Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mukharōgāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
16. mukharōganidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
mukharōgāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyatanēṣu | tatrāyatanāni- ōṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi cēti | tatrāṣṭāvōṣṭhayōḥ, pañcadaśa dantamūlēṣu, aṣṭau dantēṣu, pañca jihvāyāṁ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhē, trayaḥ sarvēṣvāyatanēṣu ||3||
View original
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ saṅkhyāmāha- mukharōgā ityādi| anyē saptaṣaṣṭirityāhuḥ, tannēcchanti nibandhakārāḥ| atha tē kiyatsu sthānēṣūtpadyanta ityāha- saptasvāyatanēṣviti| āyatanēṣu sthānēṣu| tānyēva sthānānyāha- tatrāyatanānītyādi||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrauṣṭhaprakōpā vātapittaślēṣmasannipātaraktamāṁsamēdōbhighātanimittāḥ ||4||
View original
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ōṣṭhaprakōpā ōṣṭharōgāḥ||4||
Adhikarana 4 (5-12) · Śloka 12
karkaśau paruṣau stabdhau kr̥ṣṇau tīvraruganvitau | dālyētē paripāṭyētē hyōṣṭhau mārutakōpataḥ ||5|| ācitau piḍakābhistu sarṣapākr̥tibhirbhr̥śam | sadāhapākasaṁsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ ||6|| savarṇābhistu cīyētē piḍakābhiravēdanau | kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū ||7|| sakr̥t kr̥ṣṇau sakr̥t pītau sakr̥cchvētau tathaiva ca | sannipātēna vijñēyāvanēkapiḍikācitau ||8|| kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau | raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau ||9|| māṁsaduṣṭau gurū sthūlau māṁsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti sr̥kkasyōbhayatō mukhāt ||10|| mēdasā ghr̥tamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mr̥dū | acchaṁ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṁ sravatō gurū ||11|| kṣatajābhau vidīryētē pāṭyētē cābhighātataḥ | grathitau ca samākhyātāvōṣṭhau kaṇḍūsamanvitau ||12||
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmōṣṭharōgāṇāṁ pratyēkaṁ viśiṣṭaṁ lakṣaṇamāha- karkaśāvityādi| karkaśau śākapatrasadr̥śau| paruṣau rūkṣau| stabdhau niścalau| dālyētē dvividhā bhavata iva| paripāṭyētē puṭapuṭāyētē| ācitau vyāptau| cīyētē vyāpyētē| śūnau śōphayuktau| sakr̥t kiñcidityarthaḥ| anēkapiḍakācitau anēkavarṇapiḍakāvyāptāvityarthaḥ| ayamasādhyō jñēyaḥ| raktōpasr̥ṣṭau raktajavyādhiyuktau| śōṇitaprabhau raktacchāyau| jantavaḥ krimayaḥ| atra asmin| mūrcchanti bhavanti| ubhayataḥ sr̥kkabhāgayōrityarthaḥ, sr̥kka ōṣṭhaprāntaḥ| mēdasā ‘dūṣitau’ iti śēṣaḥ| ghr̥tamaṇḍō ghr̥tasyōparyacchō bhāgaḥ| sthirāvacalau| kṣatajābhau raktacchāyau| vidīryētē vidāraṇayuktau bhavataḥ| pāṭyētē dvidhā bhavata iva| grathitau granthiyuktau| ōṣṭhaprakōpē vātajē śuddhō vātaḥ kāraṇam, abhighātajē tu kapharaktasahita iti parasparaṁ bhēdaḥ||5-12||
Adhikarana 5 (13) · Śloka 13
dantamūlagatāstu- śītādō, dantapuppuṭakō, dantavēṣṭakaḥ, śauṣirō, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśō, dantavaidarbhō, vardhanaḥ, adhimāṁsō, nāḍyaḥ pañcēti ||13||
View original
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
dantamūlagatāstvityādi||13||
Adhikarana 6 (14-26) · Śloka 26
śōṇitaṁ dantavēṣṭēbhyō yasyākasmāt pravartatē | durgandhīni sakr̥ṣṇāni praklēdīni mr̥dūni ca ||14|| dantamāṁsāni śīryantē pacanti ca parasparam | śītādō nāma sa vyādhiḥ kaphaśōṇitasambhavaḥ ||15|| dantayōstriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujō mahān | dantapuppuṭakō jñēyaḥ kapharaktanimittajaḥ ||16|| sravanti pūyarudhiraṁ calā dantā bhavanti ca | dantavēṣṭaḥ sa vijñēyō duṣṭaśōṇitasambhavaḥ ||17|| śvayathurdantamūlēṣu rujāvān kapharaktajaḥ | lālāsrāvī sa vijñēyaḥ kaṇḍūmāñ śauṣirō gadaḥ ||18|| dantāścalanti vēṣṭēbhyastālu cāpyavadīryatē | dantamāṁsāni pacyantē mukhaṁ ca paripīḍyatē ||19|| yasmin sa sarvajō vyādhirmahāśauṣirasañjñakaḥ | dantamāṁsāni śīryantē yasmin ṣṭhīvati cāpyasr̥k ||20|| pittāsr̥kkaphajō vyādhirjñēyaḥ paridarō hi saḥ | vēṣṭēṣu dāhaḥ pākaśca tēbhyō dantāścalanti ca ||21|| āghaṭṭitāḥ prasravanti śōṇitaṁ mandavēdanāḥ | ādhmāyantē srutē raktē mukhaṁ pūti ca jāyatē ||22|| yasminnupakuśaḥ sa syāt pittaraktakr̥tō gadaḥ | ghr̥ṣṭēṣu dantamūlēṣu saṁrambhō jāyatē mahān ||23|| bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbhō'bhighātajaḥ | mārutēnādhikō dantō jāyatē tīvravēdanaḥ ||24|| vardhanaḥ sa matō vyādhirjātē ruk ca praśāmyati | hānavyē paścimē dantē mahāñchōthō mahārujaḥ ||25|| lālāsrāvī kaphakr̥tō vijñēyaḥ sō'dhimāṁsakaḥ | dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñēyā yathēritāḥ ||26||
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- śōṇitamityādi| dantavēṣṭēbhyō dantamāṁsēbhyaḥ| śīryantē galanti| dantayōrityādi| dantayōriti dvivacanād dvayōḥ| tālu cāpyavadīryata iti cakārēṇa dantāścāvadīryantē, ōṣṭhāvapi ca| sarvajaḥ sarvadōṣēbhyō jātaḥ| ayaṁ saptarātrānmārayati| ṣṭhīvati cāpyasr̥giti rōgī lōhitaṁ thūtkarōtītyarthaḥ| vēṣṭēṣu dantavēṣṭanamāṁsēṣu| tēbhyō dantavēṣṭēbhyaḥ| āghaṭṭitā ācālitāḥ| ghr̥ṣṭēṣvityādi| saṁrambhō'tra śvayathuḥ| mārutēnētyādi| jātē ruk ca praśāmyatīti vyādhiprabhāvāt| hānavya ityādi| hānavyē hanusambhavē| dantamūlagatā ityādi| yathēritā iti yathākathitā nidānē| tēṣāṁ madhyē triliṅgā nāḍī asādhyā||14-26||
Adhikarana 7 (27-35) · Śloka 35
dantagatāstu- dālanaḥ, krimidantakō, dantaharṣō, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantakō, hanumōkṣaścēti ||27|| dālyantē bahudhā dantā yasmiṁstīvraruganvitāḥ | dālanaḥ sa iti jñēyaḥ sadāgatinimittajaḥ ||28|| kr̥ṣṇaśchidrī calaḥ srāvī sasaṁrambhō mahārujaḥ | animittarujō vātādvijñēyaḥ kr̥midantakaḥ ||29|| śītamuṣṇaṁ ca daśanāḥ sahantē sparśanaṁ na ca | yasya taṁ dantaharṣaṁ tu vyādhiṁ vidyāt samīraṇāt ||30|| vaktraṁ vakraṁ bhavēdyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakr̥tō vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||31|| śarkarēva sthirībhūtō malō dantēṣu yasya vai | sā dantānāṁ guṇaharī vijñēyā dantaśarkarā ||32|| dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha | jñēyā kapālikā saiva daśanānāṁ vināśinī ||33|| yō'sr̥ṅmiśrēṇa pittēna dagdhō dantastvaśēṣataḥ | śyāvatāṁ nīlatāṁ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||34|| vātēna taistairbhāvaistu hanusandhirvisaṁhataḥ | hanumōkṣa iti jñēyō vyādhirarditalakṣaṇaḥ ||35||
View original
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- dālyanta ityādi| dālyantē vidāryantē| sadāgatinimittajaḥ sadāgatirvātaḥ, tannimittajaḥ| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ| kr̥ṣṇa ityādi| kr̥ṣṇaḥ kr̥ṣṇadantakaḥ| chidrī sacchidradantakaḥ, krimikr̥tacchidratvāt| calaḥ caladantaḥ| saṁrambhaḥ śvayathuḥ| vaktramityādi| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ| śarkarētyādi| śarkarā karparasya sūkṣmakhaṇḍaḥ| guṇaharī śuklādiguṇaharaṇaśīlā| dalantītyādi| dalanti sphuṭanti| dantavalkāni dantatvacaḥ| ya ityādi| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ| taistairuccairvyāharaṇakaṭhinabhakṣaṇajr̥mbhaṇādibhiḥ| visaṁhatō vighaṭṭitaḥ| hanumōkṣavyādhirapi dantasthānasāmīpyāddantapīḍākaratvācca dantarōga iti vyapadiśyatē||27-35||
Adhikarana 8 (36-39) · Śloka 39
jihvāgatāstu- kaṇṭakāstrividhāstribhirdōṣaiḥ, alāsa, upajihvikā cēti ||36|| jihvā'nilēna sphuṭitā prasuptā bhavēcca śākacchadanaprakāśā | pittēna pītā paridahyatē ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphēna gurvī bahalā citā ca māṁsōdgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||37|| jihvātalē yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ sō'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṁ sa tu stambhayati pravr̥ddhō mūlē tu jihvā bhr̥śamēti pākam ||38|| jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayōniḥ | prasēkakaṇḍūparidāhayuktā prakathyatē'sāvupajihvikēti ||39||
View original
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
jihvāgatāstvityādi| tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- jihvētyādi| śākō vr̥kṣaviśēṣō mahākharapatralakṣaṇaḥ| chadanaṁ patram| citā vyāptā| bahalā sthūlā| māṁsōdgamaiḥ māṁsāṅkuraiḥ; citā vyāptā bhavatīti sambandhaḥ| jihvātala ityādi| pragāḍhaḥ prakarṣēṇa dāruṇaḥ| kapharaktamūrtitvēna kapharaktayōḥ prādhānyaṁ, jihvāstambhēna tu vāyurapyasti, bhr̥śaṁ pākēna tu pittamapyasti; ata ēva tridōṣajatvēnāsādhyatvamapi, durapakramatvāt| jihvāgrarūpa ityādi| jihvāmunnamya ūrdhvīkr̥tya, jāta utpannaḥ; ētēna jihvāyā adhō bhavatītyuktam| kapharaktayōniḥ ślēṣmaraktakāraṇaḥ||36-39||
Adhikarana 9 (40-45) · Śloka 45
tālugatāstu- galaśuṇḍikā, tuṇḍikērī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṁ, māṁsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśōṣaḥ, tālupāka iti ||40|| ślēṣmāsr̥gbhyāṁ tālumūlāt pravr̥ddhō dīrghaḥ śōphō dhmātabastiprakāśaḥ | tr̥ṣṇākāsaśvāsakr̥t sampradiṣṭō vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||41|| śōphaḥ sthūlastōdadāhaprapākī prāguktābhyāṁ tuṇḍikērī matā tu | śōphaḥ stabdhō lōhitastāludēśē raktājjñēyaḥ sō'dhruṣō rugjvarāḍhyaḥ ||42|| kūrmōtsannō'vēdanō'śīghrajanmā'raktō jñēyaḥ kacchapaḥ ślēṣmaṇā syāt | padmākāraṁ tālumadhyē tu śōphaṁ vidyādraktādarbudaṁ prōktaliṅgam ||43|| duṣṭaṁ māṁsaṁ ślēṣmaṇā nīrujaṁ ca tālvantaḥsthaṁ māṁsasaṅghātamāhuḥ | nīruk sthāyī kōlamātraḥ kaphāt syānmēdōyuktāt puppuṭastāludēśē ||44|| śōṣō'tyarthaṁ dīryatē cāpi tāluḥ śvāsō vātāttāluśōṣaḥ sapittāt | pittaṁ kuryāt pākamatyarthaghōraṁ tālunyēnaṁ tālupākaṁ vadanti ||45||
View original
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- ślēṣmāsr̥gbhyāmityādi| kaṇṭhaśuṇḍī galaśuṇḍītyarthaḥ| śōpha ityādi| tōdadāhaprapākīti tōdadāhaprapākayuktaḥ| prāguktābhyāṁ ślēṣmāsr̥gbhyām| tuṇḍikērī vanakārpāsikā, tatphalānukārī vyādhirayam| kūrmētyādi| kūrmōtsannaḥ kūrmavadunnataḥ| araktaḥ pāṇḍuraḥ| aśīghrajanmā mandānusārī| padmākāraṁ padmakarṇikākāram| prōktaliṅgaṁ yathōktaraktārbudaliṅgam | asādhyō'yaṁ vyādhiḥ| duṣṭamityādi| sthāyī sthiraḥ| puppuṭa ityatra tāluśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna tālupuppuṭa ityarthaḥ| śōṣa ityādi| ēnamiti ēnaṁ pākam||40-45||
Adhikarana 10 (46) · Śloka 46
kaṇṭhagatāstu- rōhiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvō, balayō, balāsa , ēkavr̥ndō, vr̥ndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghnō, māṁsatānō, vidārī cēti ||46||
View original
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
kaṇṭhagatāstvityādi| ēkavr̥ndō vr̥nda iti ēkavr̥nda ēva dōṣaviśēṣānugamēnāvasthāntaraṁ prāptō vr̥ndatvaṁ pratipadyatē, atō mūlōktā saptadaśasaṅkhyā na virudhyata iti jējjaṭaḥ; gayī tu ‘vr̥nda’ iti pāṭhaṁ kalpitamēva manyatē; anyē tu ‘vr̥ndamudāharanti’ ityatra chandōnurōdhādēkavr̥nda ēva vr̥ndaśabdēnōkta ityāhuḥ||46||
Adhikarana 11 (47-50) · Śloka 50
galē'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pr̥thak samastāśca tathaiva śōṇitam | pradūṣya māṁsaṁ galarōdhinō'ṅkurān sr̥janti yān sā'suharā hi rōhiṇī ||47|| jihvāṁ samantādbhr̥śavēdanā yē māṁsāṅkurāḥ kaṇṭhanirōdhinaḥ syuḥ | tāṁ rōhiṇīṁ vātakr̥tāṁ vadanti vātātmakōpadravagāḍhayuktām ||48|| kṣiprōdgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt | srōtōnirōdhinyapi mandapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā vai ||49|| gambhīrapākā'prativāravīryā tridōṣaliṅgā trayasambhavā syāt | sphōṭācitā pittasamānaliṅgā'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikēyam ||50||
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- gala ityādi| pr̥thagiti tisraḥ, samastā iti ēkā, śōṇitamityēkā, ēvaṁ pañca| mūrcchitau vr̥ddhau| asuharā prāṇaharā| ‘galē'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pradūṣya māṁsaṁ ca tathaiva śōṇitam| galōpasaṁrōdhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhirayaṁ tu rōhiṇī’ ityapi pāṭhāntaramicchanti nibandhakārāḥ| tridōṣajā raktajā cāsādhyā| uktaṁ ca,- “vātāt pittāt kaphāttribhyō raktādrōhiṇya īritāḥ| antyē sadyō mārayata ādyāstisraḥ kriyāṁ vinā”- iti| jihvāmityādi| jihvāṁ samantāditi jihvāṁ vyāpya sambhavatītyarthaḥ| aprativāravīryā durnivāraśaktirityarthaḥ||47-50||
Adhikarana 12 (51) · Śloka 51
kōlāsthimātraḥ kaphasambhavō yō granthirgalē kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṁ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||51||
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
kōlētyādi| kaṇṭakaśūkabhūtaḥ kaṇṭaka iva śūkaḥ kaṇṭakaśūkaḥ, tadvattvaṁ bhūtaḥ prāptaḥ| ata ēva piśitāṅkurācitatvācchālūkākāratvamasya||51||
Adhikarana 13 (52) · Śloka 52
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhōpari raktamiśrāt | jñēyō'dhijihvaḥ khalu rōga ēṣa vivarjayēdāgatapākamēnam ||52||
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
jihvētyādi| jihvāprabandhasyōpari jihvāmūlasyōpariṣṭādityarthaḥ| āgatapākatvēna pittamapyatrāsti||52||
Adhikarana 14 (53) · Śloka 53
balāsa ēvāyatamunnataṁ ca śōphaṁ karōtyannagatiṁ nivārya | taṁ sarvathaivāprativāravīryaṁ vivarjanīyaṁ valayaṁ vadanti ||53||
View original
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
balāsa ityādi| balāsaḥ ślēṣmā||53||
Adhikarana 15 (54) · Śloka 54
galē tu śōphaṁ kurutaḥ pravr̥ddhau ślēṣmānilau śvāsarujōpapannam | marmacchidaṁ dustaramētadāhurbalāsasañjñaṁ nipuṇā vikāram ||54||
View original
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
gala ityādi| upapannaṁ sahitam| nipuṇā dhīmantaḥ||54||
Adhikarana 16 (55-56) · Śloka 56
vr̥ttōnnatō yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvitō'pākyamr̥durguruśca | nāmnaikavr̥ndaḥ parikīrtitō'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ ||55|| samunnataṁ vr̥ttamamandadāhaṁ tīvrajvaraṁ vr̥ndamudāharanti | taṁ cāpi pittakṣatajaprakōpādvidyāt satōdaṁ pavanāsrajaṁ tu ||56||
View original
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
vr̥ttōnnata ityādi| sadāhō mandadāhaḥ| apākī īṣatpākī| balāsakṣatajaprasūtaḥ ślēṣmaraktajātaḥ| bhēdēna vr̥ndatvaṁ pratipādyatē| ētēna ēkavr̥ndō vr̥ndaśca dvāvapyēkātmakau matau| ēvaṁ caitē kaṇṭharōgāḥ saptadaśēti| pañjikāyāṁ punarādāvēva ‘ēkavr̥nda’ iti pāṭhaḥ||55-56||
Adhikarana 17 (57) · Śloka 57
vartirghanā kaṇṭhanirōdhinī yā citā'timātraṁ piśitaprarōhaiḥ | nānārujōcchrāyakarī tridōṣājjñēyā śataghnīva śataghnyasādhyā ||57||
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
vartirityādi| “ayaḥkaṇṭakasañcchannā śataghnī mahatī śilā”||57||
Adhikarana 18 (58) · Śloka 58
granthirgalē tvāmalakāsthimātraḥ sthirō'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ | saṁlakṣyatē saktamivāśanaṁ ca sa śastrasādhyastu gilāyusañjñaḥ ||58||
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
granthirityādi| kapharaktamūrtiḥ kapharaktakāraṇaḥ| saktamiva lagnamiva| aśanaṁ bhōjanam||58||
Adhikarana 19 (59) · Śloka 59
sarvaṁ galaṁ vyāpya samutthitō yaḥ śōphō rujō yatra ca santi sarvāḥ | sa sarvadōṣō galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||59||
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
sarvamityādi| tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasyēti tasyaiva sānnipātikavidradhēḥ sadr̥śa ityarthaḥ||59||
Adhikarana 20 (60-61) · Śloka 61
śōphō mahānannajalāvarōdhī tīvrajvarō vātagatērnihantā | kaphēna jātō rudhirānvitēna galē galaughaḥ parikīrtyatē'sau ||60|| yō'tipratāmyan śvasiti prasaktaṁ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphōpadigdhēṣvanilāyanēṣu jñēyaḥ sa rōgaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||61||
View original
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
śōpha ityādi| atipratāmyan atyarthaṁ prakarṣēṇa tāmyan tamaḥ prapaśyan| śvasiti niḥśvasitītyarthaḥ| prasaktaṁ nirantaram| kaphōpadigdhēṣu ślēṣmaruddhēṣu| anilāyanēṣu vāyumārgēṣu| śvasanāt vātāt||60-61||
Adhikarana 21 (62) · Śloka 62
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭō galōparōdhaṁ kurutē kramēṇa | sa māṁsatānaḥ kathitō'valambī prāṇapraṇut sarvakr̥tō vikāraḥ ||62||
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
pratānavānityādi| pratānavān vistāravān| avalambī lambanaśīlaḥ| prāṇanut prāṇaprērakaḥ||62||
Adhikarana 22 (63) · Śloka 63
sadāhatōdaṁ śvayathuṁ saraktamantargalē pūtiviśīrṇamāṁsam | pittēna vidyādvadanē vidārīṁ pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē ||63||
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
sadāhētyādi| pūtiviśīrṇamāṁsaṁ durgandhiśaṭitamāṁsam| pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē iti yēnaiva pārśvēna viśēṣācchētē tēnaiva pārśvēna vidārī viśēṣēṇa bhavati| anyatrāpyasyāḥ sambhavanā sāmānyatō na nivāryatē||63||
Adhikarana 23 (64) · Śloka 64
sarvasarāstu vātapittakaphaśōṇitanimittāḥ ||64||
View original
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
sarvasarāstvityādi| pittanimittō raktanimittaścaika ēvēti vātādinimittāstraya ēva sarvasarāḥ| sarvasmin mukhē yē bhavanti tē sarvasarāḥ||64||
Adhikarana 24 (65-66) · Śloka 66
sphōṭaiḥ satōdairvadanaṁ samantādyasyācitaṁ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṁ cāpi sa pittakōpāt ||65|| kaṇḍūyutairalparujaiḥ savarṇairyasyācitaṁ cāpi sa vai kaphēna | raktēna pittōdita ēka ēva kaiścit pradiṣṭō mukhapākasañjñaḥ ||66||
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
sphōṭairityādi| raktaiḥ ‘sphōṭaiḥ’ iti śēṣaḥ| kaṇḍūyutairityādi ‘sphōṭaiḥ’ iti śēṣaḥ| raktēnētyādi raktēna kr̥tvā yō'sau sarvasaraḥ kaiścidācāryaiḥ mukhapākasañjñaḥ pradiṣṭaḥ kathitaḥ, sa ca pittōdita ēka ēva; na catvāraḥ sarvasarāḥ, kintu traya ēva| ēvamētē pañcaṣaṣṭirmukharōgāḥ svaptasvāyatanēṣviti||65-66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē mukharōganidānaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ||16|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ tacchiṣyēṇa maharṣiṇā suśrutēna viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāṁ dvitīyaṁ nidānasthānaṁ samāptam |
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
nibandhān bahuśō vīkṣya vaidyēśabharatātmajaḥ| nidānasthānamakarōt suspaṣṭaṁ ḍalha(hla)ṇō bhiṣak| iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ samastanibandhārthajñāpikāyāṁ suśrutaṭīkāyāṁ nidānasthānē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||