidyantē sphuṭanti rucakāni ca ||17||
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ||१६|| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१७||
🔊 Audio coming soon
asthiviśēṣēṇāpi bhagnaviśēṣaṁ darśayannāha- taruṇāsthīnītyādi| ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭēṣu taruṇāsthīni| namyantē vakrībhavanti, ētēna vakralakṣaṇaṁ bhagnamuktam| nalakāni śākhāsthīni; bhajyantē truṭanti| kapālāni mastakādikarparāṇi; vibhidyantē ityanēna kapālēṣu vidaraṇalakṣaṇō bhaṅga uktaḥ sphuṭitapāṭitādiḥ| rucakānīti rucakā dantāḥ, tēṣu sphuṭitaṁ bhagnamuktam| cakārēṇa valayēṣvapi sphuṭitaṁ samuccīyatē| ētēna pañcavidhānyasthīni taruṇanalakakapālavalayarucakānyuktāni||16||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē bhagnanidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ ||15||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||