Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
6. pramēhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામાલસ્યપ્રસક્તં શીતસ્નિગ્ધમધુરમેદ્યદ્રવાન્નપાનસેવિનં પુરુષં જાનિયાત્ પ્રમેહી ભવિષ્યતીતિ ||૩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानियात् प्रमेही भविष्यतीति ||३||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહહેતુમાહ- દિવાસ્વપ્નેત્યાદિ| પ્રસક્તં પ્રકર્ષેણ સક્તમતિશયેનાનુષઙ્ગિણમ્| મેદ્યં મેદુરં મેદોજનકમિત્યર્થઃ| પુરુષં જાનીયાત્ પ્રમેહી ભવિષ્યતિ; તત્રાહુરેકે- સ્ત્રીણાં પ્રમેહા ન ભવન્તિ, તથા ચ તન્ત્રાન્તરે- “રજઃપ્રસેકાન્નારીણાં માસિ માસિ વિશુધ્યતિ| સર્વં શરીરં દોષાશ્ચ ન પ્રમેહન્ત્યતઃ સ્ત્રિયઃ” ઇતિ; એતત્તુ ન યુક્તં, સર્વતન્ત્રાપ્રસિદ્ધેઃ પ્રત્યક્ષવિરોધાચ્ચ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તસ્ય ચૈવમ્પ્રવૃત્તસ્યાપરિપક્વા એવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો યદા મેદસા સહૈકત્વમુપેત્ય મૂત્રવાહિસ્રોતાંસ્યનુસૃત્યાધો ગત્વા બસ્તેર્મુખમાશ્રિત્ય નિર્ભિદ્યન્તે તદા પ્રમેહાઞ્જનયન્તિ ||૪||
View original
तस्य चैवम्प्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्वमुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति ||४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ| અપરિપક્વા આમાઃ| મેદસેતિ અત્રાપિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન વસાદયો ગ્રાહ્યાઃ; અન્યે તિ ‘મેદશ્ચાપરિપક્વં’ ઇતિ પઠન્તિ, ચકોરેણાનુક્તાનપિ વસાદીન્ સમુચ્ચિન્વન્તિ| ઉપેત્ય ગત્વા| નિર્ભિદ્યન્તે નિઃસરન્તીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘વિનિર્ભિદ્યાન્તે’ ઇતિ પઠિત્વા, ‘તત્રૈવ સ્થિર્તિ કુર્વન્તિ’ ઇતિ તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ; અપરે ‘અતિદ્રવત્વં યાન્તિ’ ઇત્યાહુઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તેષાં તુ પૂર્વરૂપાણિ- હસ્તપાદતલદાહઃ સ્નિગ્ધપિચ્છિલગુરુતા ગાત્રાણાં મધુરશુક્લમૂત્રતા તન્દ્રા સાદઃ પિપાસા દુર્ગન્ધશ્ચ શ્વાસસ્તાલુગલજિહ્વાદન્તેષુ મલોત્પત્તિર્જટિલીભાવઃ કેશાનાં વૃદ્ધિશ્ચ નખાનામ્ ||૫||
View original
तेषां तु पूर्वरूपाणि- हस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशुक्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम् ||५||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વરૂપમાહ- તેષામિત્યાદિ| કેશાનાં જટિલીભાવોઽન્યોન્યમિલનં, સ્વેદમલબાહુલ્યાદ્રોગપ્રભાવાચ્ચ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્રાવિલપ્રભૂતમૂત્રલક્ષણાઃ સર્વ એવ પ્રમેહા ભવન્તિ ||૬||
View original
तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહાણાં સામાન્યં લક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| આવિલં સમલમ્||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
સર્વ એવ સર્વદોષસમુત્થાઃ સહ પિડકાભિઃ ||૭||
View original
सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिडकाभिः ||७||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રમેહાણાં પ્રમેહપિડકાનાં ચ દોષં નિર્દિશન્નાહ- સર્વ એવેત્યાદિ| એતેન પ્રમેહાણાં પ્રમેહપિડકાનાં ચ કુષ્ઠવત્ સર્વદોષજત્વમુક્તમ્||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તત્ર, કફાદુદકેક્ષુવાલિકાસુરાસિકતાશનૈર્લવણપિષ્ટસાન્દ્રશુક્રફેનમેહા દશ સાધ્યાઃ, દોષદૂષ્યાણાં સમક્રિયત્વાત્; પિત્તાન્નીલહરિદ્રામ્લક્ષારમઞ્જિષ્ઠાશોણિતમેહાઃ ષડ્ યાપ્યાઃ, દોષદૂષ્યાણાં વિષમક્તિયત્વાત્; વાતાત્ સર્પિર્વસાક્ષૌદ્રહસ્તિમેહાશ્ચત્વારોઽસાધ્યતમાઃ, મહાત્યયિકત્વાત્ ||૮||
View original
तत्र, कफादुदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर्लवणपिष्टसान्द्रशुक्रफेनमेहा दश साध्याः, दोषदूष्याणां समक्रियत्वात्; पित्तान्नीलहरिद्राम्लक्षारमञ्जिष्ठाशोणितमेहाः षड् याप्याः, दोषदूष्याणां विषमक्तियत्वात्; वातात् सर्पिर्वसाक्षौद्रहस्तिमेहाश्चत्वारोऽसाध्यतमाः, महात्ययिकत्वात् ||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષાં સર્વદોષજત્વેઽપ્યુત્કર્ષતો દોષગ્રહણં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઉદકમેહઃ, ઇક્ષુવાલિકામેહઃ , સુરામેહઃ, સિકતામેહઃ, શનૈર્મેહઃ, લવણમેહઃ, પિષ્ટમેહઃ, સાન્દ્રમેહઃ, શુક્રમેહઃ, ફેનમેહશ્ચેતિ દશ પ્રમેહાઃ સાધ્યા યદ્યતિશયેન મેદો દૂષિતં ન ભવતિ| દોષદૂષ્યાણાં સમક્રિયત્વાદિતિ અત્ર દોષઃ શ્લેષ્મા, દૂષ્યાણિ રસમાંસમેદોમજ્જાશુક્રલસીકૌજાંસિ, એષાં કટુતિક્તકષાયાદિભિઃ સમૈવ ક્રિયા| પિત્તાદિત્યાદિ| યાપ્યા ઇતિ અત્રાપિ યદ્યતિશયેન ભેદો દૂષિતં ન ભવતિ| દોષદૂષ્યાણાં વિષમક્રિયત્વાદિતિ અત્ર દોષઃ પિત્તં, દૂષ્યાણિ રસમાંસાદીનિ, એતેષાં તુ વિષમા ક્રિયા પિત્તહન્ત્રી રસમાંસાદ્યુત્પાદિકેતિ| વાતાદિત્યાદિ| મહાત્યયિકત્વાદિતિ શીઘ્રં વિનાશકારિત્વાત્, મહાત્યયિકત્વં પુનરેષામુત્તરોત્તરસારતરધાતુસ્રાવકરત્વાત્; વિષમક્રિયત્વાચ્ચેત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર વાતપિત્તમેદોભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા શ્લેષ્મપ્રમેહાઞ્જનયતિ, વાતકફશોણિતમેદોભિરન્વિતં પિત્તં પિત્તપ્રમેહાન્, કફપિત્તવસામજ્જમેદોભિરન્વિતો વાયુર્વાતપ્રમેહાન્ ||૯||
View original
तत्र वातपित्तमेदोभिरन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति, वातकफशोणितमेदोभिरन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान्, कफपित्तवसामज्जमेदोभिरन्वितो वायुर्वातप्रमेहान् ||९||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સર્વેષામેવ સર્વજત્વં પ્રકટયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તત્ર, શ્વેતમવેદનમુદકસદૃશમુદકમેહી મેહતિ; ઇક્ષુરસતુલ્યમિક્ષુવાલિકામેહી; સુરાતુલ્યં સુરામેહી; સરુજં સિકતાનુવિદ્ધં સિકતામેહી; શનૈઃ સકફં મૃત્સ્નં શનૈર્મેહી; વિશદં લવણતુલ્યં લવણમેહી; હૃષ્ટરોમા પિષ્ટરસતુલ્યં પિષ્ટમેહી; આવિલં સાન્દ્રં સાન્દ્રમેહી; શુક્રતુલ્યં શુક્રમેહી; સ્તોકં સ્તોકં સફેનમચ્છં ફેનમેહી મેહતિ ||૧૦||
View original
तत्र, श्वेतमवेदनमुदकसदृशमुदकमेही मेहति; इक्षुरसतुल्यमिक्षुवालिकामेही; सुरातुल्यं सुरामेही; सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही; शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही; विशदं लवणतुल्यं लवणमेही; हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही; आविलं सान्द्रं सान्द्रमेही; शुक्रतुल्यं शुक्रमेही; स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति ||१०||
🔊 Audio coming soon
કફજાનામનુક્રમેણ લક્ષણં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સિકતાનુવિદ્ધં વાલુકામિશ્રમ્| મૃત્સ્નં પિચ્છિલમ્| લવણતુલ્યં લવણામ્બુતુલ્યમ્| હૃષ્ટરોમા પ્રાપ્તરોમઞ્ચઃ| પુષ્ટરસતુલ્યં પિષ્ટમિશ્રોદકતુલ્યમ્| આવિલમત્યર્થં કલુષં, પુનર્વચનાત્| મેહતિ મૂત્રયતીત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
અત ઊર્ધ્વં પિત્તનિમિત્તાન્ વક્ષ્યામઃ- સફેનમચ્છં નીલં નીલમેહી મેહતિ; સદાહં હરિદ્રાભં હરિદ્રામેહી; અમ્લરસગન્ધમમ્લમેહી; સ્રુતક્ષારપ્રતિમં ક્ષારમેહી; મઞ્જિષ્ઠોદકપ્રકાશં મઞ્જિષ્ઠામેહી; શોણિતપ્રકાશં શોણિતમેહી મેહતિ ||૧૧||
View original
अत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वक्ष्यामः- सफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति; सदाहं हरिद्राभं हरिद्रामेही; अम्लरसगन्धमम्लमेही; स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही; मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही; शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति ||११||
🔊 Audio coming soon
અત ઇત્યાદિ| સ્રુતક્ષારપ્રતિમં ગલિતક્ષારદ્રવતુલ્યમ્| મઞ્જિષ્ઠોદકપ્રકાશં શોણિતપ્રકાશં ચ મૂત્રં રક્તપિત્તેઽપિ ભવતિ, તત્ કોઽયં પ્રમેહવિશેષઃ? અત્રોચ્યતે- રક્તપિત્તે પ્રમેહપૂર્વરૂપં ન ભવતિ, મઞ્જિષ્ઠાશોણિતમેહયોસ્તુ પ્રમેહપૂર્વરૂપસમ્ભવ ઇતિ વિશોષઃ||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વં વાતનિમિત્તાન્ વક્ષ્યામઃ- સર્પિઃપ્રકાશં સર્પિર્મેહી મેહતિ; વસાપ્રકાશં વસામેહી; ક્ષૌદ્રરસવર્ણં ક્ષૌદ્રમેહી; મત્તમાતઙ્ગવદનુપ્રબન્ધં હસ્તિમેહી મેહતિ ||૧૨||
View original
अत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वक्ष्यामः- सर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति; वसाप्रकाशं वसामेही; क्षौद्ररसवर्णं क्षौद्रमेही; मत्तमातङ्गवदनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति ||१२||
🔊 Audio coming soon
અત ઇત્યાદિ| અનુપ્રબન્ધં સતતમ્||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
મક્ષિકોપસર્પણમાલસ્યં માંસોપચયઃ પ્રતિશ્યાયઃ શૈથિલ્યારોચકાવિપાકાઃ કફપ્રસેકચ્છર્દિનિદ્રાકાસશ્વાસાશ્ચેતિ શ્લેષ્મજાનામુપદ્રવાઃ; વૃષણયોરવદરણં બસ્તિભેદો મેઢ્રતોદો હૃદિ શૂલમમ્લીકાજ્વરાતીસારારોચકા વમથુઃ પરિધૂપનં દાહો મૂર્ચ્છા પિપાસા નિદ્રાનાશઃ પાણ્ડુરોગઃ પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચેતિ પૈત્તિકાનાં; હૃદ્ગ્રહો લૌલ્યમનિદ્રા સ્તમ્ભઃ કમ્પઃ શૂલં બદ્ધપુરીષત્વં ચેતિ વાતજાનામ્ | એવમેતે વિંશતિ પ્રમેહાઃ સોપદ્રવા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૩||
View original
मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्राकासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानामुपद्रवाः; वृषणयोरवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रानाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्तिकानां; हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम् | एवमेते विंशति प्रमेहाः सोपद्रवा व्याख्याताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પ્રતિદોષમુપદ્રવાન્ દર્શયન્નાહ- મક્ષિકોપસર્પણમિત્યાદિ| અવદરણં વિદરણમ્| અમ્લીકા અમ્લોદ્ગારઃ| વમથુઃ છર્દિઃ| પરિધૂપનં સમન્તતસ્તાપઃ| દાહોઽગ્નિદગ્ધસ્યેવ| લૌલ્યં સર્વરસાભિકાઙ્ક્ષા વાતજગ્રહણીવત્||૧૩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
તત્ર વસામેદોભ્યામભિપન્નશરીરસ્ય ત્રિભિર્દોષૈશ્ચાનુગતધાતોઃ પ્રમેહિણો દશ પિડકા જાયન્તે | તદ્યથા- શરાવિકા, સર્ષપિકા, કચ્છપિકા, જાલિની, વિનતા, પુત્રિણી, મસૂરિકા, અલજી, વિદારિકા, વિદ્રધિકા ચેતિ ||૧૪||
View original
तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पिडका जायन्ते | तद्यथा- शराविका, सर्षपिका, कच्छपिका, जालिनी, विनता, पुत्रिणी, मसूरिका, अलजी, विदारिका, विद्रधिका चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
પિડકાનામુપદ્રવવિશેષાણાં સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| વસા માંસસ્નેહઃ, ‘સકલશરીસ્નેહઃ’ ઇત્યન્યે| અભિપન્નશરીરસ્ય વ્યાપ્તશરીરસ્ય| અનુગતધાતોર્વ્યાપ્તધાતોઃ| પિડકાસ્તુ પ્રાયેણાધઃકાય એવ| તાસાં પિડકાનાં નામાન્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ||૧૪||
Adhikarana 14 (15-19) · Śloka 19
શરાવમાત્રા તદ્રૂપા નિમ્નમધ્યા શરાવિકા | ગૌરસર્ષપસંસ્થાના તત્પ્રમાણા ચ સાર્ષપી ||૧૫|| સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ | જાલિની તીવ્રદાહા તુ માંસજાલસમાવૃતા ||૧૬|| મહતી પિડકા નીલા પિડકા વિનતા સ્મૃતા | મહત્યલ્પાચિતા જ્ઞેયા પિડકા સા તુ પુત્રિણી ||૧૭|| મસૂરસમસંસ્થાના જ્ઞેયા સા તુ મસૂરિકા | રક્તા સિતા સ્ફોટવતી દારુણા ત્વલજી ભવેત્ ||૧૮|| વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા | વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા બુધૈઃ ||૧૯||
View original
शरावमात्रा तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी ||१५|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||१६|| महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता | महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी ||१७|| मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका | रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत् ||१८|| विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका | विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका बुधैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
તાસાં લક્ષણામાહ- શરાવમાત્રેત્યાદિ| ગૌરસર્ષપસંસ્થાના ગૌરસર્ષપાકરા| જાલિનિત્યાદિ| યદ્યપિ ‘યે યન્મયાસ્મૃતા મેહાસ્તેષામેતાસ્તુ તક્તૃતાઃ’- ઇત્યગ્રે વક્ષ્યતે, તથાઽપિ જાલિની પિત્તેત્તરા જ્ઞેયા, તદ્વચનસ્ય બાહુલ્યેનોક્તત્વાત્| મહતી સ્થૂલા| અલ્પાચિતેતિ સૂક્ષ્મપિડકાવેષ્ટિતા||૧૫-૧૯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
યે યન્મયાઃ સ્મૃતા મેહાસ્તેષામેતાસ્તુ તત્કૃતાઃ |૨૦|
View original
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तत्कृताः |२०|
🔊 Audio coming soon
પિડકાજનકાન્ દોષાનાહ- યે ઇત્યાદિ| યે યન્મયા યદ્દોષારબ્ધાઃ| તેષાં પ્રમેહાણામ્| એતા ઇતિ પિડકાઃ|૨૦|-
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ગુદે હૃદિ શિરસ્યંસે પૃષ્ઠે મર્મણિ ચોત્થિતાઃ | સોપદ્રવા દુર્બલાગ્નેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્ ||૨૦||
View original
गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
તાસામસાધ્યતાં દર્શયન્નાહ- ગુદે હૃદીત્યાદિ| અંસો બાહુશિરઃ| સોપદ્રવા ઇતિ “તૃટ્કાસમાંસસઙ્કોથમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વિસર્પમર્મરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ” (ચ. સૂ. ૧૭)| ‘સોપદ્રવાલ્પકાયાગ્નેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર સોપદ્રવ ઇતિ પુરુષવિશેષણમ્||૨૦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જવસાયુતઃ | અધઃ પ્રક્રમતે વાયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ ||૨૧||
View original
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः | अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
વાતજાનામસાધ્યત્વે હેતું દર્શયન્નાહ- કૃત્સ્નં શરીરમિત્યાદિ| કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્યેતિ નિશ્ચ્યોતયિત્વા મૂત્રમાર્ગેણ સમસ્તાન્ ધાતૂન્ પ્રવાહયિત્વેત્યર્થઃ| વસેત્યુપલક્ષણં, તેન ઓજોલસીકયોર્ગ્રહણમ્| અધઃ પ્રક્રમતે અધઃ સ્ફીતીભવતિ પ્રબલીભવતીત્યર્થઃ| ગયદાસાચાર્યસ્તુ આપાતનિકાપૂર્વં પ્રમેહપૂર્વરૂપાણામિત્યાદિશ્લોકત્રયમન્યથા પઠતિ| અસાધ્યાસ્ત્વિતિ પૂર્વહેતુભ્યાં ચેતિ તુશબ્દાર્થઃ||૨૧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
પ્રમેહપૂર્વરૂપાણામાકૃતિર્યત્ર દૃશ્યતે | કિઞ્ચિચ્ચાપ્યધિકં મૂત્રં તં પ્રમેહિણમાદિશેત્ ||૨૨||
View original
प्रमेहपूर्वरूपाणामाकृतिर्यत्र दृश्यते | किञ्चिच्चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પ્રમેહહેતુયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય સામાન્યાકારેણ લક્ષણમાહ- પ્રમેહપૂર્વરૂપાણામિત્યાદિ||૨૨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
કૃત્સ્નાન્યર્ધાનિ વા યસ્મિન્ પૂર્વરૂપાણિ માનવે | પ્રવૃત્તમૂત્રમત્યર્થં તં પ્રમેહિણમાદિરોત્ ||૨૩||
View original
कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन् पूर्वरूपाणि मानवे | प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिरोत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહસ્ય પૂર્વોક્તસામાન્યલક્ષણસ્ય શેષં લક્ષણમાહ- કૃત્સ્નાનીત્યાદિ| ગયદાસસ્ત્વાપાતનિકાપૂર્વં પ્રમેહપૂર્વરૂપાણીત્યાદિશ્લોકમન્યથા પઠતિ; યથા- ઇદાનીં પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતનિર્દેશ્યમર્થં પઞ્ચગુણાશ્રયં પૂર્વરૂપશોફપિડકાવસ્થાખ્યં પ્રતિપાદયન્નાહ- પ્રમેહપૂર્વરૂપાણામિત્યાદિ| તસ્મિન્મેહો ભવિષ્યતીતિ મેહસ્ય તત્ પૂર્વરૂપમ્| તત્ર ચ પૂર્વરૂપેઽપતર્પણં વનસ્પતિકષાયપાનાદિકં ચ કર્તવ્યમ્| પ્રવૃત્તમૂત્રમત્યર્થમિતિ રૂપજ્ઞાનમ્| તત્ર રૂપચિકિત્સાવિશેષઃ| તદુક્તમ્- “એવમકુર્વતસ્તસ્ય હીન પ્રથમકર્મગુણસ્ય મધુરાહારસ્ય મૂત્રં સ્વેદઃ શ્લેષ્મા ચ મધુરીભવતિ, પ્રમેહશ્ચાભિવ્યક્તો ભવતિ, તત્રોભયતઃ સંશોધનમ્; એવમકુર્વતસ્તસ્ય દોષાઃ પ્રવૃદ્ધા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય શોથં જનયન્ત્યુપદ્રવાંશ્ચ કાંશ્ચિત્, તત્રોક્તઃ પ્રતીકારઃ સિરામોક્ષશ્ચ; એતદપ્યકુર્વતઃ પિડકાઃ, તત્કર્માપ્યકુર્વતઃ પઞ્ચત્વમ્ ” (ચિ. ૧૯) ઇતિ||૨૩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
પિડકાપીડિતં ગાઢમુપસૃષ્ટમુપદ્રવૈઃ | મધુમેહિનમાચષ્ટે સ ચાસાધ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૨૪||
View original
पिडकापीडितं गाढमुपसृष्टमुपद्रवैः | मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः ||२४||
🔊 Audio coming soon
સર્વપ્રમેહાણામવસ્થાન્તરપ્રાપ્તાનાં સજ્ઞાન્તરમસધ્યિત્વં ચ દર્શયન્નાહ- પિડકાપીડિતમિત્યાદિ| સ ચેતિ ચકાર ઉત્પત્તૌ વાતજાનામસાધ્યત્વં સમુચ્ચિનોતિ| અત્પત્તૌ ચ સહજો યાપ્યત્વાદસાધ્યઃ, પિત્તજઃ પુનરસાધ્યતરઃ, વાતજઃ પુનરુત્પત્તિક્રમેણાસાધ્યતમઃ||૨૪||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
સ ચાપિ ગમનાત્ સ્થાનં સ્થાનાદાસનમિચ્છતિ | આસનાદૃણુતે શય્યાં શયનાત્ સ્વપ્નમિચ્છતિ ||૨૫||
View original
स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति | आसनादृणुते शय्यां शयनात् स्वप्नमिच्छति ||२५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં મધુમેહિનો વિહારાખ્યં પઞ્ચવિધિક્રિયાશ્રયં લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- સ ચાપીત્યાદિ| સ્થાનમૂર્ધ્વભવનમિચ્છતીતિ સમ્બન્ધઃ| વૃણુતે પ્રાર્થયતે| શયનાત્ શય્યાતઃ||૨૫||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
યથા હિ વર્ણાનાં પઞ્ચાનામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ શબલબભ્રુકપિલકપોતમેચકાદીનાં વર્ણાનામનેકેષામુત્પત્તિર્ભવતિ, એવમેવ દોષધાતુમલાહારવિશેષેણોત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ પ્રમેહાણાં નાનાકરણં ભવતિ ||૨૬||
View original
यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुकपिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति, एवमेव दोषधातुमलाहारविशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति ||२६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં દોષાણાં ત્રયાણામપિ યથા વિંશતિપ્રમેહસમ્ભવસ્તથોપમાનેનાહ- યતેત્યાદિ| પઞ્ચાનાં વર્ણાનાં સિતહરિતકૃષ્ણપીતરક્તાનામ્| ઉત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન વૃદ્ધિહ્રાસકૃતેન| બભ્રુઃ કપિલપિઙ્ગલઃ, કપોતઃ કપોતાભઃ, મેચકઃ શ્યામલઃ| મલગ્રહણમુપધાતુભૂતવસાલસીકયોરુદકસ્ય ચોપલક્ષણમ્||૨૬||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
ભવતિ ચાત્ર- સર્વ એવ પ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકુર્વતઃ | મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ ||૨૭||
View original
भवति चात्र- सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२७||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સર્વેષ્વેવ પ્રમેહેષુ પૂર્વરૂપાદીનામુપેક્ષાલક્ષણમનર્થં દર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| કાલઃ પ્રથમક્રિયાકાલાદિકઃ| અપ્રતિકુર્વતઃ અપ્રતિક્રિયમાણસ્ય||૨૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડહ્લ(લ્હ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||