Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta udarāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथात उदराणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
7. udaranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dhanvantarirdharmabhr̥tāṁ variṣṭhō rājarṣirindrapratimō'bhavadyaḥ | brahmarṣiputraṁ vinayōpapannaṁ śiṣyaṁ śubhaṁ suśrutamanvaśāt saḥ ||3||
View original
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो राजर्षिरिन्द्रप्रतिमोऽभवद्यः | ब्रह्मर्षिपुत्रं विनयोपपन्नं शिष्यं शुभं सुश्रुतमन्वशात् सः ||३||
🔊 Audio coming soon
yō dhanvantarirabhavat sa suśrutamanvaśāditi sambandhaḥ, śikṣitavānityarthaḥ| dharmabhr̥tāṁ dhārmikāṇāṁ madhyē| indrapratimō jñānaiśvaryādibhiḥ| brahmarṣirviśvāmitraḥ, rājarṣirapi tapasā brahmarṣitvaṁ prāptavān| vinayōpapannaṁ jitēndriyam| śubhamiti pūrvōktairanvayavayaḥśīlādiguṇairupētam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
pr̥thak samastairapi cēha dōṣaiḥ plīhōdaraṁ baddhagudaṁ tathaiva | āgantukaṁ saptamamaṣṭamaṁ ca dakōdaraṁ cēti vadanti tāni ||4||
View original
पृथक् समस्तैरपि चेह दोषैः प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव | आगन्तुकं सप्तममष्टमं च दकोदरं चेति वदन्ति तानि ||४||
🔊 Audio coming soon
udarāṇāṁ saṅkhyāmāha- pr̥thagityādi| pr̥thagdōṣaistrīṇi, samastairdōṣairēkam; ētēna catvāri dōṣapradhānāni| ihēti asmiñchāstrē| tānīti udarāṇītyarthaḥ| plīhōdarādīni catvāri dūṣyapradhānāni| aṣṭamamiti saṅkhyōktyā plīhōdarayakr̥ddālyudarayōraikyamēva jñātavyam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
sudurbalāgnērahitāśanasya saṁśuṣkapūtyannaniṣēvaṇādvā | snēhādimithyācaraṇācca jantōrvr̥ddhiṁ gatāḥ kōṣṭhamabhiprapannāḥ ||5|| gulmākr̥tivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghōrāṇyudarāṇi dōṣāḥ |6|
View original
सुदुर्बलाग्नेरहिताशनस्य संशुष्कपूत्यन्ननिषेवणाद्वा | स्नेहादिमिथ्याचरणाच्च जन्तोर्वृद्धिं गताः कोष्ठमभिप्रपन्नाः ||५|| गुल्माकृतिव्यञ्जितलक्षणानि कुर्वन्ति घोराण्युदराणि दोषाः |६|
🔊 Audio coming soon
udarāṇāṁ hētuṁ darśayannāha- sudurbalāgnēritādi durbalāgnēḥ atyantanaṣṭāgnēḥ| ahitāśanasyēti viruddhasamaśanādhyaśanaviṣamāśanasya| snēhādītyādiśabdādvamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaparigrahaḥ| mithyācaraṇaṁ yathōktānuṣṭānaparityāgaḥ| jantōḥ prāṇinaḥ| abhiprapannāḥ prāptā ityarthaḥ| kiṁviśiṣṭānyudaraṇi kurvanti? gulmākr̥tivyañjitalakṣaṇāni gulmākr̥tyā gulmarūpēṇa vyañjitāni prakaṭitāni lakṣaṇāni yēṣāṁ tāni tathā| punarapi kiṁviśiṣṭāni? ghōrāṇi kr̥cchratamāni||5||-
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
kōṣṭhādupasnēhavadannasārō niḥsr̥tya duṣṭō'nilavēganunnaḥ ||6|| tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantādvivardhamānō jaṭharaṁ karōti |7|
View original
कोष्ठादुपस्नेहवदन्नसारो निःसृत्य दुष्टोऽनिलवेगनुन्नः ||६|| त्वचः समुन्नम्य शनैः समन्ताद्विवर्धमानो जठरं करोति |७|
🔊 Audio coming soon
samprāpti darśayannāha- kōṣṭhādityādi| upasnēhavaditi navaghaṭādyupasnēhō yathā'ṇutamasrōtōbhirbahiḥsravad dr̥śyatē tadvat kōṣṭhādannasārō'nnarasō niḥsr̥tya, śanaiḥ kramēṇa, jaṭharamudarākhyaṁ rōgaṁ karōtīti sambandhaḥ| kōṣṭhaśabdēnātrāhārapākādhāra ucyatē| kimbhūtō'nnasāraḥ? duṣṭaḥ| punaḥ kimbhūtaḥ? anilavēganunnō vātavēgaprēritaḥ| kiṁ kr̥tvā? tvacaḥ samunnamya ānaddhāḥ kr̥tvā| punaḥ kimbhūtō rasaḥ? samantādvivardhamānaḥ samantāt sarvatō vr̥ddhiṁ gacchan||6||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 8
tatpūrvarūpaṁ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśō jaṭharē hi rājyaḥ ||7|| jīrṇāparijñānavidāhavatyō bastau rujaḥ pādagataśca śōphaḥ |8|
View original
तत्पूर्वरूपं बलवर्णकाङ्क्षावलीविनाशो जठरे हि राज्यः ||७|| जीर्णापरिज्ञानविदाहवत्यो बस्तौ रुजः पादगतश्च शोफः |८|
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpamāha- tadityādi| vināśaśabdō balādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| kāṅkṣā annābhilāṣaḥ| valī tvaksaṅkōcaḥ| rājyō rēkhāḥ ‘bhavanti’ iti śēṣaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyō bastau ruja iti jīrṇāparijñānavidāhau vidyētē yāsu bastirujāsu tāstathā| jīrṇāparijñānamannapariṇāmāniścayaḥ; jīrṇāparijñānaṁ tu yathāsambhavatvāt puruṣasyaiva jñēyam||7||-
Adhikarana 7 (8) · Śloka 9
saṅgr̥hya pārśvōdarapr̥ṣṭhanābhīryadvardhatē kr̥ṣṇasirāvanaddham ||8|| saśūlamānāhavadugraśabdaṁ satōdabhēdaṁ pavanātmakaṁ tat |9|
View original
सङ्गृह्य पार्श्वोदरपृष्ठनाभीर्यद्वर्धते कृष्णसिरावनद्धम् ||८|| सशूलमानाहवदुग्रशब्दं सतोदभेदं पवनात्मकं तत् |९|
🔊 Audio coming soon
vātōdaramāha- saṅgr̥hyētyādi||8||-
Adhikarana 8 (9) · Śloka 10
yaccōṣatr̥ṣṇājvaradāhayuktaṁ pītaṁ sirā bhānti ca yatra pītāḥ ||9|| pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittōdaraṁ tattvacirābhivr̥ddhi |10|
View original
यच्चोषतृष्णाज्वरदाहयुक्तं पीतं सिरा भान्ति च यत्र पीताः ||९|| पीताक्षिविण्मूत्रनखाननस्य पित्तोदरं तत्त्वचिराभिवृद्धि |१०|
🔊 Audio coming soon
pittōdaramāha- yadityādi| acirābhivr̥ddhi śīghravardhanaśīlam||9||-
Adhikarana 9 (10) · Śloka 11
yacchītalaṁ śuklasirāvanaddhaṁ guru sthiraṁ śuklanakhānanasya ||10|| snigdhaṁ mahacchōphayutaṁ sasādaṁ kaphōdaraṁ tattu cirābhivr̥ddhi |11|
View original
यच्छीतलं शुक्लसिरावनद्धं गुरु स्थिरं शुक्लनखाननस्य ||१०|| स्निग्धं महच्छोफयुतं ससादं कफोदरं तत्तु चिराभिवृद्धि |११|
🔊 Audio coming soon
ślēṣmōdaramāha- yacchītalamityādi| sthiraṁ kaṭhinam| sasādamaṅgaglāniyuktam||10||-
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 14
striyō'nnapānaṁ nakharōmamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvr̥ttāḥ ||11|| yasmai prayacchantyarayō garāṁśca duṣṭāmbudūṣīviṣasēvanādvā | tēnāśu raktaṁ kupitāśca dōṣāḥ kurvanti ghōraṁ jaṭharaṁ triliṅgam ||12|| tacchītavātābhrasamudbhavēṣu viśēṣataḥ kupyati dahyatē ca sa cāturō mūrcchati samprasaktaṁ pāṇḍuḥ kr̥śaḥ śuṣyati tr̥ṣṇayā ca ||13|| prakīrtitaṁ dūṣyudaraṁ tu ghōraṁ ... |14|
View original
स्त्रियोऽन्नपानं नखरोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः ||११|| यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा | तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्वन्ति घोरं जठरं त्रिलिङ्गम् ||१२|| तच्छीतवाताभ्रसमुद्भवेषु विशेषतः कुप्यति दह्यते च स चातुरो मूर्च्छति सम्प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च ||१३|| प्रकीर्तितं दूष्युदरं तु घोरं ... |१४|
🔊 Audio coming soon
sannipātōdaramāha- striya ityādi| striyō'nnapānaṁ nakharōmamūtraviḍārtavayuktaṁ yasmai puruṣāya prayacchanti dadati| kimbhūtāḥ striyaḥ? asādhuvr̥ttā durācārāḥ| strīgrahaṇamatrōpalakṣaṇaṁ, tēnānyē'pi sannihitā avivēkinō grāhyāḥ| arayaḥ śatravaḥ| garān kr̥trimaviṣāṇi yasmai prayacchanti| duṣṭāmbu saviṣamatsyādisambandhāt| viṣamēva dāvāgnivātātapādyabhibhavēna mandatāṁ gataṁ viṣapītasya vā viṣaṁ dūṣīviṣaṁ; tēna nakharōmādinā viṣakalpēna garēṇa dūṣīviṣēṇa vā''śu śīghraṁ raktaṁ kupitamiti bōddhavyam| triliṅgaṁ vātapittaślēṣmaliṅgam| samprasaktaṁ nirantaram| dūṣyudaramiti yadēva sānnipātikōdaraṁ tadēva dūṣyudaram, ētēna na saṅkhyātirēkaḥ| ghōraṁ bhayānakaṁ, punarghōraṁ kaṣṭakāri||11-13||-
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 16
... plīhōdaraṁ kīrtayatō nibōdha | vidāhyabhiṣyandiratasya jantōḥ praduṣṭamatyarthamasr̥k kaphaśca ||14|| plīhābhivr̥ddhiṁ satataṁ karōti plīhōdaraṁ tat pravadanti tajjñāḥ | vāmē ca pārśvē parivr̥ddhimēti viśēṣataḥ sīdati cāturō'tra ||15|| mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalō'tipāṇḍuḥ |16|
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध | विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च ||१४|| प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत् प्रवदन्ति तज्ज्ञाः | वामे च पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र ||१५|| मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |१६|
🔊 Audio coming soon
nibōdha jānīhi| abhiṣyandi dōṣadhātumalasrōtasāṁ klēdaprāptijanakam| asr̥k kaphaścēti asr̥ggrahaṇēna pittasyāpi grahaṇam| plīhā udarasya vāmapārśvasthitaḥ| ēti gacchati| sīdati aṅgaglāniyuktō bhavati| atra plīhōdarē||14-15||-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
savyētarasmin yakr̥ti praduṣṭē jñēyaṁ yakr̥ddālyudaraṁ tadēva ||16||
View original
सव्येतरस्मिन् यकृति प्रदुष्टे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१६||
🔊 Audio coming soon
yakr̥ddālyudarasya plīhōdarē ēvāvarōdhaṁ darśayannāha- savyētarasminnityādi| savyētarasmin dakṣiṇapārśvē| tadēva plīhōdaraṁ yakr̥ddālyudaraṁ jñēyam| kva jñēyamityāha- yakr̥ti kālakhaṇḍē; kimbhūtē? praduṣṭē; ētēna na saṅkhyātirēkaḥ||16||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
yasyāntramannairupalēpibhirvā bālāśmabhirvā sahitaiḥ pr̥thagvā | sañcīyatē tatra malaḥ sadōṣaḥ kramēṇa nāḍyāmiva saṅkarō hi ||17|| nirudhyatē cāsya gudē purīṣaṁ nirēti kr̥cchrādapi cālpamalpam | hr̥nnābhimadhyē parivr̥ddhimēti ta(ya)ccōdaraṁ viṭsamagandhikaṁ ca ||18|| pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ, ... |19|
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा सहितैः पृथग्वा | सञ्चीयते तत्र मलः सदोषः क्रमेण नाड्यामिव सङ्करो हि ||१७|| निरुध्यते चास्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् | हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति त(य)च्चोदरं विट्समगन्धिकं च ||१८|| प्रच्छर्दयन् बद्धगुदी विभाव्यः, ... |१९|
🔊 Audio coming soon
baddhagudaṁ darśayannāha- yasyētyādi| yasya puruṣasya antraṁ nirudhyata iti sambandhaḥ| kairnirudhyata ityāha- annairityādi| upalēpibhiḥ picchilādibhiḥ| vā atra samuccayē| sahitairiti ēkatra militaiḥ samuditairityarthaḥ| pr̥thagvēti ēkaikairityarthaḥ| malaḥ purīṣam| sadōṣō dōṣatrayasahitaḥ| nāḍyāṁ praṇālikāyām| saṅkarō'vakaraḥ, pracuratr̥ṇādisamūha ityarthaḥ| nirēti niḥsarati| baddhagudī vibhāvyaḥ sa puruṣō baddhagudī jñēyaḥ||17-18||-
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21
...tataḥ parisrāvyudaraṁ nibōdha | śalyaṁ yadannōpahitaṁ tadantraṁ bhinatti yasyāgatamanyathā vā ||19|| tasmāt srutō'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravēdvai gudatastu bhūyaḥ | nābhēradhaścōdaramēti vr̥ddhiṁ nistudyatē'tīva vidahyatē ca ||20|| ētat parisrāvyudaraṁ pradiṣṭaṁ... |21|
View original
...ततः परिस्राव्युदरं निबोध | शल्यं यदन्नोपहितं तदन्त्रं भिनत्ति यस्यागतमन्यथा वा ||१९|| तस्मात् स्रुतोऽन्त्रात् सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः | नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यतेऽतीव विदह्यते च ||२०|| एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं... |२१|
🔊 Audio coming soon
parisrāvyudaramāha- tata ityādi| yacchalyamannōpahitamannasambaddhaṁ bhuktaṁ, tadantraṁ bhinatti vidārayati| yasya puruṣasya| śalyaṁ śarkarākāṣṭhāsthikaṇṭakādikam| āgatamanyathā vēti vāśabdō'vadhāraṇē, tēnānyathaiva vilōmēna tiryagēvāgataṁ, natvanulōmēna| srutō galitaḥ||19-20||-
Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23
... dakōdaraṁ kīrtayatō nibōdha | yaḥ snēhapītō'pyanuvāsitō vā vāntō viriktō'pyathavā nirūḍhaḥ ||21|| pibējjalaṁ śītalamāśu tasya srōtāṁsi duṣyanti hi tadvahāni | snēhōpaliptēṣvathavā'pi tēṣu dakōdaraṁ pūrvavadabhyupaiti ||22|| snigdhaṁ mahat samparivr̥ttanābhi bhr̥śōnnataṁ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dr̥tiḥ kṣubhyati kampatē ca śabdāyatē cāpi dakōdaraṁ tat ||23||
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध | यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः ||२१|| पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्वहानि | स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति ||२२|| स्निग्धं महत् सम्परिवृत्तनाभि भृशोन्नतं पूर्णमिवाम्बुना च | यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
udakōdaramāha- dakōdaramityādi| dakōdaram udakōdaramityarthaḥ| tadvahāni tōyavahāni| snēhōpaliptēṣvathavā'pi tēṣviti snēhādipānaṁ vinā'pi tēṣu srōtaḥsu snēhōpaliptēṣu yadā śītalaṁ jalaṁ pibēttadā'pītyarthaḥ| pūrvavaditi kṣatāntrōdarē yathā salilasyādhōgāmitvādadhō nābhērudarōtpattiryathā ca gudādāsrāvastadvaditi; jējjaṭēna punaḥ ‘pūrvavadityatrānyānyudarāṇi yathā bhavanti tathēdamapi’ iti vyākhyātaṁ, tannēcchati gayī| parivr̥ttanābhi| ucchalitanābhi| dr̥tiḥ khallā| kṣubhyati calati| kampatē cēti kampanamatiśayēna calanam||21-23||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ādhmānaṁ gamanē'śaktirdaurbalyaṁ durbalāgnitā | śōphaḥ sadanamaṅgānāṁ saṅgō vātapurīṣayōḥ | dāhastr̥ṣṇā ca sarvēṣu jaṭharēṣu bhavanti hi ||24||
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता | शोफः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः | दाहस्तृष्णा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि ||२४||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmaṣṭānāmapi sāmānyaṁ liṅgaṁ darśayannāha- ādhmānamityādi| jējjaṭēna punarētē upadravā vyākhyātāḥ; tannēcchati gayī||24||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
antē salilabhāvaṁ hi bhajantē jaṭharāṇi tu | sarvāṇyēva parīpākāttadā tāni vivarjayēt ||25||
View original
अन्ते सलिलभावं हि भजन्ते जठराणि तु | सर्वाण्येव परीपाकात्तदा तानि विवर्जयेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
sādhyāsādhyavibhāgamāha- anta ityādi| paripākāt pariṇāmēna dakōdaratā sarvēṣāmēva; anyānyudarāṇi paripākādudakabhāvaṁ bhajantē, dakōdaraṁ prāgēvēti viśēṣaḥ||25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē udaranidānaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने उदरनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē saptamō'dhyāyaḥ||7||