Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഭഗ്നാനാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
15. bhagnanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
പതനപീഡനപ്രഹാരാക്ഷേപണവ്യാലമൃഗദശനപ്രഭൃതിഭിരഭിഘാതവിശേഷൈരനേകവിധമസ്ഥ്നാം ഭങ്ഗമുപദിശന്തി ||൩||
View original
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
ഭഗ്നാനാം ഹേതും നിര്ദിശന്നാഹ- പതനപീഡനേത്യാദി| പ്രഹാരോ മുഷ്ടിലഗുഡകൃപാണബാണാദീനാമ്, ആക്ഷേപണമതിശയേന ചാലനം, വ്യാലമൃഗദശനം വ്യാഘ്രാദിഭക്ഷണം, പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്ബലവദ്വിഗ്രഹാദീനാമവരോധഃ| അനേകവിധം ബഹുപ്രകാരമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര ഭങ്ഗ(ഗ്ന)ജാതമനേകവിധമനുസാര്യമാണം ദ്വിവിധമേവോപപദ്യതേ സന്ധിമുക്തം, കാണ്ഡഭഗ്നം ച | തത്ര ഷഡ്വിധം സന്ധിമുക്തം, ദ്വാദശവിധം കാണ്ഡഭഗ്നം ഭവതി ||൪||
View original
तत्र भङ्ग(ग्न)जातमनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं, काण्डभग्नं च | तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं, द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ദ്വൈവിധ്യമാഹ- തത്രേത്യാദി| ഭഗ്നജാതമിതി ജാതം സമൂഹഃ| അനുസാര്യമാണമ് അനുസര്തും പ്രേര്യമാണമ്| ‘അനുശ്രിയമാണം’ ഇത്യേകേ പഠന്തി| സന്ധിമുക്തകാണ്ഡഭഗ്നയോര്ലക്ഷണമാഹ- തത്ര പര്വണീത്യാദി; അയം പാഠോऽഭാവാന്ന ലിഖിതോ ന ച വ്യാഖ്യാതഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര സന്ധിമുക്തമ്- ഉത്പിഷ്ടം, വിശ്ലിഷ്ടം, വിവര്തിതമ്, അവക്ഷിപ്തമ്, അതിക്ഷിപ്തം, തിര്യക്ക്ഷിപ്തമിതി ഷഡ്വിധമ് ||൫||
View original
तत्र सन्धिमुक्तम्- उत्पिष्टं, विश्लिष्टं, विवर्तितम्, अवक्षिप्तम्, अतिक्षिप्तं, तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ||५||
🔊 Audio coming soon
സന്ധിമുക്തസ്യ ഷാഡ്വിധ്യമാഹ- തത്രേത്യാദി| സന്ധിമുക്തം ഷഡ്വിധമിതി സമ്ബന്ധഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര പ്രസാരണാകുഞ്ചനവിവര്തനാക്ഷേപണാശക്തിരുഗ്രരുജത്വം സ്പര്ശാസഹത്വം ചേതി സാമാന്യം സന്ധിമുക്തലക്ഷണമുക്തമ് ||൬||
View original
तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സന്ധിമുക്തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ- തത്ര പ്രസാരണേത്യാദി| വിവര്തനം വിപരീതവര്തനമ്, ആക്ഷേപണമതിശയേന ചാലനമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
വൈശേഷികം തൂത്പിഷ്ടേ സന്ധാവുഭയതഃ ശോഫോ വേദനാപ്രാദുര്ഭാവോ വിശേഷതശ്ച നാനാപ്രകാരാ വേദനാ രാത്രൌ പ്രാദുര്ഭവന്തി; വിശ്ലിഷ്ടേऽല്പഃ ശോഫോ വേദനാസാതത്യം സന്ധിവിക്രിയാ ച; വിവര്തിതേ തു സന്ധിപാര്ശ്വാപഗമനാദ്വിഷമാങ്ഗതാ വേദനാ ച; അവക്ഷിപ്തേ സന്ധിവിശ്ലേഷസ്തീവ്രരുജത്വം ച; അതിക്ഷിപ്തേ ദ്വയോഃ സന്ധ്യസ്ഥ്നോരതിക്രാന്തതാ വേദനാ ച; തിര്യക്ക്ഷിപ്തേ ത്വേകാസ്ഥിപാര്ശ്വാപഗമനമത്യര്ഥം വേദനാ ചേതി ||൭||
View original
वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति; विश्लिष्टेऽल्पः शोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च; विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च; अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च; अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च; तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
ഉത്പിഷ്ടാദിലക്ഷണമാഹ- വൈശേഷികം തൂത്പിഷ്ടേ ഇത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടേ ചൂര്ണിതേ| വിശ്ലിഷ്ടേ ഘട്ടിതേ, ‘സന്ധൌ’ ഇതി ശേഷഃ| വിവര്തിതേ വിപരീതം വര്തിതേ, ‘സന്ധൌ’ ഇതി ശേഷഃ| സന്ധിവിക്രിയാ മധ്യനിമ്നത്വമ്| സന്ധിസംശ്രയയോരസ്ഥ്നോര്വ്യാവര്തനേന പാര്ശ്വാഗമനാദ്വിഷമാങ്ഗതാ| വേദനാ ചേതി ചകാരാദ്വേദനാऽപി വിഷമേത്യര്ഥഃ| അവക്ഷിപ്തേ സന്ധാവധോഗതേ| അതിക്ഷിപ്തേ ദൂരം ഗതേ സന്ധൌ| അതിക്രാന്തതാ ദൂരഗമനമ്| അതിവേദനാ ചേതി ചകാരാര്ഥഃ| തിര്യക്ക്ഷിപ്തേ ‘സന്ധൌ’ ഇതി ശേഷഃ| അത്രൈകസ്യൈവാസ്ഥ്നഃ പാര്ശ്വഗമനം, വിവര്തിതേ ദ്വയോരപീതി വിശേഷഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
കാണ്ഡഭഗ്നമത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- കര്കടകമ്, അശ്വകര്ണം, ചൂര്ണിതം, പിച്ചിതമ്, അസ്ഥിച്ഛല്ലിതം, കാണ്ഡഭഗ്നം, മജ്ജാനുഗതമ്, അതിപാതിതം, വക്രം, ഛിന്നം, പാടിതം, സ്ഫുടിതമിതി ദ്വാദശവിധമ് ||൮||
View original
काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- कर्कटकम्, अश्वकर्णं, चूर्णितं, पिच्चितम्, अस्थिच्छल्लितं, काण्डभग्नं, मज्जानुगतम्, अतिपातितं, वक्रं, छिन्नं, पाटितं, स्फुटितमिति द्वादशविधम् ||८||
🔊 Audio coming soon
കാണ്ഡഭഗ്നമിത്യാദി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ശ്വയഥുബാഹുല്യം സ്പന്ദനവിവര്തനസ്പര്ശാസഹിഷ്ണുത്വമവപീഡ്യമാനേ ശബ്ദഃ സ്രസ്താങ്ഗതാ വിവിധവേദനാപ്രാദുര്ഭാവഃ സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ന ശര്മലാഭ ഇതി സമാസേന കാണ്ഡഭഗ്നലക്ഷണമുക്തമ് ||൯||
View original
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ- ശ്വയഥുബാഹുല്യമിത്യാദി| ശര്മ സുഖമ്||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
വിശേഷസ്തു സമ്മൂഢമുഭയതോऽസ്ഥി മധ്യേ ഭ(ല)ഗ്നം ഗ്രന്ഥിരിവോന്നതം കര്കടകമ്, അശ്വകര്ണവദുദ്ഗതമശ്വകര്ണകം, സ്പൃശ്യമാനം ശബ്ദവച്ചൂര്ണിതമവഗച്ഛേത്, പിച്ചിതം പൃഥുതാം ഗതമനല്പശോഫം , പാര്ശ്വയോരസ്ഥി ഹീനോദ്ഗതമസ്ഥിച്ഛലിതം, വേല്ലതേ പ്രകമ്പമാനം കാണ്ഡഭഗ്നമ്, അസ്ഥ്യവയവോऽസ്ഥിമധ്യമനുപ്രവിശ്യ മജ്ജാനമുന്നഹ്യതീതി മജ്ജാനുഗതമ്, അസ്ഥി നിഃശേഷതശ്ഛിന്നമതിപാതിതമ്, ആഭുഗ്നമവിമുക്താസ്ഥി വക്രമ്, അന്യതരപാര്ശ്വാവശിഷ്ടം ഛിന്നം, പാടിതമണുബഹുവിദാരിതം വേദനാവച്ച, ശൂകപൂര്ണമിവാധ്മാതം വിപുലം വിസ്ഫുടിതം സ്ഫുടിതമിതി ||൧൦||
View original
विशेषस्तु सम्मूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भ(ल)ग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम्, अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं, स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत्, पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं , पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं, वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम्, अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम्, अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम्, आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम्, अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं, पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च, शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം വിശിഷ്ടലക്ഷണമാഹ- വിശേഷതസ്ത്വിത്യാദി| വിശേഷതഃ സമ്മൂഢമിതി അതിശയേന സ്പര്ശം ജാനാതീത്യര്ഥഃ| ഗയദാസാചാര്യസ്തു ഉഭയതഃ സമ്മൂഢമിതി ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോര്നിപീഡനേനാതതാവനതം മധ്യേ ഗ്രന്ഥിരിവോന്ന(ദ്ഗ)തമിതി വ്യാഖ്യാനയതി| കര്കടകം കര്കടസദൃശമ്| അശ്വകര്ണമശ്വകര്ണസദൃശമിത്യര്ഥഃ| ചൂര്ണിതം ചൂര്ണീകൃതമ്| അവഗച്ഛേത് ജാനീയാത്| പിച്ചിതമിത്യാദി പിച്ചിതം പീഡിതസദൃശം, പൃഥുതാം ഗതം വിസ്തീര്ണതാം ഗതമ്| അസ്ഥി ഛല്ലമിവ വിദ്യതേ യസ്മിന് തദസ്ഥിച്ഛല്ലിതമ്| അസ്ഥിച്ഛല്ലികമിത്യന്യേ| വേല്ലതേ ചലതി| യദ്യപി കാണ്ഡഭഗ്നവ്യപദേശോ ദ്വാദശാനാമപി, തഥാऽപി വിശേഷതഃ കസ്യചിദ്വ്യപദേശഃ; യഥാ സര്വേഷാമേവ മൃഗപക്ഷിണാം വിദ്യമാനജങ്ഘത്വേऽപി വിശിഷ്ടജങ്ഘായോഗേന ഏണാദീനാമേവ ജങ്ഘാലത്വമ്| ആഭുഗ്നമീഷജ്ജിഹ്മമ്| അന്യതരപാര്ശ്വേണ ഏകപാര്ശ്വേണേത്യര്ഥഃ| അണൂനി ബഹൂനി വിദാരിതാനി യസ്യ തത്തഥാ| ഗയീ തു സ്ഫുടിതലക്ഷണമേതത് പഠതി, അഗ്രേതനം പാടിതലക്ഷണമിതി| ശൂകപൂര്ണമിതി ശൂകോ യവാദീനാമഗ്രഭാഗഃ, തത്പൂര്ണമിവ വേദനാവിശേഷഃ| ആധ്മാതം ശൂനമ്| വിസ്ഫുടിതം വിപുലസ്ഫുടിതം, ഗയീ തു ‘വിപുലൈകദാരി’ ഇതി പഠതി||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
തേഷു ചൂര്ണിതച്ഛിന്നാതിപാതിതമജ്ജാനുഗതാനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി, കൃശവൃദ്ധബാലാനാം ക്ഷതക്ഷീണകുഷ്ഠിശ്വാസിനാം സന്ധ്യുപഗതം ചേതി ||൧൧||
View original
तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि, कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ||११||
🔊 Audio coming soon
കൃച്ഛ്രസാധ്യാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തേഷ്വിത്യാദി| ചകാരാത് കാണ്ഡോപഗതമിതി||൧൧||
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 15
ഭവന്തി ചാത്ര- ഭിന്നം കപാലം കട്യാം തു സന്ധിമുക്തം തഥാ ച്യുതമ് | ജഘനം പ്രതി പിഷ്ടം ച വര്ജയേത്തച്ചികിത്സകഃ ||൧൨|| അസംശ്ലിഷ്ടം കപാലം തു ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യത് | ഭഗ്നം സ്തനാന്തരേ ശങ്ഖേ പൃഷ്ഠേ മൂര്ധ്നി ച വര്ജയേത് ||൧൩|| ആദിതോ യച്ച ദുര്ജാതമസ്ഥി സന്ധിരഥാപി വാ | സമ്യഗ്യമിതമപ്യസ്ഥി ദുര്ന്യാസാദ്ദുര്നിബന്ധനാത് ||൧൪|| സങ്ക്ഷോഭാദ്വാऽപി യദ്ഗച്ഛേദ്വിക്രിയാം തച്ച വര്ജയേത് |൧൫|
View original
भवन्ति चात्र- भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् | जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ||१२|| असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् | भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१३|| आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा | सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ||१४|| सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
അസാധ്യാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ഭിന്നമിത്യാദി| ഭിന്നം കപാലം കാണ്ഡഭഗ്നം, സന്ധിമുക്തമസാധ്യം ഷഡ്വിധമപി, തഥാ ച്യുതം വിശ്ലിഷ്ടം ലമ്ബിതമസാധ്യം; സന്ധിമുക്തശബ്ദേന ച്യുതസ്യാപി സന്ധിമുക്തഭേദസ്യാസാധ്യത്വേ ലബ്ധേ തദുപാദാനം വിശേഷാര്ഥമ്| ജഘനം പ്രതീതി ജഘനസ്ഥാനേ പിഷ്ടം, സന്ധിമുക്തഭേദോऽയമ്| അസംശ്ലിഷ്ടം വിഘട്ടിതസന്ധി| ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യദിതി ചൂര്ണിതം കാണ്ഡഭഗ്നമേതത്| ഭഗ്നം സന്ധിമുക്തം കാണ്ഡഭഗ്നം ദ്വയമപി ബോദ്ധവ്യമ്| ഇദാനീം ദ്വിവിധസ്യാപി സര്വസ്ഥാനഗതസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ആദിത ഇത്യാദി| ആദിതോ യച്ച ദുര്ജാതമിതി ആദിത ഉത്പത്താവേവ ദുഃസന്ധാനോപപാദിതം യത് ‘അസ്ഥിഭഗ്നമ്’ ഇതി ശേഷഃ, തദസാധ്യമ്| അസ്ഥിസന്ധിരഥാപി വേതി സന്ധിരസ്ഥ്നോരന്തരാലം, സോऽപി ദുര്ജാതോऽസാധ്യഃ| സമ്യഗ്യമിതമപ്യസ്ഥി സമ്യക് സംഹിതമപ്യസ്ഥി, ദുര്ന്യാസാത് ദുഃസ്ഥാപനാത്, ദുര്നിബന്ധനാത് ദുര്ബന്ധാത്, സങ്ക്ഷോഭാത് വ്യവായാദിനാ ചലനാത്; വിക്രിയാം വികൃതിമ്||൧൨-൧൪||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
മധ്യസ്യ വയസോऽവസ്ഥാസ്തിസ്രോ യാഃ പരികീര്തിതാഃ ||൧൫|| തത്ര സ്ഥിരോ ഭവേജ്ജന്തുരുപക്രാന്തോ വിജാനതാ |൧൬|
View original
मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ||१५|| तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता |१६|
🔊 Audio coming soon
മധ്യസ്യേത്യാദി| തിസ്രോऽവസ്ഥാ ഇതി ഷോഡശവര്ഷാദൂര്ധ്വം ചത്വാരിംശദ്യാവത് പൂര്യതേ||൧൫||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
തരുണാസ്ഥീനി നമ്യന്തേ ഭജ്യന്തേ നലകാനി തു ||൧൬|| കപാലാനി വിഭിദ്യന്തേ സ്ഫുടന്തി രുചകാനി ച ||൧൭||
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ||१६|| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१७||
🔊 Audio coming soon
അസ്ഥിവിശേഷേണാപി ഭഗ്നവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- തരുണാസ്ഥീനീത്യാദി| ഘ്രാണകര്ണകണ്ഠാക്ഷികൂടേഷു തരുണാസ്ഥീനി| നമ്യന്തേ വക്രീഭവന്തി, ഏതേന വക്രലക്ഷണം ഭഗ്നമുക്തമ്| നലകാനി ശാഖാസ്ഥീനി; ഭജ്യന്തേ ത്രുടന്തി| കപാലാനി മസ്തകാദികര്പരാണി; വിഭിദ്യന്തേ ഇത്യനേന കപാലേഷു വിദരണലക്ഷണോ ഭങ്ഗ ഉക്തഃ സ്ഫുടിതപാടിതാദിഃ| രുചകാനീതി രുചകാ ദന്താഃ, തേഷു സ്ഫുടിതം ഭഗ്നമുക്തമ്| ചകാരേണ വലയേഷ്വപി സ്ഫുടിതം സമുച്ചീയതേ| ഏതേന പഞ്ചവിധാന്യസ്ഥീനി തരുണനലകകപാലവലയരുചകാന്യുക്താനി||൧൬||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഭഗ്നനിദാനം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ ||൧൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||