Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિતમેદોમૂત્રાન્ત્રનિમિત્તાઃ સપ્ત વૃદ્ધયો ભવન્તિ | તાસાં મૂત્રાન્ત્રનિમિત્તે વૃદ્ધી વાતસમુત્થે, કેવલમુત્પત્તિહેતુરન્યતમઃ ||૩||
वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्त वृद्धयो भवन्ति | तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे, केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः ||३||
🔊 Audio coming soon
વૃદ્ધીનાં સઙ્ખ્યામાહ- વાતેત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સપ્તસઙ્ખ્યાસિદ્ધૌ સપ્તગ્રહણં દ્વન્દ્વજાદિવૃદ્ધિનિષેધાર્થં; તાસાં પુનરસમ્ભવો વ્યાધિસ્વભાવાત્| ધાતુમલકૃતાયામપિ વૃદ્ધૌ દોષસ્યૈવ ચિકિત્સાર્થં સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- તાસામિત્યાદિ| વાતસમુત્થે વાતાત્ સમ્યગુત્તિષ્ઠેતે વૃદ્ધિં ગચ્છત ઇત્યર્થઃ| જનનહેતુઃ પુનરન્યતમ ઇતિ તં પ્રતિપાદયન્નાહ- કેવલમુત્પત્તિહેતુરન્યતમ ઇતિ| કેવલં પરમ્, ઉત્પત્તેરુત્પાદકસ્ય હેતુઃ કારણમન્યત્ મૂત્રમન્ત્રં વા| અન્યે તુ અનયોર્વૃદ્ધ્યોર્યં ઉત્પત્તેર્હેતુર્વાયુઃ સોઽન્યતમો ભિન્નો જ્ઞેયઃ; એતેન મૂત્રસન્ધારણકુપિતો વાયુર્મૂત્રવૃદ્ધેઃ કારણં, ભારહરણાદિભિઃ કુપિતસ્ત્વન્ત્રવૃદ્ધેરિત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
અધઃ પ્રકુપિતોઽન્યતમો હિ દોષઃ ફલકોશવાહિનીરભિપ્રપદ્ય ધમનીઃ ફલકોષયોર્વૃદ્ધિં જનયતિ, તાં વૃદ્ધિમિત્યાચક્ષતે ||૪||
अधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरभिप्रपद्य धमनीः फलकोषयोर्वृद्धिं जनयति, तां वृद्धिमित्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
તાસાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ- અધઃ પ્રકુપિત ઇત્યાદિ| ફલકોશયોરિત્યનેન દ્વિવચનેન મુષ્કદ્વય એવ વૃદ્ધિરિતિ ન જ્ઞેયં, કિં તર્હિ એકસ્મિન્નપિ પક્ષે વૃદ્ધિરિતિ જ્ઞાતવ્યમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તાસાં ભવિષ્યતીનાં પૂર્વરૂપાણિ- બસ્તિકટીમુષ્કમેઢ્રેષુ વેદના મારુતનિગ્રહઃ ફલકોશશોફશ્ચેતિ ||૫||
तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि- बस्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः फलकोशशोफश्चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
તાસાં પૂર્વરૂપાણ્યાહ- તાસામિત્યાદિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્રાનિલપરિપૂર્ણાં બસ્તિમિવાતતાં પરુષામનિમિત્તાનિલરુજાં વાતવૃદ્ધિમાચક્ષતે; પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશાં જ્વરદાહોષ્મવતીં ચાશુસમુત્થાનપાકાં પિત્તવૃદ્ધિં; કઠિનામલ્પવેદનાં શીતાં કણ્ડૂમતીં શ્લેષ્મવૃદ્ધિં; કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતાં પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગાં રક્તવૃદ્ધિં, મૃદુસ્નિગ્ધાં કણ્ડૂમતીમલ્પવેદનાં તાલફલપ્રકાશાં મેદોવૃદ્ધિં; મૂત્રસન્ધારણશીલસ્ય મૂત્રવૃદ્ધિર્ભવતિ, સા ગચ્છતોઽમ્બુપૂર્ણા દૃતિરિવ ક્ષુભ્યતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવેદનાં વૃષણયોઃ શ્વયથું કોશયોશ્ચાપાદયતિ, તાં મૂત્રવૃદ્ધિં વિદ્યાત્; ભારહરણબલવદ્વિગ્રહવૃક્ષપ્રપતનાદિભિરાયાસવિશેષૈર્વાયુરભિપ્રવૃદ્ધઃ પ્રકુપિતશ્ચ સ્થૂલાન્ત્રસ્યેતરસ્ય ચૈકદેશં વિગુણમાદાયાધો ગત્વા વઙ્ક્ષણસન્ધિમુપેત્ય ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વાઽપ્રતિક્રિયમાણે ચ કાલાન્તરેણ ફલકોશં પ્રવિશ્ય મુષ્કશોફમાપાદયતિ, આધ્માતો બસ્તિરિવાતતઃ પ્રદીર્ઘઃ સ શોફો ભવતિ, સશબ્દમવપીડિતશ્ચોર્ધ્વમુપૈતિ, વિમુક્તશ્ચ પુનરાધ્માયતે , તામન્ત્રવૃદ્ધિમસાધ્યામિત્યાચક્ષતે ||૬||
तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां परुषामनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचक्षते; पक्वोदुम्बरसङ्काशां ज्वरदाहोष्मवतीं चाशुसमुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं; कठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डूमतीं श्लेष्मवृद्धिं; कृष्णस्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्गां रक्तवृद्धिं, मृदुस्निग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं; मूत्रसन्धारणशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति, सा गच्छतोऽम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्यति मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृषणयोः श्वयथुं कोशयोश्चापादयति, तां मूत्रवृद्धिं विद्यात्; भारहरणबलवद्विग्रहवृक्षप्रपतनादिभिरायासविशेषैर्वायुरभिप्रवृद्धः प्रकुपितश्च स्थूलान्त्रस्येतरस्य चैकदेशं विगुणमादायाधो गत्वा वङ्क्षणसन्धिमुपेत्य ग्रन्थिरूपेण स्थित्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेण फलकोशं प्रविश्य मुष्कशोफमापादयति, आध्मातो बस्तिरिवाततः प्रदीर्घः स शोफो भवति, सशब्दमवपीडितश्चोर्ध्वमुपैति, विमुक्तश्च पुनराध्मायते , तामन्त्रवृद्धिमसाध्यामित्याचक्षते ||६||
🔊 Audio coming soon
તાસાં વાતાદિજાનાં લક્ષણમાહ- તત્રાનિલેત્યાદિ| આતતામ્ આધ્માતામ્| મેદોવૃદ્ધિમિતિ કફેન સહ| મૂત્રેત્યાદિ શીલં સ્વભાવઃ| ક્ષુભ્યતિ સઞ્ચલતિ| આધ્માતો બસ્તિરિવ પરિપૂર્ણો મૂત્રાશય ઇવ| આતતો વિસ્તીર્ણઃ| ઉપૈતિ ઉદ્ગચ્છતિ, વિમુક્તશ્ચ સશબ્દમેવાધ્માયતે||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્રાતિમૈથુનાદતિબ્રહ્મચર્યાદ્વા તથાઽતિબ્રહ્મચારિણીં ચિરોત્સૃષ્ટાં રજસ્વલાં દીર્ઘરોમાં કર્કશરોમાં સઙ્કીર્ણરોમાં નિગૂઢરોમામલ્પદ્વારાં મહાદ્વારામપ્રિયામકામામચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલિતયોનિમપ્રક્ષાલિતયોનિં યોનિરોગોપસૃષ્ટાં સ્વભાવતો વા દુષ્ટયોનિં વિયોનિં વા નારીમત્યર્થમુપસેવમાનસ્ય તથા કરજદશનવિષશૂકનિપાતનાદ્બન્ધનાદ્ધસ્તાભિઘાતાચ્ચતુષ્પદીગમનાદચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલનાદવપીડનાચ્છ્રુક્રવેગવિધારણાન્મૈથુનાન્તે વાઽપ્રક્ષાલનાદિભિર્મેઢ્રમાગમ્ય પ્રકુપિતા દોષાઃ ક્ષતેઽક્ષતે વા શ્વયથુમુપજનયન્તિ, તમુપદંશમિત્યાચક્ષતે ||૭||
तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्याद्वा तथाऽतिब्रह्मचारिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दीर्घरोमां कर्कशरोमां सङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वारामप्रियामकामामचौक्षसलिलप्रक्षालितयोनिमप्रक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजदशनविषशूकनिपातनाद्बन्धनाद्धस्ताभिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्षसलिलप्रक्षालनादवपीडनाच्छ्रुक्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्रक्षालनादिभिर्मेढ्रमागम्य प्रकुपिता दोषाः क्षतेऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति, तमुपदंशमित्याचक्षते ||७||
🔊 Audio coming soon
વૃદ્ધેરન્તરમુપદંશાનાં હેત્વદ્યભિધાનમાહ- તત્રાતિમૈથુનેત્યાદિ| અતિબ્રહ્મચારિણ્યા મૈથુનાતિનિવૃત્ત્યા સઙ્કુચિતકર્કશયોનિમુખત્વાત્| ચિરોત્સૃષ્ટાં પ્રભૂતકાલત્યક્તાં, અત્રાપિ સ એવ હેતુઃ| બ્રહ્મચારિણ્યા જન્મનઃ પ્રભૃત્યેવ મૈથુનાભાવઃ, ચિરોત્સૃષ્ટાયાસ્તુ કદાચિદેવેત્યનયોર્ભેદઃ| રજસ્વલાયા દુષ્ટાર્તવપ્રસઙ્ગાત્| દીર્ઘકર્કશાદિરોમાભિગમને પીડનાભિઘાતપ્રસઙ્ગાત્| સઙ્કીર્ણરોમા ઘનરોમા| નિગૂઢરોમા અભ્યન્તરરોમા| અલ્પદ્વારાયામપિ સ એવ હેતુઃ| મહાદ્વારાયાં શોફહેતુશ્ચિન્ત્ત્ય એવ, તસ્માત્ કેચિન્ન પઠન્તિ| અપ્રિયાયાં લિઙ્ગાનુત્થાનેનેતશ્ચેતાભિઘાતપ્રસઙ્ગાત્| અકામાયાઃ સક્થિસઙ્કોચેન દ્વારાલ્પત્વાત્| અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલિતયોનેઃ સલિલદોષાત્, અચોક્ષમપવિત્રમ્| અપ્રક્ષાલિતયોનેઃ સ્વેદમલદોષાત્| યોનિરોગોપસૃષ્ટાયા રોગદોષાનુસારેણ દોષોદયાત્| સ્વભાવતો વા દુષ્ટયોનેર્વાતાદય એવ કારણમ્| વિયોનિં હસ્તજઙ્ઘાન્તરં, તસ્ય કર્કશત્વાત્| કરજા નખાઃ, દશના દન્તાઃ, શૂકસ્ય સવિષજલજકીટસ્ય, નિપાતનાલ્લિઙ્ગાદિશરીરે પાતનાદથવા તેષાં મર્દનાત્ પીડનાત્| ચતુષ્પદ્યોઽજાદયો રાસભ્યાદયો વા, તાસામપ્યલ્પારમ્યયોનિત્વાત્| અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલનાદિભિરિતિ અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલનમત્ર લિઙ્ગસ્ય ન તુ યોનેઃ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સ પઞ્ચવિધસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈરસૃજા ચેતિ ||૮||
स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजा चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સઙ્ખ્યામાહ- સ પઞ્ચવિધ ઇત્યાદિ| ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથગિતિ ત્રયઃ, સમસ્તૈરેકઃ, અસૃજા ચૈકઃ, એવં પઞ્ચ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર વાતિકે પારુષ્યં ત્વક્પરિપુટનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા પરુષશોફતા વિવિધાશ્ચ વાતવેદનાઃ; પૈત્તિકે જ્વરઃ શ્વયથુઃ પક્વોડુમ્બરસઙ્કાશસ્તીવ્રદાહઃ ક્ષિપ્રપાકઃ પિત્તવેદનાશ્ચ; શ્લૈષ્મિકે શ્વયથુઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ શ્લેષ્મવેદનાશ્ચ; રક્તજે કૃષ્ણસ્ફોટપ્રાદુર્ભાવોઽત્યર્થમસૃક્પ્રવૃત્તિઃ પિત્તલિઙ્ગાન્યત્યર્થં જ્વરદાહૌ શોષશ્ચ, યાપ્યશ્ચૈવ કદાચિત્; સર્વજે સર્વલિઙ્ગદર્શનમવદરણં ચ શેફસઃ કૃમિપ્રાદુર્ભાવો મરણં ચેતિ ||૯||
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता परुषशोफता विविधाश्च वातवेदनाः; पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोडुम्बरसङ्काशस्तीव्रदाहः क्षिप्रपाकः पित्तवेदनाश्च; श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्मवेदनाश्च; रक्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिः पित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहौ शोषश्च, याप्यश्चैव कदाचित्; सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफसः कृमिप्रादुर्भावो मरणं चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
તેષાં વાતાદિજાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- તત્ર વાતિકે ઇત્યાદિ| “મેઢ્રસન્ધૌ વ્રણાઃ કેચિત્ કેચિત્ સર્વાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ| કુલત્થાકૃતયઃ કેચિત્ કેચિન્મુદ્ગદલોપમાઃ|| રુજાદાહપરીતાશ્ચ તૃષ્ણામોહસમન્વિતાઃ| શીઘ્રં કેચિદ્વિસર્પન્તિ શનૈઃ કેચિત્તથાઽપરે|| સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયન્તે ઉપદંશાઃ સુદારુણાઃ”- ઇતિ તન્ત્રાન્તરે||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
કુપિતાસ્તુ દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽધઃપ્રપન્ના વઙ્ક્ષણોરુજાનુજઙ્ઘાસ્વવતિષ્ઠમાનાઃ કાલાન્તરેણ પાદમાશ્રિત્ય શનૈઃ શોફં જનયન્તિ, તં શ્લીપદમિત્યાચક્ષતે | તત્ત્રિવિધં- વાતપિત્તકફનિમિત્તમિતિ ||૧૦||
कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्माणोऽधःप्रपन्ना वङ्क्षणोरुजानुजङ्घास्ववतिष्ठमानाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शोफं जनयन्ति, तं श्लीपदमित्याचक्षते | तत्त्रिविधं- वातपित्तकफनिमित्तमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
અતઃ પરં શ્લીપદારમ્ભઃ, ઉપદંશસ્થાનેઽપિ શ્લીપદસમ્ભવાત્; ‘શિશ્નૌષ્ઠનાસાસ્વપિ ચ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ’ ઇતિ વચનાત્| તેષાં સમ્પ્રાપ્તિં નિર્દિશન્નાહ- પ્રકુપિતાસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રકુપિતા ઇત્યનેન સામર્થ્યાદેવ હેતવો નિર્દિષ્ટાઃ, અહતોર્દોષસ્યાદુષ્ટત્વાત્| સ્થાનસંશ્રયલક્ષણા સમ્પ્રાપ્તિરપિ લક્ષણમેવ| તત્ર પૂર્વો લક્ષણોદયો દોષદૂષ્યરાશેરેવ; દૂષ્યાન્ દૂષયન્તો દોષાઃ શોફં જનયન્તિ| તં શ્લીપદમિત્યાચક્ષતે ઇતિ પારિભાષિકી નિરુપાધિરેવ શ્લીપદસઞ્જ્ઞેતીતિશબ્દેન પ્રકાશયતિ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
તત્ર, વાતજં ખરં કૃષ્ણં પરુષમનિમિત્તાનિલરુજં પરિસ્ફુટતિ ચ બહુશઃ; પિત્તજં તુ પીતાવભાસમીષન્મૃદુ જ્વરદાહપ્રાયં ચ; શ્લેષ્મજં તુ શ્વેતં સ્નિગ્ધાવભાસં મન્દવેદનં ભારિકં મહાગ્રન્થિકં કણ્ટકૈરુપચિતં ચ ||૧૧||
तत्र, वातजं खरं कृष्णं परुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटति च बहुशः; पित्तजं तु पीतावभासमीषन्मृदु ज्वरदाहप्रायं च; श्लेष्मजं तु श्वेतं स्निग्धावभासं मन्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं कण्टकैरुपचितं च ||११||
🔊 Audio coming soon
કફજે ભારિકં ગુર્વિત્યર્થઃ||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકજાતં પ્રસૃતમિતિ વર્જનીયાનિ ||૧૨||
तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्वल्मीकजातं प्रसृतमिति वर्जनीयानि ||१२||
🔊 Audio coming soon
વલ્મીકજાતં વલ્મીકવજ્જાતમ્, અતિબહુતરશિખરૈર્ગ્રન્થિભિરુપચિતત્વાત્; પરપદાર્થેષુ હિ પ્રવૃત્તા શબ્દા વતિમન્તરેણાપિ વત્યર્થં જનયન્તિ||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ભવન્તિ ચાત્ર- ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્ | ગુરુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ વિના કફાત્ ||૧૩||
भवन्ति चात्र- त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् | गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
વાતપિત્તશ્લીપદાન્યપિ કફાધિકાન્યેવેતિ દર્શયન્નાહ- ત્રીણીત્યાદિ||૧૩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ | યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ ||૧૪||
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः | ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||१४||
🔊 Audio coming soon
દેશવિશેષ એવાસ્યોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- પુરાણોદકભૂયિષ્ઠા ઇત્યાદિ| અનૂપદેશસ્ય પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા| જાઙ્ગલસ્યોન્નતસમભૂતલત્વાત્ સલિલં પતિતં ન તિષ્ઠતિ, સ્થિતમપિ રૂક્ષોષ્ણશુષ્કત્વાદ્દેશસ્ય શોષમુપૈતિ; તેન જાઙ્ગલદેશસ્ય શીતેઽપ્યશીતતા||૧૪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપિ શ્લીપદં જાયતે નૃણામ્ | કર્ણાક્ષિનાસિકૌષ્ઠેષુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ ||૧૫||
पादवद्धस्तयोश्चापि श्लीपदं जायते नृणाम् | कर्णाक्षिनासिकौष्ठेषु केचिदिच्छन्ति तद्विदः ||१५||
🔊 Audio coming soon
શ્લીપદસ્ય પાદાભ્યામન્યસ્મિન્નપ્યઙ્ગે ઉત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપીત્યાદિ||૧૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદનિદાનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||