Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విద్రధీనాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
9. vidradhinidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సర్వామరగురుః శ్రీమాన్నిమిత్తాంతరభూమిపః | శిష్యాయోవాచ నిఖిలమిదం విద్రధిలక్షణం ||3||
View original
सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः | शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणम् ||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వామరగురురిదం నిఖిలం విద్రధీలక్షణం శిష్యార్థమువాచేతి సంబంధః| అమృతదానేన సర్వే దేవా అమరాః కృతాః, తేనాసౌ ధన్వంతరిః సర్వేషాం దేవానాం గురురిత్యర్థః| శ్రీమాన్ జ్ఞానాతిశయేనైశ్వర్యేణ చ యుక్త ఇత్యర్థః| నిమిత్తాంతరభూమిప ఇతి నిమితాంతరేణ కారణాంతరేణ నరేష్వపి భైషజ్యామృతప్రదానలక్షణేన భూపాలతాం గత ఇత్యర్థః| అన్యే తు ‘అపుత్రస్య కాశిరాజస్య పరమారాధనయా నిర్వాణే చిత్తమధిష్ఠాయ పుత్రత్వమాపన్న’ ఇతి కారణాంతరం వ్యాఖ్యానయంతి| శిష్యాయోవాచ శిష్యార్థం కథితవానిత్యర్థః| నిఖిలం సమస్తం| ఇదం వక్ష్యమాణం| అనేన ధన్వంతరిస్వరూపోపవర్ణనేన విద్రధేర్గరీయస్త్వం ఖ్యాపితం భవతి||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
త్వగ్రక్తమాంసమేదాంసి ప్రదూష్యాస్థిసమాశ్రితాః | దోషాః శోఫం శనైర్ఘోరం జనయంత్యుచ్ఛ్రితా భృశం ||4|| మహామూలం రుజావంతం వృత్తం చా(వాఽ)ప్యథవాఽఽయతం | తమాహుర్విద్రధిం ధీరా, విజ్ఞేయః స చ షడ్విధః ||5|| పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ క్షతేనాప్యసృజా తథా | షణ్ణామపి హి తేషాం తు లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే ||6||
View original
त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोफं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||४|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चा(वाऽ)प्यथवाऽऽयतम् | तमाहुर्विद्रधिं धीरा, विज्ञेयः स च षड्विधः ||५|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రాప్తిం సామాన్యలక్షణం చ దర్శయన్నాహ- త్వగ్రక్తేత్యాది| భృశమిత్యతిశయేనోచ్ఛ్రితా ఇతి సంబంధః| ధీరా ధీమంతః| ఏతేన సంప్రాప్తిరుక్తా| మహామూలమిత్యాది సామాన్యలక్షణముక్తం, విశిష్టం కృష్ణోఽరుణ ఇత్యాది, కారణం తు సామాన్యం శోఫకారణాభిధానేనైవోక్తం| సంఖ్యామాహ- విజ్ఞేయః స చ షడ్విధ ఇతి| స విద్రధిః| తదేవ షడ్విధత్వమాహ- పృథగిత్యాది| సమస్తైశ్చేత్యేకః, క్షతేనాప్యేకః, అసృజాఽప్యేక ఇతి షట్||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
కృష్ణోఽరుణో వా పరుషో భృశమత్యర్థవేదనః | చిత్రోత్థానప్రపాకశ్చ విద్రధిర్వాతసంభవః ||7||
View original
कृष्णोऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः | चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||७||
🔊 Audio coming soon
వాతవిద్రధిలక్షణమాహ- కృష్ణ ఇత్యాది| చిత్రోత్థానప్రపాక ఇతి నానాప్రకారోత్థానో నానాప్రకారపాకశ్చేత్యర్థః||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
పక్వోదుంబరసంకాశః శ్యావో వా జ్వరదాహవాన్ | క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చ విద్రధిః పిత్తసంభవః ||8||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् | क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తవిద్రధిమాహ- పక్వేత్యాది||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
శరావసదృశః పాండుః శీతః స్తబ్ధోఽల్పవేదనః | చిరోత్థానప్రపాకశ్చ సకండుశ్చ కఫోత్థితః ||9||
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धोऽल्पवेदनः | चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः ||९||
🔊 Audio coming soon
కఫజమాహ- శరావసదృశ ఇత్యాది| శరావసాదృశ్యేన మహత్త్వముక్తం||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
తనుపీతసితాశ్చైషామాస్రావాః క్రమశః స్మృతాః |10|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |१०|
🔊 Audio coming soon
తేషాం విద్రధీనాం యథాక్రమమాస్రావానాహ- తన్విత్యాది| ఏషాం వాతాపిత్తకఫోత్థానాం విద్రధీనాం|10|-
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
నానావర్ణరుజాస్రావో ఘాటాలో విషమో మహాన్ ||10|| విషమం పచ్యతే చాపి విద్రధిః సాన్నిపాతికః |11|
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||१०|| विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |११|
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికమాహ- నానేత్యాది| నానావర్ణాః కృష్ణపీతశుక్లాః, నానారుజాస్తోదదాహకండ్వాద్యాః, నానాస్రావాస్తనుపీతశుక్లాః, తే యస్య సంతి స యథోక్తః| ఘాటాల ఇతి ఘాటా ఊర్ధ్వభాగో మహాన్ యస్యాస్తీతి స ఘాటాలః| విషమోఽసాధ్యత్వాత్| విషమం పచ్యతే చాపీతి చిరాచిరగంభీరోత్తానానున్నతోన్నతభేదేన ||10||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
తైస్తైర్భావైరభిహతే క్షతే వాఽపథ్యసేవినః ||11|| క్షతోష్మా వాయువిసృతః సరక్తం పిత్తమీరయేత్ | జ్వరస్తృష్ణా చ దాహశ్చ జాయతే తస్య దేహినః ||12|| ఏష విద్రధిరాగంతుః పిత్తవిద్రధిలక్షణః |13|
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यसेविनः ||११|| क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् | ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||१२|| एष विद्रधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः |१३|
🔊 Audio coming soon
ఆగంతోః సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- తైస్తైరిత్యాది| తైస్తైరితి అశ్వపతనగూ(మూ)ఢప్రహారాదిభిరిత్యర్థః; తేనాస్రుతశోణితపిచ్చితాదీనాం గ్రహణం| క్షతే వేత్యత్ర తైస్తైర్భావైరితి తీక్ష్ణప్రహారాదిభిరిత్యర్థః; అనేన చ స్రుతశోణితానాం ఛిన్నాదీనాం గ్రహణం| క్షతోష్మా వాయువిసృతో వాతేన విస్తారితః| పిత్తవిద్రధిలక్షణో ‘భవతి’ ఇత్యధ్యాహారః||11-12||-
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
కృష్ణస్ఫోటావృతః శ్యావస్తీవ్రదాహరుజాజ్వరః ||13|| పిత్తవిద్రధిలింగస్తు రక్తవిద్రధిరుచ్యతే |14|
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ||१३|| पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |१४|
🔊 Audio coming soon
రక్తవిద్రధిలక్షణమాహ- కృష్ణస్ఫోటావృత ఇత్యాది||13||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ఉక్తా విద్రధయో హ్యేతే తేష్వసాధ్యస్తు సర్వజః ||14||
View original
उक्ता विद्रधयो ह्येते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः ||१४||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యేష్వసాధ్యమాహ- ఉక్తా ఇత్యాది| సర్వజః సాన్నిపాతికః||14||
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 19
ఆభ్యంతరానతస్తూర్ధ్వం విద్రధీన్ పరిచక్షతే | గుర్వసాత్మ్యవిరుద్ధాన్నశుష్కసంసృష్టభోజనాత్ ||15|| అతివ్యవాయవ్యాయామవేగాఘాతవిదాహిభిః | పృథక్ సంభూయ వా దోషాః కుపితా గుల్మరూపిణం ||16|| వల్మీకవత్సమున్నద్ధమంతః కుర్వంతి విద్రధిం | గుదే బస్తిముఖే నాభ్యాం కుక్షౌ వంక్షణయోస్తథా ||17|| వృక్కయోర్యకృతి ప్లీహ్ని హృదయే క్లోమ్ని వా తథా | తేషాం లింగాని జానీయాద్బాహ్యవిద్రధిలక్షణైః ||18|| ఆమపక్వైషణీయాచ్చ పక్వాపక్వం వినిర్దిశేత్ |19|
View original
आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्रधीन् परिचक्षते | गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात् ||१५|| अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः | पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||१६|| वल्मीकवत्समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् | गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१७|| वृक्कयोर्यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा | तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१८|| आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
అంతర్విద్రధేర్హేతుసంప్రాప్తిలక్షణాన్యాహ- ఆభ్యంతరానిత్యాది| సంసృష్టభోజనాత్ కదశనభోజనాత్| సంభూయ మిలిత్వా| గుల్మరూపిణం వల్మీకవత్సమున్నద్ధం విద్రధిం కుర్వంతీతి సంబంధః; గుల్మరూపిణం కాఠిన్యేన, వల్మీకవత్సమున్నద్ధం సర్వత ఉన్నతం| గుర్వసాత్మ్యేత్యాది విదాహిభిరితి యావద్ధేతుః, పృథక్ సంభూయ వేతి సంప్రాప్తిః, గుల్మరూపిణం వల్మీకవత్సమున్నద్ధమితి చ సామాన్యలక్షణం| తత్రాపి వల్మీకవత్సమున్నద్ధత్వం పచ్యమానావస్థాయాం| తేషాం వాతాదిభేదభిన్నానాం విశేషవర్ణలింగసంఖ్యాదికం బాహ్యవిద్రధివజ్జ్ఞేయం| జేజ్జటస్తు ఆభ్యంతరస్యాగంతోరభావమేవ మన్యతే| తేషాం బాహ్యానామాభ్యంతరాణాం చ స్థానమాహ- గుదే ఇత్యాది| గుదాదిషు స్థానేషు దోషా విద్రధిం కుర్వంతీతి సంబంధః| బస్తిముఖే న తు బస్తౌ, తత్ర మాంసమేదసోరభావాత్| వంక్షణ ఊరుమూలాశ్రయః ‘గండక’ ఇతి లోకే| వృక్కౌ మాంసపిండద్వయం (ఏకో వామపార్శ్వస్థితః, ద్వితీయో దక్షిణపార్శ్వస్థితః )| యకృత్ కాలఖండం దక్షిణపార్శ్వస్థం| ప్లీహా ఉదరవామపార్శ్వే స్థితః| హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం| క్లోమ కాలఖండాదధస్తాత్ స్థితం దక్షిణపార్శ్వస్థం తిలకం ప్రసిద్ధం| తేషామాభ్యంతరాణామిత్యర్థః||15-18||-
Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22
అధిష్ఠానవిశేషేణ లింగం శృణు విశేషతః ||19|| గుదే వాతనిరోధస్తు బస్తౌ కృచ్ఛ్రాల్పమూత్రతా | నాభ్యాం హిక్కా తథాఽఽటోపః కుక్షౌ మారుతకోపనం ||20|| కటీపృష్ఠగ్రహస్తీవ్రో వంక్షణోత్థే తు విద్రధౌ | వృక్కయోః పార్శ్వసంకోచః ప్లీహ్న్యుచ్ఛ్వాసావరోధనం ||21|| సర్వాంగప్రగ్రహస్తీవ్రో హృది శూలశ్చ దారుణః | శ్వాసో యకృతి తృష్ణా చ పిపాసాక్లోమజేఽధికా ||22||
View original
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः ||१९|| गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता | नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् ||२०|| कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ | वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् ||२१|| सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश्च दारुणः | श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासाक्लोमजेऽधिका ||२२||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యానామాభ్యంతరాణాం చాధిష్ఠానవిశేషేణ లక్షణం దర్శయన్నాహ- అధిష్ఠానేత్యాది| ఆటోపః సంక్షోభః| పార్శ్వసంకోచః పార్శ్వోత్పాటనమివ| హృదీతి హృదయోత్థే విద్రధౌ, సర్వాంగప్రగ్రహాదయ ఉపద్రవా భవంతీత్యర్థః| ‘క్లోమ్ని పిపాసా’ ఇత్యాది పాఠాంతరం కేచిత్ పఠంతి, తచ్చాభావాన్న లిఖితం||19-22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ఆమో వా యది వా పక్వో మహాన్ వా యది వేతరః | సర్వో మర్మోత్థితశ్చాపి విద్రధిః కష్ట ఉచ్యతే ||23||
View original
आमो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः | सर्वो मर्मोत्थितश्चापि विद्रधिः कष्ट उच्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర మర్మోత్థితానాం సర్వావస్థాసు కష్టత్వం దర్శయన్నాహ- ఆమ ఇత్యాది| యది వేతర ఇతి ఇతరోఽల్పః||23||
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
నాభేరుపరిజాః పక్వా యాంత్యూర్ధ్వమితరే త్వధః | జీవత్యధో నిఃస్రుతేషు స్రుతేషూర్ధ్వం న జీవతి ||24|| హృన్నాభిబస్తివర్జ్యా యే తేషు భిన్నేషు బాహ్యతః | జీవేత్ కదాచిత్ పురుషో నేతరేషు కదాచన ||25||
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः | जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||२४|| हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः | जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||२५||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావిశేషాదసాధ్యత్వమాహ- నాభేరిత్యాది| నాభేరుపరిజాః ప్లీహయకృత్క్లోమకుక్షిహృదయజాః, పక్వా ఊర్ధ్వం యాంతి స్రవంతి| ఇతరే గుదబస్తివృక్కవంక్షణజా అధో యాంతి| ఏషు చాధోనిఃస్రుతేషు జీవతి, నోర్ధ్వనిఃస్రుతేషు| హృన్నాభిబస్తిజాన్ వర్జయిత్వా యేఽన్యే గుదకుక్షివంక్షణవృక్కప్లీహయకృత్క్లోమజాస్తేష్వంతర్విద్రధిషు బాహ్యాతో భిన్నేషు కదాచిద్దైవవశాజ్జీవేత్, న పునరితరేష్వభ్యంతరతో భిన్నేష్విత్యర్థః| హృన్నాభిబస్తిజానాం చాసాధ్యత్వమగ్రేవాచ్యం||24-25||
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
స్త్రీణామపప్రజాతానాం ప్రజాతానాం తథాఽహితైః | దాహజ్వరకరో ఘోరో జాయతే రక్తవిద్రధిః ||26||
View original
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः | दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रधिः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ఆభ్యంతరం రక్తజం నారీణామేవ దర్శయన్నాహ- స్త్రీణామిత్యాది| స్త్రీణాం రక్తావిద్రధిర్జాయత ఇతి సంబంధః| కింభూతానాం స్త్రీణాం? అపప్రజాతానాం, పతితగర్భణాం; పునరపి కింభూతానాం? ప్రజాతానాం సమ్యక్కాలప్రసూతానాం| అహితైః శీతరూక్షాహారవిహారైః||26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 28
అపి సమ్యక్ప్రజాతానామసృక్ కాయాదనిఃసృతం | రక్తజం విద్రధిం కుర్యాత్ కుక్షౌ మక్కల్లసంజ్ఞితం ||27|| సప్తాహాన్నోపశాంతశ్చేత్తతోఽసౌ సంప్రపచ్యతే |28|
View original
अपि सम्यक्प्रजातानामसृक् कायादनिःसृतम् | रक्तजं विद्रधिं कुर्यात् कुक्षौ मक्कल्लसञ्ज्ञितम् ||२७|| सप्ताहान्नोपशान्तश्चेत्ततोऽसौ सम्प्रपच्यते |२८|
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ రక్తవిద్రధేర్విశేషమాహ- అపి సమ్యగిత్యాది| మక్కల్లసంజ్ఞితం మక్కల్లజనితం, కారణే కార్యోపచారాత్; ఘృతమాయురితి యథా| సప్తరాత్రమప్రశాంతః పిత్తోష్మణాఽంతః పచ్యతే, పక్వశ్చాసాధ్యః||27||-
Adhikarana 18 (28-33) · Śloka 33
విశేషమథ వక్ష్యామి స్పష్టం విద్రధిగుల్మయోః ||28|| గుల్మదోషసముత్థానాద్విద్రధేర్గుల్మకస్య చ | కస్మాన్న పచ్యతే గుల్మో విద్రధిః పాకమేతి చ ||29|| న నిబంధోఽస్తి గుల్మానాం విద్రధిః సనిబంధనః | గుల్మాకారాః స్వయం దోషా విద్రధిర్మాంసశోణితే ||30|| వివరానుచరో గ్రంథిరప్సు బుద్బుదకో యథా | ఏవంప్రకారో గుల్మస్తు తస్మాత్ పాకం న గచ్ఛతి ||31|| మాంసశోణితబాహుల్యాత్ పాకం గచ్ఛతి విద్రధిః | మాంసశోణితహీనత్వాద్గుల్మః పాకం న గచ్ఛతి ||32|| గుల్మస్తిష్ఠతి దోషే స్వే విద్రధిర్మాంసశోణితే | విద్రధిః పచ్యతే తస్మాద్గుల్మశ్చాపి న పచ్యతే ||33||
View original
विशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्रधिगुल्मयोः ||२८|| गुल्मदोषसमुत्थानाद्विद्रधेर्गुल्मकस्य च | कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रधिः पाकमेति च ||२९|| न निबन्धोऽस्ति गुल्मानां विद्रधिः सनिबन्धनः | गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्रधिर्मांसशोणिते ||३०|| विवरानुचरो ग्रन्थिरप्सु बुद्बुदको यथा | एवम्प्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति ||३१|| मांसशोणितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्रधिः | मांसशोणितहीनत्वाद्गुल्मः पाकं न गच्छति ||३२|| गुल्मस्तिष्ठति दोषे स्वे विद्रधिर्मांसशोणिते | विद्रधिः पच्यते तस्माद्गुल्मश्चापि न पच्यते ||३३||
🔊 Audio coming soon
పృథక్ సంభూయ వా దోషాః కుపితా గుల్మరూపిణమిత్యత్రైకరూపత్వాదంతర్విద్రధిగుల్మయోః కుతో గుల్మాదస్య విద్రధేః పాకకృతో విశేష ఇత్యాహ- విశేషమిత్యాది| విశేషం భేదం| సముత్థానం కారణం, దోషా ఏవ సముత్థానం, తచ్చ ద్వయోస్తుల్యం| సిద్ధాంతమాహ- న నిబంధోఽస్తీతి; నిశ్చిత్య బంధాతీతి నిబంధో మూలం; తద్గుల్మానాం మూలం నాస్తీతి, రసరక్తాదిదూష్యాణామభావత్వాత్| కుతః పునరేషాం శోఫరూపాణామపి మూలం నాస్తీత్యాహ- గుల్మాకారా గుల్మరూపాః, స్వయమాత్మనైవ, దోషా వాతాదయః, న పునర్దూష్యసంశ్రయాః| విద్రధేర్మూలసంభవే హేతుమాహ- విద్రధిర్మాంసశోణితే ఇతి; ‘భవతి’ ఇతి శేషః| తత్ర కథం పిత్తే కఫే వా ద్రవే వాతజనితస్య గుల్మస్య స్థితిరిత్యాహ- వివరానుచర ఇత్యాది| యథాఽప్సు బుద్బుదకః, ఏవంప్రకారో వివరానుచరః స్రోతోఽనుసా(చా)రీ వాతగ్రంథిరూపో గుల్మః, ‘కఫపిత్తయోః’ ఇతి శేషః; తస్మాత్ పూర్వోక్తాద్ధేతోః పాకం న యాతి| అముమేవార్థం నియమయన్నాహ- మాంసశోణితబాహుల్యాదిత్యాది| విద్రధిగుల్మయోర్మూలసంభవాసంభవాభ్యాం పాకాపాకౌ ప్రతిపాద్య స్థానవిశేషాదపి హేతోః పాకాపాకౌ ప్రతిపాదయన్నాహ- గుల్మస్తిష్ఠతీత్యాది| గుల్మశ్చాపి న పచ్యత ఇతి అపిశబ్దేన పచ్యతే గుల్మ ఇతి కాయచికిత్సాయాముక్తం గుల్మపాకిత్వం సముచ్చీయతే||28-33||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
హృన్నాభిబస్తిజః పక్వో వర్జ్యో యశ్చ త్రిదోషజః |34|
View original
हृन्नाभिबस्तिजः पक्वो वर्ज्यो यश्च त्रिदोषजः |३४|
🔊 Audio coming soon
హృదిత్యాది| ఏతేన సాన్నిపాతికః పక్వో యత్ర కుత్రచిత్ స్థితో విద్రధిర్వర్జనీయః| కేచిద్గుల్మవిద్రధ్యోర్మానకథనాయ శ్లోకం పఠంతి- “ముష్టిప్రమాణో గుల్మస్తు విద్రధిశ్చ తతః పరం”- ఇతి; తతః పరమితి ముష్టేరధిక ఇత్యర్థః|34|-
Adhikarana 20 (34-38) · Śloka 38
అథ మజ్జపరీపాకో ఘోరః సముపజాయతే ||34|| సోఽస్థిమాంసనిరోధేన ద్వారం న లభతే యదా | తతః స వ్యాధినా తేన జ్వలనేనేవ దహ్యతే ||35|| అస్థి(థ) మజ్జోష్మణా తేన శీర్యతే దహ్యమానవత్ | వికారః శల్యభూతోఽయం క్లేశయేదాతురం చిరం ||36|| అథాస్య కర్మణా వ్యాధిర్ద్వారం తు లభతే యదా | తతో మేదఃప్రభం స్నిగ్ధం శుక్లం శీతమథో గురు ||37|| భిన్నేఽస్థ్ని నిఃస్రవేత్ పూయమేతదస్థిగతం విదుః | విద్రధిం శాస్త్రకుశలాః సర్వదోషరుజావహం ||38||
View original
अथ मज्जपरीपाको घोरः समुपजायते ||३४|| सोऽस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा | ततः स व्याधिना तेन ज्वलनेनेव दह्यते ||३५|| अस्थि(थ) मज्जोष्मणा तेन शीर्यते दह्यमानवत् | विकारः शल्यभूतोऽयं क्लेशयेदातुरं चिरम् ||३६|| अथास्य कर्मणा व्याधिर्द्वारं तु लभते यदा | ततो मेदःप्रभं स्निग्धं शुक्लं शीतमथो गुरु ||३७|| भिन्नेऽस्थ्नि निःस्रवेत् पूयमेतदस्थिगतं विदुः | विद्रधिं शास्त्रकुशलाः सर्वदोषरुजावहम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
ప్రాక్తనకర్మవశాదుపేక్షణాద్వా యో విద్రధిష్వస్థ్యంతర్గతః పాకో భవతి తస్య లక్షణమాహ- అథేత్యాది| సర్వవిద్రధయో వాతాదినా యదాఽస్థ్యాశ్రిత్య జాయంతే, ఉపేక్షణాదనంతరం తద్గతమజ్జా చ పరిపచ్యతే తదేతద్రూపముక్తం| సోఽస్థిమాంసనిరోధేనేతి స మజ్జాపరిపాకః| తతః స వ్యాధినా తేనేతి తదా స పురుషః, తేన వ్యాధినా మజ్జపరిపాకేన| అస్థి(థ)మజ్జోష్మణా తేన శీర్యతే దహ్యమానవదితి తేన మజ్జోష్మణా, అథ ఉపేక్షణాదనంతరం, శీర్యతే వినశ్యతి, కింవత్? దహ్యమానవత్| అథాస్య కర్మణేతి కర్మణా శస్త్రకర్మణా| వ్యాధిః పూయం||34-38||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే విద్రధినిదానం నామ నవమోఽధ్యాయః ||9||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विद्रधिनिदानं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే నవమోఽధ్యాయః||9||