Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ముఖరోగాణాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
16. mukharōganidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ముఖరోగాః పంచషష్టిర్భవంతి సప్తస్వాయతనేషు | తత్రాయతనాని- ఓష్ఠౌ, దంతమూలాని, దంతాః, జిహ్వా, తాలు, కంఠః, సర్వాణి చేతి | తత్రాష్టావోష్ఠయోః, పంచదశ దంతమూలేషు, అష్టౌ దంతేషు, పంచ జిహ్వాయాం, నవ తాలుని, సప్తదశ కంఠే, త్రయః సర్వేష్వాయతనేషు ||3||
View original
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సంఖ్యామాహ- ముఖరోగా ఇత్యాది| అన్యే సప్తషష్టిరిత్యాహుః, తన్నేచ్ఛంతి నిబంధకారాః| అథ తే కియత్సు స్థానేషూత్పద్యంత ఇత్యాహ- సప్తస్వాయతనేష్వితి| ఆయతనేషు స్థానేషు| తాన్యేవ స్థానాన్యాహ- తత్రాయతనానీత్యాది||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రౌష్ఠప్రకోపా వాతపిత్తశ్లేష్మసన్నిపాతరక్తమాంసమేదోభిఘాతనిమిత్తాః ||4||
View original
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ఓష్ఠప్రకోపా ఓష్ఠరోగాః||4||
Adhikarana 4 (5-12) · Śloka 12
కర్కశౌ పరుషౌ స్తబ్ధౌ కృష్ణౌ తీవ్రరుగన్వితౌ | దాల్యేతే పరిపాట్యేతే హ్యోష్ఠౌ మారుతకోపతః ||5|| ఆచితౌ పిడకాభిస్తు సర్షపాకృతిభిర్భృశం | సదాహపాకసంస్రావౌ నీలౌ పీతౌ చ పిత్తతః ||6|| సవర్ణాభిస్తు చీయేతే పిడకాభిరవేదనౌ | కండూమంతౌ కఫాచ్ఛూనౌ పిచ్ఛిలౌ శీతలౌ గురూ ||7|| సకృత్ కృష్ణౌ సకృత్ పీతౌ సకృచ్ఛ్వేతౌ తథైవ చ | సన్నిపాతేన విజ్ఞేయావనేకపిడికాచితౌ ||8|| ఖర్జూరఫలవర్ణాభిః పిడకాభిః సమాచితౌ | రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ ||9|| మాంసదుష్టౌ గురూ స్థూలౌ మాంసపిండవదుద్గతౌ | జంతవశ్చాత్ర మూర్చ్ఛంతి సృక్కస్యోభయతో ముఖాత్ ||10|| మేదసా ఘృతమండాభౌ కండూమంతౌ స్థిరౌ మృదూ | అచ్ఛం స్ఫటికసంకాశమాస్రావం స్రవతో గురూ ||11|| క్షతజాభౌ విదీర్యేతే పాట్యేతే చాభిఘాతతః | గ్రథితౌ చ సమాఖ్యాతావోష్ఠౌ కండూసమన్వితౌ ||12||
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
తేషామోష్ఠరోగాణాం ప్రత్యేకం విశిష్టం లక్షణమాహ- కర్కశావిత్యాది| కర్కశౌ శాకపత్రసదృశౌ| పరుషౌ రూక్షౌ| స్తబ్ధౌ నిశ్చలౌ| దాల్యేతే ద్వివిధా భవత ఇవ| పరిపాట్యేతే పుటపుటాయేతే| ఆచితౌ వ్యాప్తౌ| చీయేతే వ్యాప్యేతే| శూనౌ శోఫయుక్తౌ| సకృత్ కించిదిత్యర్థః| అనేకపిడకాచితౌ అనేకవర్ణపిడకావ్యాప్తావిత్యర్థః| అయమసాధ్యో జ్ఞేయః| రక్తోపసృష్టౌ రక్తజవ్యాధియుక్తౌ| శోణితప్రభౌ రక్తచ్ఛాయౌ| జంతవః క్రిమయః| అత్ర అస్మిన్| మూర్చ్ఛంతి భవంతి| ఉభయతః సృక్కభాగయోరిత్యర్థః, సృక్క ఓష్ఠప్రాంతః| మేదసా ‘దూషితౌ’ ఇతి శేషః| ఘృతమండో ఘృతస్యోపర్యచ్ఛో భాగః| స్థిరావచలౌ| క్షతజాభౌ రక్తచ్ఛాయౌ| విదీర్యేతే విదారణయుక్తౌ భవతః| పాట్యేతే ద్విధా భవత ఇవ| గ్రథితౌ గ్రంథియుక్తౌ| ఓష్ఠప్రకోపే వాతజే శుద్ధో వాతః కారణం, అభిఘాతజే తు కఫరక్తసహిత ఇతి పరస్పరం భేదః||5-12||
Adhikarana 5 (13) · Śloka 13
దంతమూలగతాస్తు- శీతాదో, దంతపుప్పుటకో, దంతవేష్టకః, శౌషిరో, మహాశౌషిరః, పరిదర, ఉపకుశో, దంతవైదర్భో, వర్ధనః, అధిమాంసో, నాడ్యః పంచేతి ||13||
View original
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
దంతమూలగతాస్త్విత్యాది||13||
Adhikarana 6 (14-26) · Śloka 26
శోణితం దంతవేష్టేభ్యో యస్యాకస్మాత్ ప్రవర్తతే | దుర్గంధీని సకృష్ణాని ప్రక్లేదీని మృదూని చ ||14|| దంతమాంసాని శీర్యంతే పచంతి చ పరస్పరం | శీతాదో నామ స వ్యాధిః కఫశోణితసంభవః ||15|| దంతయోస్త్రిషు వా యస్య శ్వయథుః సరుజో మహాన్ | దంతపుప్పుటకో జ్ఞేయః కఫరక్తనిమిత్తజః ||16|| స్రవంతి పూయరుధిరం చలా దంతా భవంతి చ | దంతవేష్టః స విజ్ఞేయో దుష్టశోణితసంభవః ||17|| శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ కఫరక్తజః | లాలాస్రావీ స విజ్ఞేయః కండూమాఞ్ శౌషిరో గదః ||18|| దంతాశ్చలంతి వేష్టేభ్యస్తాలు చాప్యవదీర్యతే | దంతమాంసాని పచ్యంతే ముఖం చ పరిపీడ్యతే ||19|| యస్మిన్ స సర్వజో వ్యాధిర్మహాశౌషిరసంజ్ఞకః | దంతమాంసాని శీర్యంతే యస్మిన్ ష్ఠీవతి చాప్యసృక్ ||20|| పిత్తాసృక్కఫజో వ్యాధిర్జ్ఞేయః పరిదరో హి సః | వేష్టేషు దాహః పాకశ్చ తేభ్యో దంతాశ్చలంతి చ ||21|| ఆఘట్టితాః ప్రస్రవంతి శోణితం మందవేదనాః | ఆధ్మాయంతే స్రుతే రక్తే ముఖం పూతి చ జాయతే ||22|| యస్మిన్నుపకుశః స స్యాత్ పిత్తరక్తకృతో గదః | ఘృష్టేషు దంతమూలేషు సంరంభో జాయతే మహాన్ ||23|| భవంతి చ చలా దంతాః స వైదర్భోఽభిఘాతజః | మారుతేనాధికో దంతో జాయతే తీవ్రవేదనః ||24|| వర్ధనః స మతో వ్యాధిర్జాతే రుక్ చ ప్రశామ్యతి | హానవ్యే పశ్చిమే దంతే మహాంఛోథో మహారుజః ||25|| లాలాస్రావీ కఫకృతో విజ్ఞేయః సోఽధిమాంసకః | దంతమూలగతా నాడ్యః పంచ జ్ఞేయా యథేరితాః ||26||
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- శోణితమిత్యాది| దంతవేష్టేభ్యో దంతమాంసేభ్యః| శీర్యంతే గలంతి| దంతయోరిత్యాది| దంతయోరితి ద్వివచనాద్ ద్వయోః| తాలు చాప్యవదీర్యత ఇతి చకారేణ దంతాశ్చావదీర్యంతే, ఓష్ఠావపి చ| సర్వజః సర్వదోషేభ్యో జాతః| అయం సప్తరాత్రాన్మారయతి| ష్ఠీవతి చాప్యసృగితి రోగీ లోహితం థూత్కరోతీత్యర్థః| వేష్టేషు దంతవేష్టనమాంసేషు| తేభ్యో దంతవేష్టేభ్యః| ఆఘట్టితా ఆచాలితాః| ఘృష్టేష్విత్యాది| సంరంభోఽత్ర శ్వయథుః| మారుతేనేత్యాది| జాతే రుక్ చ ప్రశామ్యతీతి వ్యాధిప్రభావాత్| హానవ్య ఇత్యాది| హానవ్యే హనుసంభవే| దంతమూలగతా ఇత్యాది| యథేరితా ఇతి యథాకథితా నిదానే| తేషాం మధ్యే త్రిలింగా నాడీ అసాధ్యా||14-26||
Adhikarana 7 (27-35) · Śloka 35
దంతగతాస్తు- దాలనః, క్రిమిదంతకో, దంతహర్షో, భంజనకః, దంతశర్కరా, కపాలికా, శ్యావదంతకో, హనుమోక్షశ్చేతి ||27|| దాల్యంతే బహుధా దంతా యస్మింస్తీవ్రరుగన్వితాః | దాలనః స ఇతి జ్ఞేయః సదాగతినిమిత్తజః ||28|| కృష్ణశ్ఛిద్రీ చలః స్రావీ ససంరంభో మహారుజః | అనిమిత్తరుజో వాతాద్విజ్ఞేయః కృమిదంతకః ||29|| శీతముష్ణం చ దశనాః సహంతే స్పర్శనం న చ | యస్య తం దంతహర్షం తు వ్యాధిం విద్యాత్ సమీరణాత్ ||30|| వక్త్రం వక్రం భవేద్యస్మిన్ దంతభంగశ్చ తీవ్రరుక్ | కఫవాతకృతో వ్యాధిః స భంజనకసంజ్ఞితః ||31|| శర్కరేవ స్థిరీభూతో మలో దంతేషు యస్య వై | సా దంతానాం గుణహరీ విజ్ఞేయా దంతశర్కరా ||32|| దలంతి దంతవల్కాని యదా శర్కరయా సహ | జ్ఞేయా కపాలికా సైవ దశనానాం వినాశినీ ||33|| యోఽసృఙ్మిశ్రేణ పిత్తేన దగ్ధో దంతస్త్వశేషతః | శ్యావతాం నీలతాం వాఽపి గతః స శ్యావదంతకః ||34|| వాతేన తైస్తైర్భావైస్తు హనుసంధిర్విసంహతః | హనుమోక్ష ఇతి జ్ఞేయో వ్యాధిరర్దితలక్షణః ||35||
View original
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- దాల్యంత ఇత్యాది| దాల్యంతే విదార్యంతే| సదాగతినిమిత్తజః సదాగతిర్వాతః, తన్నిమిత్తజః| అసాధ్యోఽయం వ్యాధిః| కృష్ణ ఇత్యాది| కృష్ణః కృష్ణదంతకః| ఛిద్రీ సచ్ఛిద్రదంతకః, క్రిమికృతచ్ఛిద్రత్వాత్| చలః చలదంతః| సంరంభః శ్వయథుః| వక్త్రమిత్యాది| అసాధ్యోఽయం వ్యాధిః| శర్కరేత్యాది| శర్కరా కర్పరస్య సూక్ష్మఖండః| గుణహరీ శుక్లాదిగుణహరణశీలా| దలంతీత్యాది| దలంతి స్ఫుటంతి| దంతవల్కాని దంతత్వచః| య ఇత్యాది| అసాధ్యోఽయం వ్యాధిః| తైస్తైరుచ్చైర్వ్యాహరణకఠినభక్షణజృంభణాదిభిః| విసంహతో విఘట్టితః| హనుమోక్షవ్యాధిరపి దంతస్థానసామీప్యాద్దంతపీడాకరత్వాచ్చ దంతరోగ ఇతి వ్యపదిశ్యతే||27-35||
Adhikarana 8 (36-39) · Śloka 39
జిహ్వాగతాస్తు- కంటకాస్త్రివిధాస్త్రిభిర్దోషైః, అలాస, ఉపజిహ్వికా చేతి ||36|| జిహ్వాఽనిలేన స్ఫుటితా ప్రసుప్తా భవేచ్చ శాకచ్ఛదనప్రకాశా | పిత్తేన పీతా పరిదహ్యతే చ చితా సరక్తైరపి కంటకైశ్చ | కఫేన గుర్వీ బహలా చితా చ మాంసోద్గమైః శాల్మలికంటకాభైః ||37|| జిహ్వాతలే యః శ్వయథుః ప్రగాఢః సోఽలాససంజ్ఞః కఫరక్తమూర్తిః | జిహ్వాం స తు స్తంభయతి ప్రవృద్ధో మూలే తు జిహ్వా భృశమేతి పాకం ||38|| జిహ్వాగ్రరూపః శ్వయథుర్హి జిహ్వామున్నమ్య జాతః కఫరక్తయోనిః | ప్రసేకకండూపరిదాహయుక్తా ప్రకథ్యతేఽసావుపజిహ్వికేతి ||39||
View original
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
జిహ్వాగతాస్త్విత్యాది| తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- జిహ్వేత్యాది| శాకో వృక్షవిశేషో మహాఖరపత్రలక్షణః| ఛదనం పత్రం| చితా వ్యాప్తా| బహలా స్థూలా| మాంసోద్గమైః మాంసాంకురైః; చితా వ్యాప్తా భవతీతి సంబంధః| జిహ్వాతల ఇత్యాది| ప్రగాఢః ప్రకర్షేణ దారుణః| కఫరక్తమూర్తిత్వేన కఫరక్తయోః ప్రాధాన్యం, జిహ్వాస్తంభేన తు వాయురప్యస్తి, భృశం పాకేన తు పిత్తమప్యస్తి; అత ఏవ త్రిదోషజత్వేనాసాధ్యత్వమపి, దురపక్రమత్వాత్| జిహ్వాగ్రరూప ఇత్యాది| జిహ్వామున్నమ్య ఊర్ధ్వీకృత్య, జాత ఉత్పన్నః; ఏతేన జిహ్వాయా అధో భవతీత్యుక్తం| కఫరక్తయోనిః శ్లేష్మరక్తకారణః||36-39||
Adhikarana 9 (40-45) · Śloka 45
తాలుగతాస్తు- గలశుండికా, తుండికేరీ, అధ్రుషః, కచ్ఛపః, అర్బుదం, మాంససంఘాతః, తాలుపుప్పుటః, తాలుశోషః, తాలుపాక ఇతి ||40|| శ్లేష్మాసృగ్భ్యాం తాలుమూలాత్ ప్రవృద్ధో దీర్ఘః శోఫో ధ్మాతబస్తిప్రకాశః | తృష్ణాకాసశ్వాసకృత్ సంప్రదిష్టో వ్యాధిర్వైద్యైః కంఠశుండీతి నామ్నా ||41|| శోఫః స్థూలస్తోదదాహప్రపాకీ ప్రాగుక్తాభ్యాం తుండికేరీ మతా తు | శోఫః స్తబ్ధో లోహితస్తాలుదేశే రక్తాజ్జ్ఞేయః సోఽధ్రుషో రుగ్జ్వరాఢ్యః ||42|| కూర్మోత్సన్నోఽవేదనోఽశీఘ్రజన్మాఽరక్తో జ్ఞేయః కచ్ఛపః శ్లేష్మణా స్యాత్ | పద్మాకారం తాలుమధ్యే తు శోఫం విద్యాద్రక్తాదర్బుదం ప్రోక్తలింగం ||43|| దుష్టం మాంసం శ్లేష్మణా నీరుజం చ తాల్వంతఃస్థం మాంససంఘాతమాహుః | నీరుక్ స్థాయీ కోలమాత్రః కఫాత్ స్యాన్మేదోయుక్తాత్ పుప్పుటస్తాలుదేశే ||44|| శోషోఽత్యర్థం దీర్యతే చాపి తాలుః శ్వాసో వాతాత్తాలుశోషః సపిత్తాత్ | పిత్తం కుర్యాత్ పాకమత్యర్థఘోరం తాలున్యేనం తాలుపాకం వదంతి ||45||
View original
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- శ్లేష్మాసృగ్భ్యామిత్యాది| కంఠశుండీ గలశుండీత్యర్థః| శోఫ ఇత్యాది| తోదదాహప్రపాకీతి తోదదాహప్రపాకయుక్తః| ప్రాగుక్తాభ్యాం శ్లేష్మాసృగ్భ్యాం| తుండికేరీ వనకార్పాసికా, తత్ఫలానుకారీ వ్యాధిరయం| కూర్మేత్యాది| కూర్మోత్సన్నః కూర్మవదున్నతః| అరక్తః పాండురః| అశీఘ్రజన్మా మందానుసారీ| పద్మాకారం పద్మకర్ణికాకారం| ప్రోక్తలింగం యథోక్తరక్తార్బుదలింగం | అసాధ్యోఽయం వ్యాధిః| దుష్టమిత్యాది| స్థాయీ స్థిరః| పుప్పుట ఇత్యత్ర తాలుశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన తాలుపుప్పుట ఇత్యర్థః| శోష ఇత్యాది| ఏనమితి ఏనం పాకం||40-45||
Adhikarana 10 (46) · Śloka 46
కంఠగతాస్తు- రోహిణ్యః పంచ, కంఠశాలూకం, అధిజిహ్వో, బలయో, బలాస , ఏకవృందో, వృందః, శతఘ్నీ, గిలాయుః, గలవిద్రధిః, గలౌఘః, స్వరఘ్నో, మాంసతానో, విదారీ చేతి ||46||
View original
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
కంఠగతాస్త్విత్యాది| ఏకవృందో వృంద ఇతి ఏకవృంద ఏవ దోషవిశేషానుగమేనావస్థాంతరం ప్రాప్తో వృందత్వం ప్రతిపద్యతే, అతో మూలోక్తా సప్తదశసంఖ్యా న విరుధ్యత ఇతి జేజ్జటః; గయీ తు ‘వృంద’ ఇతి పాఠం కల్పితమేవ మన్యతే; అన్యే తు ‘వృందముదాహరంతి’ ఇత్యత్ర ఛందోనురోధాదేకవృంద ఏవ వృందశబ్దేనోక్త ఇత్యాహుః||46||
Adhikarana 11 (47-50) · Śloka 50
గలేఽనిలః పిత్తకఫౌ చ మూర్చ్ఛితౌ పృథక్ సమస్తాశ్చ తథైవ శోణితం | ప్రదూష్య మాంసం గలరోధినోఽంకురాన్ సృజంతి యాన్ సాఽసుహరా హి రోహిణీ ||47|| జిహ్వాం సమంతాద్భృశవేదనా యే మాంసాంకురాః కంఠనిరోధినః స్యుః | తాం రోహిణీం వాతకృతాం వదంతి వాతాత్మకోపద్రవగాఢయుక్తాం ||48|| క్షిప్రోద్గమా క్షిప్రవిదాహపాకా తీవ్రజ్వరా పిత్తనిమిత్తజా స్యాత్ | స్రోతోనిరోధిన్యపి మందపాకా గుర్వీ స్థిరా సా కఫసంభవా వై ||49|| గంభీరపాకాఽప్రతివారవీర్యా త్రిదోషలింగా త్రయసంభవా స్యాత్ | స్ఫోటాచితా పిత్తసమానలింగాఽసాధ్యా ప్రదిష్టా రుధిరాత్మికేయం ||50||
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- గల ఇత్యాది| పృథగితి తిస్రః, సమస్తా ఇతి ఏకా, శోణితమిత్యేకా, ఏవం పంచ| మూర్చ్ఛితౌ వృద్ధౌ| అసుహరా ప్రాణహరా| ‘గలేఽనిలః పిత్తకఫౌ చ మూర్చ్ఛితౌ ప్రదూష్య మాంసం చ తథైవ శోణితం| గలోపసంరోధకరైస్తథాఽంకురైర్నిహంత్యసూన్ వ్యాధిరయం తు రోహిణీ’ ఇత్యపి పాఠాంతరమిచ్ఛంతి నిబంధకారాః| త్రిదోషజా రక్తజా చాసాధ్యా| ఉక్తం చ,- “వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాత్త్రిభ్యో రక్తాద్రోహిణ్య ఈరితాః| అంత్యే సద్యో మారయత ఆద్యాస్తిస్రః క్రియాం వినా”- ఇతి| జిహ్వామిత్యాది| జిహ్వాం సమంతాదితి జిహ్వాం వ్యాప్య సంభవతీత్యర్థః| అప్రతివారవీర్యా దుర్నివారశక్తిరిత్యర్థః||47-50||
Adhikarana 12 (51) · Śloka 51
కోలాస్థిమాత్రః కఫసంభవో యో గ్రంథిర్గలే కంటకశూకభూతః | ఖరః స్థిరః శస్త్రనిపాతసాధ్యస్తం కంఠశాలూకమితి బ్రువంతి ||51||
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
కోలేత్యాది| కంటకశూకభూతః కంటక ఇవ శూకః కంటకశూకః, తద్వత్త్వం భూతః ప్రాప్తః| అత ఏవ పిశితాంకురాచితత్వాచ్ఛాలూకాకారత్వమస్య||51||
Adhikarana 13 (52) · Śloka 52
జిహ్వాగ్రరూపః శ్వయథుః కఫాత్తు జిహ్వాప్రబంధోపరి రక్తమిశ్రాత్ | జ్ఞేయోఽధిజిహ్వః ఖలు రోగ ఏష వివర్జయేదాగతపాకమేనం ||52||
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
జిహ్వేత్యాది| జిహ్వాప్రబంధస్యోపరి జిహ్వామూలస్యోపరిష్టాదిత్యర్థః| ఆగతపాకత్వేన పిత్తమప్యత్రాస్తి||52||
Adhikarana 14 (53) · Śloka 53
బలాస ఏవాయతమున్నతం చ శోఫం కరోత్యన్నగతిం నివార్య | తం సర్వథైవాప్రతివారవీర్యం వివర్జనీయం వలయం వదంతి ||53||
View original
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
బలాస ఇత్యాది| బలాసః శ్లేష్మా||53||
Adhikarana 15 (54) · Śloka 54
గలే తు శోఫం కురుతః ప్రవృద్ధౌ శ్లేష్మానిలౌ శ్వాసరుజోపపన్నం | మర్మచ్ఛిదం దుస్తరమేతదాహుర్బలాససంజ్ఞం నిపుణా వికారం ||54||
View original
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
గల ఇత్యాది| ఉపపన్నం సహితం| నిపుణా ధీమంతః||54||
Adhikarana 16 (55-56) · Śloka 56
వృత్తోన్నతో యః శ్వయథుః సదాహః కండ్వన్వితోఽపాక్యమృదుర్గురుశ్చ | నామ్నైకవృందః పరికీర్తితోఽసౌ వ్యాధిర్బలాసక్షతజప్రసూతః ||55|| సమున్నతం వృత్తమమందదాహం తీవ్రజ్వరం వృందముదాహరంతి | తం చాపి పిత్తక్షతజప్రకోపాద్విద్యాత్ సతోదం పవనాస్రజం తు ||56||
View original
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
వృత్తోన్నత ఇత్యాది| సదాహో మందదాహః| అపాకీ ఈషత్పాకీ| బలాసక్షతజప్రసూతః శ్లేష్మరక్తజాతః| భేదేన వృందత్వం ప్రతిపాద్యతే| ఏతేన ఏకవృందో వృందశ్చ ద్వావప్యేకాత్మకౌ మతౌ| ఏవం చైతే కంఠరోగాః సప్తదశేతి| పంజికాయాం పునరాదావేవ ‘ఏకవృంద’ ఇతి పాఠః||55-56||
Adhikarana 17 (57) · Śloka 57
వర్తిర్ఘనా కంఠనిరోధినీ యా చితాఽతిమాత్రం పిశితప్రరోహైః | నానారుజోచ్ఛ్రాయకరీ త్రిదోషాజ్జ్ఞేయా శతఘ్నీవ శతఘ్న్యసాధ్యా ||57||
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
వర్తిరిత్యాది| “అయఃకంటకసంచ్ఛన్నా శతఘ్నీ మహతీ శిలా”||57||
Adhikarana 18 (58) · Śloka 58
గ్రంథిర్గలే త్వామలకాస్థిమాత్రః స్థిరోఽల్పరుక్ స్యాత్ కఫరక్తమూర్తిః | సంలక్ష్యతే సక్తమివాశనం చ స శస్త్రసాధ్యస్తు గిలాయుసంజ్ఞః ||58||
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
గ్రంథిరిత్యాది| కఫరక్తమూర్తిః కఫరక్తకారణః| సక్తమివ లగ్నమివ| అశనం భోజనం||58||
Adhikarana 19 (59) · Śloka 59
సర్వం గలం వ్యాప్య సముత్థితో యః శోఫో రుజో యత్ర చ సంతి సర్వాః | స సర్వదోషో గలవిద్రధిస్తు తస్యైవ తుల్యః ఖలు సర్వజస్య ||59||
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
సర్వమిత్యాది| తస్యైవ తుల్యః ఖలు సర్వజస్యేతి తస్యైవ సాన్నిపాతికవిద్రధేః సదృశ ఇత్యర్థః||59||
Adhikarana 20 (60-61) · Śloka 61
శోఫో మహానన్నజలావరోధీ తీవ్రజ్వరో వాతగతేర్నిహంతా | కఫేన జాతో రుధిరాన్వితేన గలే గలౌఘః పరికీర్త్యతేఽసౌ ||60|| యోఽతిప్రతామ్యన్ శ్వసితి ప్రసక్తం భిన్నస్వరః శుష్కవిముక్తకంఠః | కఫోపదిగ్ధేష్వనిలాయనేషు జ్ఞేయః స రోగః శ్వసనాత్ స్వరఘ్నః ||61||
View original
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
శోఫ ఇత్యాది| అతిప్రతామ్యన్ అత్యర్థం ప్రకర్షేణ తామ్యన్ తమః ప్రపశ్యన్| శ్వసితి నిఃశ్వసితీత్యర్థః| ప్రసక్తం నిరంతరం| కఫోపదిగ్ధేషు శ్లేష్మరుద్ధేషు| అనిలాయనేషు వాయుమార్గేషు| శ్వసనాత్ వాతాత్||60-61||
Adhikarana 21 (62) · Śloka 62
ప్రతానవాన్ యః శ్వయథుః సుకష్టో గలోపరోధం కురుతే క్రమేణ | స మాంసతానః కథితోఽవలంబీ ప్రాణప్రణుత్ సర్వకృతో వికారః ||62||
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
ప్రతానవానిత్యాది| ప్రతానవాన్ విస్తారవాన్| అవలంబీ లంబనశీలః| ప్రాణనుత్ ప్రాణప్రేరకః||62||
Adhikarana 22 (63) · Śloka 63
సదాహతోదం శ్వయథుం సరక్తమంతర్గలే పూతివిశీర్ణమాంసం | పిత్తేన విద్యాద్వదనే విదారీం పార్శ్వే విశేషాత్ స తు యేన శేతే ||63||
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
సదాహేత్యాది| పూతివిశీర్ణమాంసం దుర్గంధిశటితమాంసం| పార్శ్వే విశేషాత్ స తు యేన శేతే ఇతి యేనైవ పార్శ్వేన విశేషాచ్ఛేతే తేనైవ పార్శ్వేన విదారీ విశేషేణ భవతి| అన్యత్రాప్యస్యాః సంభవనా సామాన్యతో న నివార్యతే||63||
Adhikarana 23 (64) · Śloka 64
సర్వసరాస్తు వాతపిత్తకఫశోణితనిమిత్తాః ||64||
View original
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
సర్వసరాస్త్విత్యాది| పిత్తనిమిత్తో రక్తనిమిత్తశ్చైక ఏవేతి వాతాదినిమిత్తాస్త్రయ ఏవ సర్వసరాః| సర్వస్మిన్ ముఖే యే భవంతి తే సర్వసరాః||64||
Adhikarana 24 (65-66) · Śloka 66
స్ఫోటైః సతోదైర్వదనం సమంతాద్యస్యాచితం సర్వసరః స వాతాత్ | రక్తైః సదాహైస్తనుభిః సపీతైర్యస్యాచితం చాపి స పిత్తకోపాత్ ||65|| కండూయుతైరల్పరుజైః సవర్ణైర్యస్యాచితం చాపి స వై కఫేన | రక్తేన పిత్తోదిత ఏక ఏవ కైశ్చిత్ ప్రదిష్టో ముఖపాకసంజ్ఞః ||66||
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
స్ఫోటైరిత్యాది| రక్తైః ‘స్ఫోటైః’ ఇతి శేషః| కండూయుతైరిత్యాది ‘స్ఫోటైః’ ఇతి శేషః| రక్తేనేత్యాది రక్తేన కృత్వా యోఽసౌ సర్వసరః కైశ్చిదాచార్యైః ముఖపాకసంజ్ఞః ప్రదిష్టః కథితః, స చ పిత్తోదిత ఏక ఏవ; న చత్వారః సర్వసరాః, కింతు త్రయ ఏవ| ఏవమేతే పంచషష్టిర్ముఖరోగాః స్వప్తస్వాయతనేష్వితి||65-66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే ముఖరోగనిదానం నామ షోడశోఽధ్యాయః ||16|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం ద్వితీయం నిదానస్థానం సమాప్తం |
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
నిబంధాన్ బహుశో వీక్ష్య వైద్యేశభరతాత్మజః| నిదానస్థానమకరోత్ సుస్పష్టం డల్హ(హ్ల)ణో భిషక్| ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సమస్తనిబంధార్థజ్ఞాపికాయాం సుశ్రుతటీకాయాం నిదానస్థానే షోడశోఽధ్యాయః||16||