16. mukharōganidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મુખરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મુખરોગાઃ પઞ્ચષષ્ટિર્ભવન્તિ સપ્તસ્વાયતનેષુ | તત્રાયતનાનિ- ઓષ્ઠૌ, દન્તમૂલાનિ, દન્તાઃ, જિહ્વા, તાલુ, કણ્ઠઃ, સર્વાણિ ચેતિ | તત્રાષ્ટાવોષ્ઠયોઃ, પઞ્ચદશ દન્તમૂલેષુ, અષ્ટૌ દન્તેષુ, પઞ્ચ જિહ્વાયાં, નવ તાલુનિ, સપ્તદશ કણ્ઠે, ત્રયઃ સર્વેષ્વાયતનેષુ ||૩||

તેષાં સઙ્ખ્યામાહ- મુખરોગા ઇત્યાદિ| અન્યે સપ્તષષ્ટિરિત્યાહુઃ, તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ| અથ તે કિયત્સુ સ્થાનેષૂત્પદ્યન્ત ઇત્યાહ- સપ્તસ્વાયતનેષ્વિતિ| આયતનેષુ સ્થાનેષુ| તાન્યેવ સ્થાનાન્યાહ- તત્રાયતનાનીત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્રૌષ્ઠપ્રકોપા વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતરક્તમાંસમેદોભિઘાતનિમિત્તાઃ ||૪||

ઓષ્ઠપ્રકોપા ઓષ્ઠરોગાઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-12) · Śloka 12

કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ કૃષ્ણૌ તીવ્રરુગન્વિતૌ | દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે હ્યોષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ ||૫|| આચિતૌ પિડકાભિસ્તુ સર્ષપાકૃતિભિર્ભૃશમ્ | સદાહપાકસંસ્રાવૌ નીલૌ પીતૌ ચ પિત્તતઃ ||૬|| સવર્ણાભિસ્તુ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ | કણ્ડૂમન્તૌ કફાચ્છૂનૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ ||૭|| સકૃત્ કૃષ્ણૌ સકૃત્ પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ | સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડિકાચિતૌ ||૮|| ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિઃ સમાચિતૌ | રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ ||૯|| માંસદુષ્ટૌ ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ | જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્ચ્છન્તિ સૃક્કસ્યોભયતો મુખાત્ ||૧૦|| મેદસા ઘૃતમણ્ડાભૌ કણ્ડૂમન્તૌ સ્થિરૌ મૃદૂ | અચ્છં સ્ફટિકસઙ્કાશમાસ્રાવં સ્રવતો ગુરૂ ||૧૧|| ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાભિઘાતતઃ | ગ્રથિતૌ ચ સમાખ્યાતાવોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ ||૧૨||

તેષામોષ્ઠરોગાણાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ- કર્કશાવિત્યાદિ| કર્કશૌ શાકપત્રસદૃશૌ| પરુષૌ રૂક્ષૌ| સ્તબ્ધૌ નિશ્ચલૌ| દાલ્યેતે દ્વિવિધા ભવત ઇવ| પરિપાટ્યેતે પુટપુટાયેતે| આચિતૌ વ્યાપ્તૌ| ચીયેતે વ્યાપ્યેતે| શૂનૌ શોફયુક્તૌ| સકૃત્ કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ| અનેકપિડકાચિતૌ અનેકવર્ણપિડકાવ્યાપ્તાવિત્યર્થઃ| અયમસાધ્યો જ્ઞેયઃ| રક્તોપસૃષ્ટૌ રક્તજવ્યાધિયુક્તૌ| શોણિતપ્રભૌ રક્તચ્છાયૌ| જન્તવઃ ક્રિમયઃ| અત્ર અસ્મિન્| મૂર્ચ્છન્તિ ભવન્તિ| ઉભયતઃ સૃક્કભાગયોરિત્યર્થઃ, સૃક્ક ઓષ્ઠપ્રાન્તઃ| મેદસા ‘દૂષિતૌ’ ઇતિ શેષઃ| ઘૃતમણ્ડો ઘૃતસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ| સ્થિરાવચલૌ| ક્ષતજાભૌ રક્તચ્છાયૌ| વિદીર્યેતે વિદારણયુક્તૌ ભવતઃ| પાટ્યેતે દ્વિધા ભવત ઇવ| ગ્રથિતૌ ગ્રન્થિયુક્તૌ| ઓષ્ઠપ્રકોપે વાતજે શુદ્ધો વાતઃ કારણમ્, અભિઘાતજે તુ કફરક્તસહિત ઇતિ પરસ્પરં ભેદઃ||૫-૧૨||

Adhikarana 5 (13) · Śloka 13

દન્તમૂલગતાસ્તુ- શીતાદો, દન્તપુપ્પુટકો, દન્તવેષ્ટકઃ, શૌષિરો, મહાશૌષિરઃ, પરિદર, ઉપકુશો, દન્તવૈદર્ભો, વર્ધનઃ, અધિમાંસો, નાડ્યઃ પઞ્ચેતિ ||૧૩||

દન્તમૂલગતાસ્ત્વિત્યાદિ||૧૩||

Adhikarana 6 (14-26) · Śloka 26

શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે | દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદૂનિ ચ ||૧૪|| દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્ | શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૫|| દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુઃ સરુજો મહાન્ | દન્તપુપ્પુટકો જ્ઞેયઃ કફરક્તનિમિત્તજઃ ||૧૬|| સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ | દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૭|| શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ | લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ કણ્ડૂમાઞ્ શૌષિરો ગદઃ ||૧૮|| દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે | દન્તમાંસાનિ પચ્યન્તે મુખં ચ પરિપીડ્યતે ||૧૯|| યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસઞ્જ્ઞકઃ | દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્ ||૨૦|| પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ | વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તેભ્યો દન્તાશ્ચલન્તિ ચ ||૨૧|| આઘટ્ટિતાઃ પ્રસ્રવન્તિ શોણિતં મન્દવેદનાઃ | આધ્માયન્તે સ્રુતે રક્તે મુખં પૂતિ ચ જાયતે ||૨૨|| યસ્મિન્નુપકુશઃ સ સ્યાત્ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ | ઘૃષ્ટેષુ દન્તમૂલેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્ ||૨૩|| ભવન્તિ ચ ચલા દન્તાઃ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ | મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ ||૨૪|| વર્ધનઃ સ મતો વ્યાધિર્જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ | હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્છોથો મહારુજઃ ||૨૫|| લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ | દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ ||૨૬||

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- શોણિતમિત્યાદિ| દન્તવેષ્ટેભ્યો દન્તમાંસેભ્યઃ| શીર્યન્તે ગલન્તિ| દન્તયોરિત્યાદિ| દન્તયોરિતિ દ્વિવચનાદ્ દ્વયોઃ| તાલુ ચાપ્યવદીર્યત ઇતિ ચકારેણ દન્તાશ્ચાવદીર્યન્તે, ઓષ્ઠાવપિ ચ| સર્વજઃ સર્વદોષેભ્યો જાતઃ| અયં સપ્તરાત્રાન્મારયતિ| ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃગિતિ રોગી લોહિતં થૂત્કરોતીત્યર્થઃ| વેષ્ટેષુ દન્તવેષ્ટનમાંસેષુ| તેભ્યો દન્તવેષ્ટેભ્યઃ| આઘટ્ટિતા આચાલિતાઃ| ઘૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| સંરમ્ભોઽત્ર શ્વયથુઃ| મારુતેનેત્યાદિ| જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતીતિ વ્યાધિપ્રભાવાત્| હાનવ્ય ઇત્યાદિ| હાનવ્યે હનુસમ્ભવે| દન્તમૂલગતા ઇત્યાદિ| યથેરિતા ઇતિ યથાકથિતા નિદાને| તેષાં મધ્યે ત્રિલિઙ્ગા નાડી અસાધ્યા||૧૪-૨૬||

Adhikarana 7 (27-35) · Śloka 35

દન્તગતાસ્તુ- દાલનઃ, ક્રિમિદન્તકો, દન્તહર્ષો, ભઞ્જનકઃ, દન્તશર્કરા, કપાલિકા, શ્યાવદન્તકો, હનુમોક્ષશ્ચેતિ ||૨૭|| દાલ્યન્તે બહુધા દન્તા યસ્મિંસ્તીવ્રરુગન્વિતાઃ | દાલનઃ સ ઇતિ જ્ઞેયઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ ||૨૮|| કૃષ્ણશ્છિદ્રી ચલઃ સ્રાવી સસંરમ્ભો મહારુજઃ | અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ કૃમિદન્તકઃ ||૨૯|| શીતમુષ્ણં ચ દશનાઃ સહન્તે સ્પર્શનં ન ચ | યસ્ય તં દન્તહર્ષં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સમીરણાત્ ||૩૦|| વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્મિન્ દન્તભઙ્ગશ્ચ તીવ્રરુક્ | કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૩૧|| શર્કરેવ સ્થિરીભૂતો મલો દન્તેષુ યસ્ય વૈ | સા દન્તાનાં ગુણહરી વિજ્ઞેયા દન્તશર્કરા ||૩૨|| દલન્તિ દન્તવલ્કાનિ યદા શર્કરયા સહ | જ્ઞેયા કપાલિકા સૈવ દશનાનાં વિનાશિની ||૩૩|| યોઽસૃઙ્મિશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ | શ્યાવતાં નીલતાં વાઽપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ ||૩૪|| વાતેન તૈસ્તૈર્ભાવૈસ્તુ હનુસન્ધિર્વિસંહતઃ | હનુમોક્ષ ઇતિ જ્ઞેયો વ્યાધિરર્દિતલક્ષણઃ ||૩૫||

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- દાલ્યન્ત ઇત્યાદિ| દાલ્યન્તે વિદાર્યન્તે| સદાગતિનિમિત્તજઃ સદાગતિર્વાતઃ, તન્નિમિત્તજઃ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| કૃષ્ણઃ કૃષ્ણદન્તકઃ| છિદ્રી સચ્છિદ્રદન્તકઃ, ક્રિમિકૃતચ્છિદ્રત્વાત્| ચલઃ ચલદન્તઃ| સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ| વક્ત્રમિત્યાદિ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| શર્કરેત્યાદિ| શર્કરા કર્પરસ્ય સૂક્ષ્મખણ્ડઃ| ગુણહરી શુક્લાદિગુણહરણશીલા| દલન્તીત્યાદિ| દલન્તિ સ્ફુટન્તિ| દન્તવલ્કાનિ દન્તત્વચઃ| ય ઇત્યાદિ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| તૈસ્તૈરુચ્ચૈર્વ્યાહરણકઠિનભક્ષણજૃમ્ભણાદિભિઃ| વિસંહતો વિઘટ્ટિતઃ| હનુમોક્ષવ્યાધિરપિ દન્તસ્થાનસામીપ્યાદ્દન્તપીડાકરત્વાચ્ચ દન્તરોગ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે||૨૭-૩૫||

Adhikarana 8 (36-39) · Śloka 39

જિહ્વાગતાસ્તુ- કણ્ટકાસ્ત્રિવિધાસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ, અલાસ, ઉપજિહ્વિકા ચેતિ ||૩૬|| જિહ્વાઽનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા | પિત્તેન પીતા પરિદહ્યતે ચ ચિતા સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ | કફેન ગુર્વી બહલા ચિતા ચ માંસોદ્ગમૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ ||૩૭|| જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસઞ્જ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ | જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે તુ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્ ||૩૮|| જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નમ્ય જાતઃ કફરક્તયોનિઃ | પ્રસેકકણ્ડૂપરિદાહયુક્તા પ્રકથ્યતેઽસાવુપજિહ્વિકેતિ ||૩૯||

જિહ્વાગતાસ્ત્વિત્યાદિ| તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- જિહ્વેત્યાદિ| શાકો વૃક્ષવિશેષો મહાખરપત્રલક્ષણઃ| છદનં પત્રમ્| ચિતા વ્યાપ્તા| બહલા સ્થૂલા| માંસોદ્ગમૈઃ માંસાઙ્કુરૈઃ; ચિતા વ્યાપ્તા ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| જિહ્વાતલ ઇત્યાદિ| પ્રગાઢઃ પ્રકર્ષેણ દારુણઃ| કફરક્તમૂર્તિત્વેન કફરક્તયોઃ પ્રાધાન્યં, જિહ્વાસ્તમ્ભેન તુ વાયુરપ્યસ્તિ, ભૃશં પાકેન તુ પિત્તમપ્યસ્તિ; અત એવ ત્રિદોષજત્વેનાસાધ્યત્વમપિ, દુરપક્રમત્વાત્| જિહ્વાગ્રરૂપ ઇત્યાદિ| જિહ્વામુન્નમ્ય ઊર્ધ્વીકૃત્ય, જાત ઉત્પન્નઃ; એતેન જિહ્વાયા અધો ભવતીત્યુક્તમ્| કફરક્તયોનિઃ શ્લેષ્મરક્તકારણઃ||૩૬-૩૯||

Adhikarana 9 (40-45) · Śloka 45

તાલુગતાસ્તુ- ગલશુણ્ડિકા, તુણ્ડિકેરી, અધ્રુષઃ, કચ્છપઃ, અર્બુદં, માંસસઙ્ઘાતઃ, તાલુપુપ્પુટઃ, તાલુશોષઃ, તાલુપાક ઇતિ ||૪૦|| શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલુમૂલાત્ પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોફો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ | તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્ સમ્પ્રદિષ્ટો વ્યાધિર્વૈદ્યૈઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના ||૪૧|| શોફઃ સ્થૂલસ્તોદદાહપ્રપાકી પ્રાગુક્તાભ્યાં તુણ્ડિકેરી મતા તુ | શોફઃ સ્તબ્ધો લોહિતસ્તાલુદેશે રક્તાજ્જ્ઞેયઃ સોઽધ્રુષો રુગ્જ્વરાઢ્યઃ ||૪૨|| કૂર્મોત્સન્નોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્માઽરક્તો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા સ્યાત્ | પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોફં વિદ્યાદ્રક્તાદર્બુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્ ||૪૩|| દુષ્ટં માંસં શ્લેષ્મણા નીરુજં ચ તાલ્વન્તઃસ્થં માંસસઙ્ઘાતમાહુઃ | નીરુક્ સ્થાયી કોલમાત્રઃ કફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે ||૪૪|| શોષોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસો વાતાત્તાલુશોષઃ સપિત્તાત્ | પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેનં તાલુપાકં વદન્તિ ||૪૫||

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામિત્યાદિ| કણ્ઠશુણ્ડી ગલશુણ્ડીત્યર્થઃ| શોફ ઇત્યાદિ| તોદદાહપ્રપાકીતિ તોદદાહપ્રપાકયુક્તઃ| પ્રાગુક્તાભ્યાં શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામ્| તુણ્ડિકેરી વનકાર્પાસિકા, તત્ફલાનુકારી વ્યાધિરયમ્| કૂર્મેત્યાદિ| કૂર્મોત્સન્નઃ કૂર્મવદુન્નતઃ| અરક્તઃ પાણ્ડુરઃ| અશીઘ્રજન્મા મન્દાનુસારી| પદ્માકારં પદ્મકર્ણિકાકારમ્| પ્રોક્તલિઙ્ગં યથોક્તરક્તાર્બુદલિઙ્ગમ્ | અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| દુષ્ટમિત્યાદિ| સ્થાયી સ્થિરઃ| પુપ્પુટ ઇત્યત્ર તાલુશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન તાલુપુપ્પુટ ઇત્યર્થઃ| શોષ ઇત્યાદિ| એનમિતિ એનં પાકમ્||૪૦-૪૫||

Adhikarana 10 (46) · Śloka 46

કણ્ઠગતાસ્તુ- રોહિણ્યઃ પઞ્ચ, કણ્ઠશાલૂકમ્, અધિજિહ્વો, બલયો, બલાસ , એકવૃન્દો, વૃન્દઃ, શતઘ્ની, ગિલાયુઃ, ગલવિદ્રધિઃ, ગલૌઘઃ, સ્વરઘ્નો, માંસતાનો, વિદારી ચેતિ ||૪૬||

કણ્ઠગતાસ્ત્વિત્યાદિ| એકવૃન્દો વૃન્દ ઇતિ એકવૃન્દ એવ દોષવિશેષાનુગમેનાવસ્થાન્તરં પ્રાપ્તો વૃન્દત્વં પ્રતિપદ્યતે, અતો મૂલોક્તા સપ્તદશસઙ્ખ્યા ન વિરુધ્યત ઇતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ ‘વૃન્દ’ ઇતિ પાઠં કલ્પિતમેવ મન્યતે; અન્યે તુ ‘વૃન્દમુદાહરન્તિ’ ઇત્યત્ર છન્દોનુરોધાદેકવૃન્દ એવ વૃન્દશબ્દેનોક્ત ઇત્યાહુઃ||૪૬||

Adhikarana 11 (47-50) · Śloka 50

ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્ | પ્રદૂષ્ય માંસં ગલરોધિનોઽઙ્કુરાન્ સૃજન્તિ યાન્ સાઽસુહરા હિ રોહિણી ||૪૭|| જિહ્વાં સમન્તાદ્ભૃશવેદના યે માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠનિરોધિનઃ સ્યુઃ | તાં રોહિણીં વાતકૃતાં વદન્તિ વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તામ્ ||૪૮|| ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા સ્યાત્ | સ્રોતોનિરોધિન્યપિ મન્દપાકા ગુર્વી સ્થિરા સા કફસમ્ભવા વૈ ||૪૯|| ગમ્ભીરપાકાઽપ્રતિવારવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રયસમ્ભવા સ્યાત્ | સ્ફોટાચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગાઽસાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકેયમ્ ||૫૦||

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- ગલ ઇત્યાદિ| પૃથગિતિ તિસ્રઃ, સમસ્તા ઇતિ એકા, શોણિતમિત્યેકા, એવં પઞ્ચ| મૂર્ચ્છિતૌ વૃદ્ધૌ| અસુહરા પ્રાણહરા| ‘ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પ્રદૂષ્ય માંસં ચ તથૈવ શોણિતમ્| ગલોપસંરોધકરૈસ્તથાઽઙ્કુરૈર્નિહન્ત્યસૂન્ વ્યાધિરયં તુ રોહિણી’ ઇત્યપિ પાઠાન્તરમિચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ| ત્રિદોષજા રક્તજા ચાસાધ્યા| ઉક્તં ચ,- “વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ત્રિભ્યો રક્તાદ્રોહિણ્ય ઈરિતાઃ| અન્ત્યે સદ્યો મારયત આદ્યાસ્તિસ્રઃ ક્રિયાં વિના”- ઇતિ| જિહ્વામિત્યાદિ| જિહ્વાં સમન્તાદિતિ જિહ્વાં વ્યાપ્ય સમ્ભવતીત્યર્થઃ| અપ્રતિવારવીર્યા દુર્નિવારશક્તિરિત્યર્થઃ||૪૭-૫૦||

Adhikarana 12 (51) · Śloka 51

કોલાસ્થિમાત્રઃ કફસમ્ભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ | ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ ||૫૧||

કોલેત્યાદિ| કણ્ટકશૂકભૂતઃ કણ્ટક ઇવ શૂકઃ કણ્ટકશૂકઃ, તદ્વત્ત્વં ભૂતઃ પ્રાપ્તઃ| અત એવ પિશિતાઙ્કુરાચિતત્વાચ્છાલૂકાકારત્વમસ્ય||૫૧||

Adhikarana 13 (52) · Śloka 52

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વાપ્રબન્ધોપરિ રક્તમિશ્રાત્ | જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્ ||૫૨||

જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાપ્રબન્ધસ્યોપરિ જિહ્વામૂલસ્યોપરિષ્ટાદિત્યર્થઃ| આગતપાકત્વેન પિત્તમપ્યત્રાસ્તિ||૫૨||

Adhikarana 14 (53) · Śloka 53

બલાસ એવાયતમુન્નતં ચ શોફં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય | તં સર્વથૈવાપ્રતિવારવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ ||૫૩||

બલાસ ઇત્યાદિ| બલાસઃ શ્લેષ્મા||૫૩||

Adhikarana 15 (54) · Śloka 54

ગલે તુ શોફં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્ | મર્મચ્છિદં દુસ્તરમેતદાહુર્બલાસસઞ્જ્ઞં નિપુણા વિકારમ્ ||૫૪||

ગલ ઇત્યાદિ| ઉપપન્નં સહિતમ્| નિપુણા ધીમન્તઃ||૫૪||

Adhikarana 16 (55-56) · Śloka 56

વૃત્તોન્નતો યઃ શ્વયથુઃ સદાહઃ કણ્ડ્વન્વિતોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ | નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ ||૫૫|| સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ | તં ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાદ્વિદ્યાત્ સતોદં પવનાસ્રજં તુ ||૫૬||

વૃત્તોન્નત ઇત્યાદિ| સદાહો મન્દદાહઃ| અપાકી ઈષત્પાકી| બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ શ્લેષ્મરક્તજાતઃ| ભેદેન વૃન્દત્વં પ્રતિપાદ્યતે| એતેન એકવૃન્દો વૃન્દશ્ચ દ્વાવપ્યેકાત્મકૌ મતૌ| એવં ચૈતે કણ્ઠરોગાઃ સપ્તદશેતિ| પઞ્જિકાયાં પુનરાદાવેવ ‘એકવૃન્દ’ ઇતિ પાઠઃ||૫૫-૫૬||

Adhikarana 17 (57) · Śloka 57

વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાઽતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ | નાનારુજોચ્છ્રાયકરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્નીવ શતઘ્ન્યસાધ્યા ||૫૭||

વર્તિરિત્યાદિ| “અયઃકણ્ટકસઞ્ચ્છન્ના શતઘ્ની મહતી શિલા”||૫૭||

Adhikarana 18 (58) · Śloka 58

ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽલ્પરુક્ સ્યાત્ કફરક્તમૂર્તિઃ | સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સ શસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગિલાયુસઞ્જ્ઞઃ ||૫૮||

ગ્રન્થિરિત્યાદિ| કફરક્તમૂર્તિઃ કફરક્તકારણઃ| સક્તમિવ લગ્નમિવ| અશનં ભોજનમ્||૫૮||

Adhikarana 19 (59) · Śloka 59

સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોફો રુજો યત્ર ચ સન્તિ સર્વાઃ | સ સર્વદોષો ગલવિદ્રધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય ||૫૯||

સર્વમિત્યાદિ| તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્યેતિ તસ્યૈવ સાન્નિપાતિકવિદ્રધેઃ સદૃશ ઇત્યર્થઃ||૫૯||

Adhikarana 20 (60-61) · Śloka 61

શોફો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાતગતેર્નિહન્તા | કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતેઽસૌ ||૬૦|| યોઽતિપ્રતામ્યન્ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ | કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ ||૬૧||

શોફ ઇત્યાદિ| અતિપ્રતામ્યન્ અત્યર્થં પ્રકર્ષેણ તામ્યન્ તમઃ પ્રપશ્યન્| શ્વસિતિ નિઃશ્વસિતીત્યર્થઃ| પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| કફોપદિગ્ધેષુ શ્લેષ્મરુદ્ધેષુ| અનિલાયનેષુ વાયુમાર્ગેષુ| શ્વસનાત્ વાતાત્||૬૦-૬૧||

Adhikarana 21 (62) · Śloka 62

પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ | સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી પ્રાણપ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ ||૬૨||

પ્રતાનવાનિત્યાદિ| પ્રતાનવાન્ વિસ્તારવાન્| અવલમ્બી લમ્બનશીલઃ| પ્રાણનુત્ પ્રાણપ્રેરકઃ||૬૨||

Adhikarana 22 (63) · Śloka 63

સદાહતોદં શ્વયથું સરક્તમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્ | પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ||૬૩||

સદાહેત્યાદિ| પૂતિવિશીર્ણમાંસં દુર્ગન્ધિશટિતમાંસમ્| પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ઇતિ યેનૈવ પાર્શ્વેન વિશેષાચ્છેતે તેનૈવ પાર્શ્વેન વિદારી વિશેષેણ ભવતિ| અન્યત્રાપ્યસ્યાઃ સમ્ભવના સામાન્યતો ન નિવાર્યતે||૬૩||

Adhikarana 23 (64) · Śloka 64

સર્વસરાસ્તુ વાતપિત્તકફશોણિતનિમિત્તાઃ ||૬૪||

સર્વસરાસ્ત્વિત્યાદિ| પિત્તનિમિત્તો રક્તનિમિત્તશ્ચૈક એવેતિ વાતાદિનિમિત્તાસ્ત્રય એવ સર્વસરાઃ| સર્વસ્મિન્ મુખે યે ભવન્તિ તે સર્વસરાઃ||૬૪||

Adhikarana 24 (65-66) · Śloka 66

સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાચિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્ | રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્ ||૬૫|| કણ્ડૂયુતૈરલ્પરુજૈઃ સવર્ણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન | રક્તેન પિત્તોદિત એક એવ કૈશ્ચિત્ પ્રદિષ્ટો મુખપાકસઞ્જ્ઞઃ ||૬૬||

સ્ફોટૈરિત્યાદિ| રક્તૈઃ ‘સ્ફોટૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| કણ્ડૂયુતૈરિત્યાદિ ‘સ્ફોટૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| રક્તેનેત્યાદિ રક્તેન કૃત્વા યોઽસૌ સર્વસરઃ કૈશ્ચિદાચાર્યૈઃ મુખપાકસઞ્જ્ઞઃ પ્રદિષ્ટઃ કથિતઃ, સ ચ પિત્તોદિત એક એવ; ન ચત્વારઃ સર્વસરાઃ, કિન્તુ ત્રય એવ| એવમેતે પઞ્ચષષ્ટિર્મુખરોગાઃ સ્વપ્તસ્વાયતનેષ્વિતિ||૬૫-૬૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મુખરોગનિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં દ્વિતીયં નિદાનસ્થાનં સમાપ્તમ્ |

નિબન્ધાન્ બહુશો વીક્ષ્ય વૈદ્યેશભરતાત્મજઃ| નિદાનસ્થાનમકરોત્ સુસ્પષ્ટં ડલ્હ(હ્લ)ણો ભિષક્| ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સમસ્તનિબન્ધાર્થજ્ઞાપિકાયાં સુશ્રુતટીકાયાં નિદાનસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||