Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kuṣṭhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athētyādi||1-2||
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
mithyāhārācārasya viśēṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snēhapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasēvinō grāmyānūpaudakamāṁsāni vā payasā'bhīkṣṇamaśnatō yō vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṁ vā pratihanti, tasya pittaślēṣmāṇau prakupitau parigr̥hyānilaḥ pravr̥ddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya bāhyaṁ mārgaṁ prati samantādvikṣipati, yatra yatra ca dōṣō vikṣiptō niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti, ēvaṁ samutpannastvaci dōṣastatra tatra ca parivr̥ddhiṁ prāpyāpratikriyamāṇō'bhyantaraṁ pratipadyatē dhātūnabhidūṣayan ||3||
View original
मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति, तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति, यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति, एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातूनभिदूषयन् ||३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ hētumāha- mithyētyādi| mithyāhārācārasya śāstrōktavidhibhraṣṭāhārācārasyētyarthaḥ| samprāptimāha- tasyētyādi| tasya mithyāhārācārasyētyādikasya| samudbhūya ākṣipya, samantāt sarvatra; ētēna sarvadēhagatatvaṁ rōgasya sūcayati||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasya pūrvarūpāṇi- tvakpāruṣyamakasmādrōmaharṣaḥ kaṇḍūḥ svēdabāhulyamasvēdanaṁ vā'ṅgapradēśānāṁ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasr̥jaḥ kr̥ṣṇatā cēti ||4||
View original
तस्य पूर्वरूपाणि- त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpamāha- tasyētyādi| akasmāt kāraṇaṁ vinā| svāpaḥ sparśājñānam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra sapta mahākuṣṭhāni, ēkādaśa kṣudrakuṣṭhāni, ēvamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti | tatra mahākuṣṭhānyaruṇōdumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti | kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṁ mahākuṣṭhamēkakuṣṭhaṁ carmadalaṁ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṁ vicarcikā kiṭibhaṁ (maṁ) pāmā rakasā cēti ||5||
View original
तत्र सप्त महाकुष्ठानि, एकादश क्षुद्रकुष्ठानि, एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति | तत्र महाकुष्ठान्यरुणोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति | क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं (मं) पामा रकसा चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ saṅkhyāmāha- tatrētyādi| mahattvamuttarōttaradhātvanupravēśāt| ēkādaśakuṣṭhānāṁ kṣudratvamuttarōttaradhātvananupravēśāt| aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavantīti diṅmātramidaṁ darśitaṁ, kuṣṭhānāmaniyatasaṅkhyatvāt; tathā ca carakaḥ- “saptavidhō'ṣṭādaśavidhō'saṅkhyēyavidhō vā” (ca. ni. 5) iti| mahākuṣṭhāni nāmataḥ prāha- tatra mahākuṣṭhānītyādi| kṣudrakuṣṭhāni nāmataḥ prāha- kṣudrakuṣṭhānyapītyādi||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saślēṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti, utsannatastu dōṣagrahaṇamabhibhavāt ||6||
View original
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति, उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात् ||६||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣvēva kuṣṭhēṣu sarvēṣāmēva dōṣāṇāṁ krimīṇāṁ ca sambhavaṁ darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvāṇi kṣudrāṇi mahānti ca| kathaṁ tarhi vātēnāruṇamityādītyāśaṅkyāha- utsannatastu dōṣagrahaṇamabhibhavāditi; utsannata autkaṭyāt dōṣagrahaṇam, abhibhavāt ‘itaradōṣayōḥ’ iti śēṣaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra vātēnāruṇaṁ, pittēnōdumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, ślēṣmaṇā puṇḍarīkaṁ dadrukuṣṭhaṁ cēti | tēṣāṁ mahattvaṁ kriyāgurutvamuttarōttaraṁ dhātvanupravēśādasādhyatvaṁ cēti ||7||
View original
तत्र वातेनारुणं, पित्तेनोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकानि, श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति | तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
yasya dōṣasya yasmin kuṣṭhē autkaṭyaṁ tēna taddarśayannāha- tatrētyādi| tatrāruṇādīnāṁ saptānāṁ mahattvādiṣu hētuṁ darśayannāha- tēṣāmityādi| anuśabdēna paścādarthavācinā mahatvē'sādhyatvē'pi kākaṇakavarjaṁ kālāntaraṁ ca sūcyatē; kākaṇakaṁ punarutpattāvēvāsādhyaṁ, vyādhisvabhāvāt| asādhyatvaṁ cēti cakārō dhātvanupravēśāccētyanantaraṁ draṣṭavyaḥ; tēnānuktamārambhakadōṣamahattvaṁ samuccinōti||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra, vātēnāruṇābhāni tanūni visarpīṇi tōdabhēdasvāpayuktānyaruṇāni | pittēna pakvōdumbaraphalākr̥tivarṇānyaudumbarāṇi , r̥ṣya(kṣa)jihvāprakāśāni kharāṇi r̥ṣya(kṣa)jihvāni, kr̥ṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadr̥śānyatīva raktakr̥ṣṇāni kākaṇakāni ; tēṣāṁ caturṇāmapyōṣacōṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprōtthānaprapākabhēditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni | ślēṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayōrdvayōrapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirōtthānatvaṁ cēti sāmānyāni rūpāṇi ||8||
View original
तत्र, वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि | पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि , ऋष्य(क्ष)जिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्य(क्ष)जिह्वानि, कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि, काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि ; तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि | श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि, अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि; तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि ||८||
🔊 Audio coming soon
tatra mahākuṣṭhānāṁ lakṣaṇaṁ darśayannāha- tatra vātēnētyādi| r̥ṣyajihvāprakāśānīti r̥ṣyajihvāyā iva prakāśaḥ sādr̥śyaṁ yēṣāṁ tāni kharatvayuktāni, r̥ṣyō nīlāṇḍaḥ ‘rōru ’ iti prasiddhaḥ; anyē ‘r̥kṣa’ iti paṭhanti, r̥kṣō ‘rīcha’ iti lōkē| kr̥ṣṇakapālikā kr̥ṣṇakarkarā| kākaṇantikā guñjā, ‘cirahaṇṭikā’ iti prasiddhā, tatphalavadraktāni madhyē kr̥ṣṇāni| udumbarādīnāṁ pittakr̥tatvaṁ darśayannāha- tēṣāmityādi| uṣō'nalasamīpa ivōpatāpaḥ, pluṣṭasyēva vēdanāviśēṣa ityanyē; cōṣa ācūṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, pipāsētyanyē; paridāhaḥ sarvatō dāhaḥ; dhūmāyanaṁ dhūmōpahatasyēva, ‘dhūmōdvamanamivāṅgānām’ ityēkē| puṇḍarīkadadrukuṣṭhayōrlakṣaṇaṁ darśayannāha- ślēṣmaṇētyādi| puṇḍarīkaṁ śvētapadmam| dadrukuṣṭhaṁ dvividhaṁ- sitamasitaṁ ca; asitasya mahōpakramasādhyatvādanubandhitvaprakarṣācca mahākuṣṭhēṣu madhyē suśrutē pāṭhaḥ, sitadadrukuṣṭhasya sukhasādhyatvāduttarōttaradhātvanupravēśābhāvāttathā'tyarthapīḍārahitatvācca carakē kṣudrakuṣṭhēṣu madhyē pāṭha ityadōṣaḥ| dadrusidhmayōḥ suśrutacarakōditayōrabhidhānabhēda iti jējjhaṭaḥ samādadhati, tannēcchati gayī| tayōḥ puṇḍarīkadadrukuṣṭhayōḥ pittakaphakr̥tatvaṁ darśayannāha- tayōrityādi| parimaṇḍalatā paripūrṇamaṇḍalatā||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- sthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṁṣi |9|
View original
क्षुद्रकुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि |९|
🔊 Audio coming soon
kṣudrakuṣṭhēṣu prāk sthūlāruṣkamāha- sthūlānītyādi| sthūlāni sthūlamūlāni| dāruṇāni kr̥cchrasādhyāni| arūṁṣi vraṇāḥ|9|-
Adhikarana 9 (9) · Śloka 9
tvakkōcabhēdasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhē mahatpūrvayutē bhavanti ||9||
View original
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
mahākuṣṭhalakṣaṇamāha- tvakkōcētyādi| tvakśabdaḥ kōcabhēdasvapnaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna tvakkōcaḥ tvaksaṅkōcaḥ, tvagbhēdaḥ tvagvidāraṇaṁ, tvaksvapanaṁ tvacō'cētanatvam, aṅgasādō'ṅgaglāniḥ| kuṣṭhē mahatpūrvayuta iti mahākuṣṭha ityarthaḥ||9||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
kr̥ṣṇāruṇaṁ yēna bhavēccharīraṁ tadēkakuṣṭhaṁ pravadanti kuṣṭham |10|
View original
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् |१०|
🔊 Audio coming soon
ēkakuṣṭhamāha- kuṣṇāruṇamityādi|10|-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
syuryēna kaṇḍūvyathanauṣacōṣāstalēṣu taccarmadalaṁ vadanti ||10||
View original
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
carmadalamāha- syuryēnētyādi| cōṣa ācūṣaṇamiva| talēṣu hastapādatalēṣu||10||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
visarpavat sarpati sarvatō yastvagraktamāṁsānyabhibhūya śīghram | mūrcchāvidāhāratitōdapākān kr̥tvā visarpaḥ sa bhavēdvikāraḥ ||11||
View original
विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् | मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
visarpakuṣṭhalakṣaṇamāha- visarpavadityādi| atrōktavisarpākhyakuṣṭhasya vakṣyamāṇavisarparōgasya ca ciravisarpaṇaśīghravisarpaṇatō bhēdaḥ||11||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
śanaiḥ śarīrē piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yāstaṁ parisarpamāhuḥ |12|
View original
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः |१२|
🔊 Audio coming soon
parisarpamāha- śanairityādi|12|-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
kaṇḍvanvitaṁ śvētamapāyi sidhma vidyāttanu prāyaśa ūrdhvakāyē ||12||
View original
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये ||१२||
🔊 Audio coming soon
sidhmakuṣṭhamāha- kuṇḍvanvitamityādi| apāyi akaṣṭakāri | prāyaśa ūrdhvakāya iti prāyaḥśabdōpādānādadhaḥkāyē'pi kadācidbhavati| sidhmakuṣṭhaṁ dvividhaṁ- puṣpikāsidhmaṁ, sidhmaṁ ca; puṣpikāsidhmasya sukhasādhyatvāt suśrutē kṣudrakuṣṭhēṣu pāṭhaḥ, sidhmasya duḥkhasādhyatvāccarakē mahākuṣṭhē pāṭha ityadōṣaḥ||12||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
rājyō'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātrēṣu vicarcikāyām | kaṇḍūmatī dāharujōpapannā vipādikā pādagatēyamēva ||13||
View original
राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् | कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव ||१३||
🔊 Audio coming soon
vicarcikāmāha- rājya ityādi| rājyō rēkhāḥ, tāśca sarūkṣā bhavanti| kaṇḍvartiḥ kharjūpīḍā, rujō vēdanāḥ, atiśabdaḥ kaṇḍvartirugbhyāṁ sambadhyatē| gātrēṣu pāṇipādēṣu| kaṇḍūmatītyādi| iyamēva vicarcikā pādagatā yadā syāttadā vicarcikāsañjñāṁ vihāya vipādikāsañjñāṁ prāpnōtītyarthaḥ||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
yat srāvi vr̥ttaṁ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakr̥ṣṇaṁ kiṭibhaṁ(maṁ) vadanti |14|
View original
यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं(मं) वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
kiṭibhamāha- yadityādi| ‘raktakr̥ṣṇaṁ’ iti kēcit paṭhanti|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā ||14|| sphōṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā |15|
View original
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या ||१४|| स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या |१५|
🔊 Audio coming soon
atha pāmāmāha,- sāsrāvētyādi| sahāsrāvakaṇḍūparidāhakairvartantē yāḥ piḍakāstāstathāvidhāḥ, tābhirūhyā pāmēti sambandhaḥ; yē tu ‘sāsrāvakaṇḍūparidāhavadbhiḥ’ iti paṭhanti, tē tu vyākhyānayanti- sāsrāvau yau kaṇḍūparidāhau tadyuktaiḥ puruṣaiḥ kr̥tvā, aṇukābhiḥ piḍakābhiḥ kr̥tvā, pāmā ūhyā ‘vaidyaiḥ’ iti śēṣaḥ| saiva kacchūriti saiva pāṇyōḥ sphijōśca tīvradāhaiḥ sphōṭairupagatā kacchūrucyatē||14||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīrē saṁsrāvahīnā rakasōcyatē sā ||15||
View original
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा ||१५||
🔊 Audio coming soon
rakasāmāha- kaṇḍvanvitētyādi| śarīrē sakalē kāyē||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
aruḥ sasidhmaṁ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṁ kaphajānyamūni | vāyōḥ prakōpāt parisarpamēkaṁ śēṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt ||16||
View original
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि | वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kasmin kṣudrakuṣṭhē kasyādhikyamityāha- arurityādi| aruḥ sthūlāruṣkam| śēṣāṇi visarpakiṭibhavicarcikāpāmācarmadalāni| aruḥ sasidhmamityādi| jējjhaṭēna svakapōlakalpitaḥ ślōka iti gayadāsō na manyatē, yasmādēkakuṣṭhaṁ mahākuṣṭhaṁ ca vātādēva bhavati na kaphāt, parisarpaṁ pittāt; pāṭhāntaraṁ cātra ‘aruṣkaṁ’ ityādi paṭhati, taccābhāvānna likhitam||16||
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
kilāsamapi kuṣṭhavikalpa ēva; tattrividhaṁ- vātēna, pittēna, ślēṣmaṇā cēti | kuṣṭhakilāsayōrantaraṁ- tvaggatamēva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātēna maṇḍalamaruṇaṁ paruṣaṁ paridhvaṁsi ca, pittēna padmapatrapratīkāśaṁ saparidāhaṁ ca, ślēṣmaṇā śvētaṁ snigdhaṁ bahalaṁ kaṇḍūmacca | tēṣu sambaddhamaṇḍalamantējātaṁ raktarōma cāsādhyamagnidagdhaṁ ca ||17||
View original
किलासमपि कुष्ठविकल्प एव; तत्त्रिविधं- वातेन, पित्तेन, श्लेष्मणा चेति | कुष्ठकिलासयोरन्तरं- त्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च | तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च, पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च, श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च | तेषु सम्बद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च ||१७||
🔊 Audio coming soon
kilāsaṁ nirdiśannāha- kilāsamapītyādi| apiśabdaḥ sambhāvanāyāṁ, tēna kilāsaṁ kuṣṭhavikr̥tiriti sambhāvyatē; anyē tu, kimapi kilāsaṁ kuṣṭhavikalpō na bhavatītyapiśabdādāhuḥ; kiṁ tat kilāsaṁ kuṣṭhavikalpō na bhavati? ucyatē- tvaggatamaparisrāvi cēti; antaraṁ bhēdaḥ| tvaggatamiti kuṣṭhaṁ tvagraktamāṁsamadhiṣṭhāya tvaci darśayatyātmānaṁ, kilāsaṁ tu tvacamēva kēvalāmadhitiṣṭhatītyarthaḥ| anyē tu ‘tvaggatamēva kilāsasañjñaṁ, tadēva dhātvanupravēśācchvitrasañjñam’ ityāhuḥ| tathā ca viśvāmitraḥ,- “tvaggataṁ tu yadasrāvi kilāsaṁ tat prakīrtitam| yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhatē|| hitvā kilāsasañjñāṁ ca śvitrasañjñāṁ labhēta tat”- iti| vātādijānāṁ kilāsānāṁ lakṣaṇamāha- tadvātēnētyādi| paridhvaṁsīti ghr̥ṣṭaṁ sadrajō vimuñcatītyarthaḥ| bahalaṁ sthūlam| ataḥ paramasādhyāvadhāraṇaṁ- tēṣvityādi| tēṣu vātapittaślēṣmajēṣu kilāsēṣu| sambaddhamaṇḍalamiti parasparamabhinnamaṇḍalamityarthaḥ| antē jātam ōṣṭhapāṇipādaguhyajam; anyē tvatra ‘antarjātaraktarōma ca’ iti paṭhanti; antarmadhyē jātāni raktāni lōmāni yatra tattathā; tē cācāryā ‘agnidagdhaṁ ca’ iti cakārēṇa pāṇipādaguhyauṣṭhajamanuktamapyasādhyaṁ samuccinvanti||17||
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
kuṣṭhēṣu tu tvaksaṅkōcasvāpasvēdaśōphabhēdakauṇyasvarōpaghātā vātēna, pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvōtpattayaḥ pittēna, kaṇḍūvarṇabhēdaśōphāsrāvagauravāṇi ślēṣmaṇā ||18||
View original
कुष्ठेषु तु त्वक्सङ्कोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन, पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन, कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा ||१८||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhānāṁ saṅkṣēpēṇōktatvādanuktamapi dōṣaliṅgaṁ darśayannāha- kuṣṭhēṣvityādi| vātakāryēṣu svēdaścintyaḥ| ‘tvaksaṅkōcasvāpāsvēdau’ ityanyē paṭhanti, tatra nañ svēdaniṣēdhārthaḥ; ‘vyādhisvabhāvāt svēdō'pi syāt’ ityaparē| kauṇyaṁ naṣṭakaratā| sattvōtpattayaḥ krimīṇāṁ janmāni ||18||
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
tatrādibalapravr̥ttaṁ pauṇḍarīkaṁ kākaṇaṁ cāsādhyam ||19||
View original
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmasādhyatāṁ darśayannāha- tatrētyādi| puṇḍarīkamādibalapravr̥ttaṁ śukraśōṇitadōṣajamasādhyam| nanu cādibalapravr̥ttamanyadapi kuṣṭhamasādhyamēva, yadāha carakaḥ,- “yē cāpi kēcit kulajā vikārāstāṁścāpyasādhyān pravadanti tajjñāḥ” (ca. ci. 6) iti; kulajā ityanēna duṣṭaśukraśōṇitajā ucyantē| puṇḍarīkagrahaṇaṁ sarvēṣāmēva mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṁ; tēṣāmēvōttarōttaradhātvanukramēṇa śukradhātōrduṣṭijananasāmarthyāt| ētēna kṣudrakuṣṭhēṣvādibalapravr̥ttatvaṁ nāsti, uttarōttaradhātvananukramaṇābhāvēna śukradōṣakaraṇē'sāmarthyāt| kākaṇakaṁ cāsādhyam, utpattāvēva tridōṣabalapravr̥ttatvāt; dhātvanukramaṇēna hi mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatvamupariṣṭhādēva vakṣyati||19||
Adhikarana 23 (20-21) · Śloka 21
bhavanti cātra- yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam | antarbhūmiṁ vigāhēta mūlairvr̥ṣṭivivardhitaiḥ ||20|| ēvaṁ kuṣṭhaṁ samutpannaṁ tvaci kālaprakarṣataḥ | kramēṇa dhātūn vyāpnōti narasyāpratikāriṇaḥ ||21||
View original
भवन्ति चात्र- यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् | अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः ||२०|| एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः | क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः ||२१||
🔊 Audio coming soon
idānīmapratikāriṇa uttarōttaradhātvanukramaṇē dr̥ṣṭāntaṁ darśayannāha- bhavanti cātrētyādi| yathā vanaspatirvr̥kṣaḥ, kālaprakarṣaṇaṁ kālādhikyaṁ prāpya, mūlaiḥ kr̥tvā, antarbhūmiṁ vigāhētēti sambandhaḥ| tvacīti atra tvakśabdēna rasa uktaḥ, rasārabdhatvāt; tēna rasasthamityarthaḥ||20-21||
Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28
sparśahāniḥ svēdanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyatē | vaivarṇyaṁ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhē tvaci samāśritē ||22|| tvaksvāpō rōmaharṣaśca svēdasyābhipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhē śōṇitasaṁśritē ||23|| bāhulyaṁ vakraśōṣaśca kārkaśyaṁ piḍakōdgamaḥ | tōdaḥ sphōṭaḥ sthiratvaṁ ca kuṣṭhē māṁsasamāśritē ||24|| daurgandhyamupadēhaśca pūyō'tha krimayastathā | gātrāṇāṁ bhēdanaṁ cāpi kuṣṭhē mēdaḥsamāśritē ||25|| nāsābhaṅgō'kṣirāgaśca kṣatē ca krimisambhavaḥ | bhavēt svarōpaghātaśca hyasthimajjasamāśritē ||26|| kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ sambhēdaḥ kṣatasarpaṇam | śukrasthānagatē liṅgaṁ prāguktāni tathaiva ca ||27|| strīpuṁsayōḥ kuṣṭhadōṣādduṣṭaśōṇitaśukrayōḥ | yadapatyaṁ tayōrjātaṁ jñēyaṁ tadapi kuṣṭhitam ||28||
View original
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते | वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ||२२|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२३|| बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२४|| दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा | गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ||२५|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसम्भवः | भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ||२६|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२७|| स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
dhātugatakuṣṭhānāṁ lakṣaṇamāha- sparśahānirityādi| “prāgēva rasadhātuṁ krōḍīkr̥tya dōṣāḥ kuṣṭhārambhakāḥ, atō rasadhātulakṣaṇaṁ nōktam” ityēkē; aparē tvakśabdēna rasamāhuḥ| jāyata ityatrāpi sambadhyatē| vipūyakō durgandhatā| śōṇitasaṁśritē iti ‘jāyatē’ ityatrāpi sambadhyatē| bāhulyaṁ sthūlamaṇḍalatā| sphōṭaḥ tvacaḥ sphuṭanam| sthiratvaṁ kaṭhinamaṇḍalatā| kēcidatrānyathā paṭhanti, sa ca pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ| atrāpi ‘jāyatē’ ityadhyāhāraḥ| upadēhō malavr̥ddhiḥ| atrāpi kēcidanyathā ślōkaṁ paṭhanti, sō'pi pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ| śukragatasya kuṣṭhasya liṅgaṁ darśayannāha- kauṇyamityādi| tadapītyapiśabdāt pūrvōktānyapi rasādimajjāntagatāni liṅgāni bhavanti| kuṣṭhitaṁ sañjātakuṣṭham; anyē tu ‘kuṣṭhavat’ iti paṭhanti, kuṣṭhasahitamityarthaḥ; anyē ‘kuṣṭhilam’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| yadā strīpuṁsayōḥ kuṣṭhinōrbījamupahataṁ syāttadā tayōḥ prajā nōtpadyatē; upataptamātrabījayōḥ punaḥ prajōpatāpa utpadyatē||22-28||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṁ tvagraktapiśitāśritam | mēdōgataṁ bhavēdyāpyamasādhyamata uttaram ||29||
View original
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् | मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ dhātvanukramē'pi sādhyādibhēdaṁ darśayannāha- kuṣṭhamityādi| ātmavatō jitēndriyasya||29||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ | karmabhiḥ pāparōgasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam ||30||
View original
ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः | कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य सम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhasya karmajatvaṁ darśayannāha- brahmastrītyādi| sajjanaḥ satpuruṣaḥ| parasvaṁ paradravyam||30||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 32
mriyatē yadi kuṣṭhēna punarjātē'pi gacchati | nātaḥ kaṣṭatarō rōgō yathā kuṣṭhaṁ prakīrtitam ||31|| āhārācārayōḥ prōktāmāsthāya mahatīṁ kriyām | auṣadhīnāṁ viśiṣṭānāṁ tapasaśca niṣēvaṇāt | yastēna mucyatē jantuḥ sa puṇyāṁ gatimāpnuyāt ||32||
View original
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति | नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ||३१|| आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् | औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् | यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ||३२||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhaṁ dīrgharōgāṇāṁ pradhānamiti janmāntarē'pi tadanubandhaṁ darśayannāha- mriyata ityādi| gacchati anugataṁ bhavatītyarthaḥ, kuṣṭhajanakasya karmaṇō'kṣīṇatvāt| āsthāya āśritya| sa puṇyāṁ gatimāpnuyāt, kṣīṇapāpatvāt||31-32||
Adhikarana 28 (33-34) · Śloka 34
prasaṅgādgātrasaṁsparśānniśvāsāt sahabhōjanāt | sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulēpanāt ||33|| kuṣṭhaṁ jvaraśca śōṣaśca nētrābhiṣyanda ēva ca | aupasargikarōgāśca saṅkrāmanti narānnaram ||34||
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् | सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ||३३|| कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च | औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
saṁsargasambhavapradhānaṁ kuṣṭhamāśritya kuṣṭhiprabhr̥tīnāṁ saṁsargaparihāraṁ darśayannāha- prasaṅgādityādi| prasaṅgāditi prasaṅgēna abhyāsēna kr̥tāt, punaḥ punaḥ kr̥tādityarthaḥ| idaṁ viśēṣaṇaṁ gātrasaṁsparśādibhiḥ sarvaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| sahaśayyāsanāditi ēkaśayyāsanasthitēḥ| mālyaṁ puṣpam| aupasargikarōgāḥ śītalikādayaḥ| saṅkrāmanti āviśanti||33-34||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē kuṣṭhanidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē pañcamō'dhyāyaḥ||5||