૧૨. વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદનિદાનમ્

Name: Sushruta Samhita
Author: Sushruta

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતો વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

View original

अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall explain the diagnosis of vṛddhi, upadaṃśa, and ślīpada. Thus spoke the revered Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Meaning of the commentary

The commentary only marks the conventional opening and its two verses and provides no further explanation.

Key terms

vRuddhi (vṛddhi): A classical category of enlargement, especially involving the groin or scrotal region in this chapter.
upadaMsha (upadaṃśa): A classical category of genital lesion discussed later in the chapter.
shlIpada (ślīpada): A classical category of marked limb swelling discussed later in the chapter.
nidAna (nidāna): The account of causes, development, and diagnostic features.

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિતમેદોમૂત્રાન્ત્રનિમિત્તાઃ સપ્ત વૃદ્ધયો ભવન્તિ | તાસાં મૂત્રાન્ત્રનિમિત્તે વૃદ્ધી વાતસમુત્થે, કેવલમુત્પત્તિહેતુરન્યતમઃ ||૩||

View original

वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्त वृद्धयो भवन्ति | तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे, केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः ||३||

Meaning of the śloka

Seven forms of vṛddhi are described, associated respectively with vāta, pitta, kapha, blood, medas, urine, and intestine. Of these, the urine-origin and intestine-origin enlargements also arise through vāta; urine or intestine is their distinct initiating basis.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વૃદ્ધીનાં સઙ્ખ્યામાહ- વાતેત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સપ્તસઙ્ખ્યાસિદ્ધૌ સપ્તગ્રહણં દ્વન્દ્વજાદિવૃદ્ધિનિષેધાર્થં; તાસાં પુનરસમ્ભવો વ્યાધિસ્વભાવાત્| ધાતુમલકૃતાયામપિ વૃદ્ધૌ દોષસ્યૈવ ચિકિત્સાર્થં સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- તાસામિત્યાદિ| વાતસમુત્થે વાતાત્ સમ્યગુત્તિષ્ઠેતે વૃદ્ધિં ગચ્છત ઇત્યર્થઃ| જનનહેતુઃ પુનરન્યતમ ઇતિ તં પ્રતિપાદયન્નાહ- કેવલમુત્પત્તિહેતુરન્યતમ ઇતિ| કેવલં પરમ્, ઉત્પત્તેરુત્પાદકસ્ય હેતુઃ કારણમન્યત્ મૂત્રમન્ત્રં વા| અન્યે તુ અનયોર્વૃદ્ધ્યોર્યં ઉત્પત્તેર્હેતુર્વાયુઃ સોઽન્યતમો ભિન્નો જ્ઞેયઃ; એતેન મૂત્રસન્ધારણકુપિતો વાયુર્મૂત્રવૃદ્ધેઃ કારણં, ભારહરણાદિભિઃ કુપિતસ્ત્વન્ત્રવૃદ્ધેરિત્યર્થઃ||૩||

Meaning of the commentary

The commentary says that although the seven items already establish the number, the explicit word ‘seven’ excludes additional mixed-doṣa categories; such mixed forms are considered impossible because of the nature of this disorder. Even where the enlargement is named for a tissue or waste product, a doṣa is still involved for purposes of treatment. The urine-origin and intestine-origin forms are said to arise fully through vāta, while urine or intestine is the separate material cause. Another interpretation says the vāyu initiating each of these two should itself be understood as distinct: vāyu aggravated by retaining urine causes the urine-origin form, whereas vāyu aggravated by carrying loads and similar exertion causes the intestine-origin form.

Key terms

sapta vRuddhayaH (sapta vṛddhayaḥ): The seven classical forms of enlargement listed here.
mUtranimitta (mūtra-nimitta): Having urine as the distinct initiating or material basis.
antranimitta (antra-nimitta): Having intestine as the distinct initiating or material basis.
vAtasamuttha (vāta-samuttha): Arising through aggravated vāta in the classical explanation.
dhAtumala (dhātu-mala): Tissue or waste-product categories used to name some forms.
utpattihetu (utpatti-hetu): The initiating or productive cause.

Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪

અધઃ પ્રકુપિતોઽન્યતમો હિ દોષઃ ફલકોશવાહિનીરભિપ્રપદ્ય ધમનીઃ ફલકોષયોર્વૃદ્ધિં જનયતિ, તાં વૃદ્ધિમિત્યાચક્ષતે ||૪||

View original

अधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरभिप्रपद्य धमनीः फलकोषयोर्वृद्धिं जनयति, तां वृद्धिमित्याचक्षते ||४||

Meaning of the śloka

When one of the doṣas becomes aggravated downward, it is said to enter the vessels that carry to the phalakośa and cause enlargement of the scrotal or testicular-sac region. This is called vṛddhi.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તાસાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ- અધઃ પ્રકુપિત ઇત્યાદિ| ફલકોશયોરિત્યનેન દ્વિવચનેન મુષ્કદ્વય એવ વૃદ્ધિરિતિ ન જ્ઞેયં, કિં તર્હિ એકસ્મિન્નપિ પક્ષે વૃદ્ધિરિતિ જ્ઞાતવ્યમ્||૪||

Meaning of the commentary

The commentary presents this as the general development of the seven forms. Although the source uses the dual when referring to the two phalakośas, it should not be understood to require enlargement on both sides; the condition may occur on only one side.

Key terms

adhaH prakupita doSha (adhaḥ prakupita doṣa): A doṣa described as aggravated in a downward direction.
phalakoshavAhinI dhamanI (phalakośa-vāhinī dhamanī): A vessel said to carry toward the scrotal or testicular-sac region.
phalakosha (phalakośa): The paired scrotal or testicular-sac region in this context.
vRuddhi (vṛddhi): Enlargement of this region in the classical category.
ekasmin pakShe (ekasmin pakṣe): On one side only, which the commentary expressly allows.

Adhikarana ૪ (૫) · Śloka ૫

તાસાં ભવિષ્યતીનાં પૂર્વરૂપાણિ- બસ્તિકટીમુષ્કમેઢ્રેષુ વેદના મારુતનિગ્રહઃ ફલકોશશોફશ્ચેતિ ||૫||

View original

तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि- बस्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः फलकोशशोफश्चेति ||५||

Meaning of the śloka

The preliminary signs of an approaching vṛddhi are said to be pain in the bladder region, waist or pelvis, scrotum, and penis; obstruction of flatus; and swelling of the scrotal region.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તાસાં પૂર્વરૂપાણ્યાહ- તાસામિત્યાદિ||૫||

Meaning of the commentary

The commentary simply identifies these as the preliminary signs of the forms of vṛddhi and gives no additional interpretation.

Key terms

pUrvarUpa (pūrvarūpa): A preliminary or prodromal sign.
basti: The bladder or bladder region in this context.
kaTI (kaṭī): The waist, pelvic, or lower-back region.
muShka (muṣka): The testicle or scrotal region.
meDhra (meḍhra): The penis.
mArutanigraha (māruta-nigraha): Obstruction or retention of flatus.
phalakoshashopha (phalakośa-śopha): Swelling of the scrotal or testicular-sac region.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

તત્રાનિલપરિપૂર્ણાં બસ્તિમિવાતતાં પરુષામનિમિત્તાનિલરુજાં વાતવૃદ્ધિમાચક્ષતે; પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશાં જ્વરદાહોષ્મવતીં ચાશુસમુત્થાનપાકાં પિત્તવૃદ્ધિં; કઠિનામલ્પવેદનાં શીતાં કણ્ડૂમતીં શ્લેષ્મવૃદ્ધિં; કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતાં પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગાં રક્તવૃદ્ધિં, મૃદુસ્નિગ્ધાં કણ્ડૂમતીમલ્પવેદનાં તાલફલપ્રકાશાં મેદોવૃદ્ધિં; મૂત્રસન્ધારણશીલસ્ય મૂત્રવૃદ્ધિર્ભવતિ, સા ગચ્છતોઽમ્બુપૂર્ણા દૃતિરિવ ક્ષુભ્યતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવેદનાં વૃષણયોઃ શ્વયથું કોશયોશ્ચાપાદયતિ, તાં મૂત્રવૃદ્ધિં વિદ્યાત્; ભારહરણબલવદ્વિગ્રહવૃક્ષપ્રપતનાદિભિરાયાસવિશેષૈર્વાયુરભિપ્રવૃદ્ધઃ પ્રકુપિતશ્ચ સ્થૂલાન્ત્રસ્યેતરસ્ય ચૈકદેશં વિગુણમાદાયાધો ગત્વા વઙ્ક્ષણસન્ધિમુપેત્ય ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વાઽપ્રતિક્રિયમાણે ચ કાલાન્તરેણ ફલકોશં પ્રવિશ્ય મુષ્કશોફમાપાદયતિ, આધ્માતો બસ્તિરિવાતતઃ પ્રદીર્ઘઃ સ શોફો ભવતિ, સશબ્દમવપીડિતશ્ચોર્ધ્વમુપૈતિ, વિમુક્તશ્ચ પુનરાધ્માયતે , તામન્ત્રવૃદ્ધિમસાધ્યામિત્યાચક્ષતે ||૬||

View original

तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां परुषामनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचक्षते; पक्वोदुम्बरसङ्काशां ज्वरदाहोष्मवतीं चाशुसमुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं; कठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डूमतीं श्लेष्मवृद्धिं; कृष्णस्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्गां रक्तवृद्धिं, मृदुस्निग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं; मूत्रसन्धारणशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति, सा गच्छतोऽम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्यति मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृषणयोः श्वयथुं कोशयोश्चापादयति, तां मूत्रवृद्धिं विद्यात्; भारहरणबलवद्विग्रहवृक्षप्रपतनादिभिरायासविशेषैर्वायुरभिप्रवृद्धः प्रकुपितश्च स्थूलान्त्रस्येतरस्य चैकदेशं विगुणमादायाधो गत्वा वङ्क्षणसन्धिमुपेत्य ग्रन्थिरूपेण स्थित्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेण फलकोशं प्रविश्य मुष्कशोफमापादयति, आध्मातो बस्तिरिवाततः प्रदीर्घः स शोफो भवति, सशब्दमवपीडितश्चोर्ध्वमुपैति, विमुक्तश्च पुनराध्मायते , तामन्त्रवृद्धिमसाध्यामित्याचक्षते ||६||

Meaning of the śloka

The vāta form is described as distended like a bladder filled with air, rough, and affected by unpredictable vāta-type pain. The pitta form resembles a ripe udumbara fruit, has fever, burning, and heat, and arises and suppurates rapidly. The kapha form is hard, cold, mildly painful, and itchy. The blood form is covered with dark blisters and otherwise displays the signs of the pitta form. The medas form is soft, unctuous, itchy, mildly painful, and resembles a tāla fruit. The urine-origin form is said to occur in a person habitually retaining urine; while walking, it moves like a leather bag filled with water and produces painful difficulty passing urine and swelling of the scrotal region. For the intestine-origin form, the text says that exertions such as carrying loads, wrestling with a stronger person, or falling from a tree aggravate vāyu, which takes hold of part of the large or small intestine, descends to the groin, remains there as a lump, and, if not addressed, later enters the scrotal region and causes swelling. That swelling is distended, extended, and elongated like an inflated bladder; when pressed, it moves upward with a sound, and after release it fills again. This intestine-origin form is historically described as unsuitable for curative treatment.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તાસાં વાતાદિજાનાં લક્ષણમાહ- તત્રાનિલેત્યાદિ| આતતામ્ આધ્માતામ્| મેદોવૃદ્ધિમિતિ કફેન સહ| મૂત્રેત્યાદિ શીલં સ્વભાવઃ| ક્ષુભ્યતિ સઞ્ચલતિ| આધ્માતો બસ્તિરિવ પરિપૂર્ણો મૂત્રાશય ઇવ| આતતો વિસ્તીર્ણઃ| ઉપૈતિ ઉદ્ગચ્છતિ, વિમુક્તશ્ચ સશબ્દમેવાધ્માયતે||૬||

Meaning of the commentary

The commentary glosses ātata in the vāta form as distended or inflated. It states that the medas form involves kapha as well. Habitual urine retention is explained as a person's regular practice, and kṣubhyati means that the urine-origin swelling moves. The intestine-origin swelling is compared with a full urinary bladder: ādhmāta means filled or inflated, ātata means expanded, and upaiti means it rises upward when pressed; after pressure is released, it fills again with an audible sound.

Key terms

vAtavRuddhi (vāta-vṛddhi): The enlargement attributed to vāta, described as air-filled and variably painful.
pittavRuddhi (pitta-vṛddhi): The enlargement attributed to pitta, described with heat, fever, and rapid suppuration.
shleShmavRuddhi (śleṣma-vṛddhi): The enlargement attributed to kapha, described as hard, cold, itchy, and mildly painful.
raktavRuddhi (rakta-vṛddhi): The blood-associated enlargement, described with dark blisters and pitta-like signs.
medovRuddhi (medo-vṛddhi): The enlargement associated with medas and, according to the commentary, kapha.
mUtravRuddhi (mūtra-vṛddhi): An enlargement attributed to urine in the classical classification.
antravRuddhi (antra-vṛddhi): An enlargement attributed to descent of a portion of intestine into the groin or scrotal region.
va~gkShaNasandhi (vaṅkṣaṇa-sandhi): The groin region or junction.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

તત્રાતિમૈથુનાદતિબ્રહ્મચર્યાદ્વા તથાઽતિબ્રહ્મચારિણીં ચિરોત્સૃષ્ટાં રજસ્વલાં દીર્ઘરોમાં કર્કશરોમાં સઙ્કીર્ણરોમાં નિગૂઢરોમામલ્પદ્વારાં મહાદ્વારામપ્રિયામકામામચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલિતયોનિમપ્રક્ષાલિતયોનિં યોનિરોગોપસૃષ્ટાં સ્વભાવતો વા દુષ્ટયોનિં વિયોનિં વા નારીમત્યર્થમુપસેવમાનસ્ય તથા કરજદશનવિષશૂકનિપાતનાદ્બન્ધનાદ્ધસ્તાભિઘાતાચ્ચતુષ્પદીગમનાદચૌક્ષસલિલપ્રક્ષાલનાદવપીડનાચ્છ્રુક્રવેગવિધારણાન્મૈથુનાન્તે વાઽપ્રક્ષાલનાદિભિર્મેઢ્રમાગમ્ય પ્રકુપિતા દોષાઃ ક્ષતેઽક્ષતે વા શ્વયથુમુપજનયન્તિ, તમુપદંશમિત્યાચક્ષતે ||૭||

View original

तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्याद्वा तथाऽतिब्रह्मचारिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दीर्घरोमां कर्कशरोमां सङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वारामप्रियामकामामचौक्षसलिलप्रक्षालितयोनिमप्रक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजदशनविषशूकनिपातनाद्बन्धनाद्धस्ताभिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्षसलिलप्रक्षालनादवपीडनाच्छ्रुक्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्रक्षालनादिभिर्मेढ्रमागम्य प्रकुपिता दोषाः क्षतेऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति, तमुपदंशमित्याचक्षते ||७||

Meaning of the śloka

The text attributes upadamsha, a swelling of the penis whether or not a wound is visible, to aggravated doshas reaching the organ after various forms of friction, trauma, contamination, or obstruction. Its historical list includes excessive intercourse or intercourse after prolonged abstinence; intercourse during menstruation, without mutual willingness, with genital disease, or involving features thought to increase friction; non-vaginal or animal contact; injury from nails, teeth, a poisonous aquatic creature, constriction, manual impact, or pressure; washing with unclean water or not washing after intercourse; and holding back ejaculation.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વૃદ્ધેરન્તરમુપદંશાનાં હેત્વદ્યભિધાનમાહ- તત્રાતિમૈથુનેત્યાદિ| અતિબ્રહ્મચારિણ્યા મૈથુનાતિનિવૃત્ત્યા સઙ્કુચિતકર્કશયોનિમુખત્વાત્| ચિરોત્સૃષ્ટાં પ્રભૂતકાલત્યક્તાં, અત્રાપિ સ એવ હેતુઃ| બ્રહ્મચારિણ્યા જન્મનઃ પ્રભૃત્યેવ મૈથુનાભાવઃ, ચિરોત્સૃષ્ટાયાસ્તુ કદાચિદેવેત્યનયોર્ભેદઃ| રજસ્વલાયા દુષ્ટાર્તવપ્રસઙ્ગાત્| દીર્ઘકર્કશાદિરોમાભિગમને પીડનાભિઘાતપ્રસઙ્ગાત્| સઙ્કીર્ણરોમા ઘનરોમા| નિગૂઢરોમા અભ્યન્તરરોમા| અલ્પદ્વારાયામપિ સ એવ હેતુઃ| મહાદ્વારાયાં શોફહેતુશ્ચિન્ત્ત્ય એવ, તસ્માત્ કેચિન્ન પઠન્તિ| અપ્રિયાયાં લિઙ્ગાનુત્થાનેનેતશ્ચેતાભિઘાતપ્રસઙ્ગાત્| અકામાયાઃ સક્થિસઙ્કોચેન દ્વારાલ્પત્વાત્| અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલિતયોનેઃ સલિલદોષાત્, અચોક્ષમપવિત્રમ્| અપ્રક્ષાલિતયોનેઃ સ્વેદમલદોષાત્| યોનિરોગોપસૃષ્ટાયા રોગદોષાનુસારેણ દોષોદયાત્| સ્વભાવતો વા દુષ્ટયોનેર્વાતાદય એવ કારણમ્| વિયોનિં હસ્તજઙ્ઘાન્તરં, તસ્ય કર્કશત્વાત્| કરજા નખાઃ, દશના દન્તાઃ, શૂકસ્ય સવિષજલજકીટસ્ય, નિપાતનાલ્લિઙ્ગાદિશરીરે પાતનાદથવા તેષાં મર્દનાત્ પીડનાત્| ચતુષ્પદ્યોઽજાદયો રાસભ્યાદયો વા, તાસામપ્યલ્પારમ્યયોનિત્વાત્| અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલનાદિભિરિતિ અચોક્ષસલિલપ્રક્ષાલનમત્ર લિઙ્ગસ્ય ન તુ યોનેઃ||૭||

Meaning of the commentary

The commentary explains the list through its historical ideas about constriction, roughness, friction, injury, menstrual discharge, sweat, dirt, diseased tissue, and disturbed doshas. It distinguishes lifelong abstinence from a long interval since intercourse. It interprets samkirnaroma as dense hair, nigudharoma as inward hair, and viyoni as contact with the hand or between the thighs. Some omit the reference to a large genital opening because they find its proposed connection with swelling doubtful. The comments concerning an unwanted partner explain injury through lack of arousal or bodily contraction; these statements describe the commentator's reasoning and do not assign fault to that person. Karaja and dashana mean nails and teeth. The mention of shuka is explained as contact with or crushing of a venomous aquatic creature. The final reference to unclean-water washing concerns the penis rather than the vagina.

Key terms

upadaMsha (upadamsha): A classical category of genital swelling or ulcerative disease affecting the penis.
meDhra (medhra): The penis in this passage.
kShata/akShata (kshata/akshata): With or without a visible wound.
viyoni: Non-vaginal sexual contact, glossed here as the hand or space between the thighs.
shUka (shuka): A venomous aquatic creature in the commentary's explanation; the precise referent is uncertain.
shukravegavidhAraNa (shukravegavidhArana): Holding back the urge to ejaculate.

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૮

સ પઞ્ચવિધસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈરસૃજા ચેતિ ||૮||

View original

स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजा चेति ||८||

Meaning of the śloka

Upadamsha is classified into five types: one arising separately from each of the three doshas, one from all of them together, and one from blood.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તેષાં સઙ્ખ્યામાહ- સ પઞ્ચવિધ ઇત્યાદિ| ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથગિતિ ત્રયઃ, સમસ્તૈરેકઃ, અસૃજા ચૈકઃ, એવં પઞ્ચ||૮||

Meaning of the commentary

The commentary counts three single-dosha forms, one combined-dosha form, and one blood-born form, making five in total.

Key terms

upadaMsha (upadamsha): The genital disorder being classified.
vAtaja (vataja): Attributed to vata.
pittaja: Attributed to pitta.
shlaiShmika (shlaishmika): Attributed to kapha.
sarvaja: Attributed to all three doshas together.
raktaja: Attributed to blood.

Adhikarana ૮ (૯) · Śloka ૯

તત્ર વાતિકે પારુષ્યં ત્વક્પરિપુટનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા પરુષશોફતા વિવિધાશ્ચ વાતવેદનાઃ; પૈત્તિકે જ્વરઃ શ્વયથુઃ પક્વોડુમ્બરસઙ્કાશસ્તીવ્રદાહઃ ક્ષિપ્રપાકઃ પિત્તવેદનાશ્ચ; શ્લૈષ્મિકે શ્વયથુઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ શ્લેષ્મવેદનાશ્ચ; રક્તજે કૃષ્ણસ્ફોટપ્રાદુર્ભાવોઽત્યર્થમસૃક્પ્રવૃત્તિઃ પિત્તલિઙ્ગાન્યત્યર્થં જ્વરદાહૌ શોષશ્ચ, યાપ્યશ્ચૈવ કદાચિત્; સર્વજે સર્વલિઙ્ગદર્શનમવદરણં ચ શેફસઃ કૃમિપ્રાદુર્ભાવો મરણં ચેતિ ||૯||

View original

तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता परुषशोफता विविधाश्च वातवेदनाः; पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोडुम्बरसङ्काशस्तीव्रदाहः क्षिप्रपाकः पित्तवेदनाश्च; श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्मवेदनाश्च; रक्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिः पित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहौ शोषश्च, याप्यश्चैव कदाचित्; सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफसः कृमिप्रादुर्भावो मरणं चेति ||९||

Meaning of the śloka

In vatika upadamsha there is roughness, cracking of the skin, stiffness of the penis, coarse swelling, and varied pains attributed to vata. The paittika form has fever and swelling resembling a ripe udumbara fruit, intense burning, rapid suppuration, and pitta-type pains. The shlaishmika form is swollen, itchy, hard, smooth, and accompanied by kapha-type discomfort. The raktaja form develops black eruptions, profuse bleeding, marked pitta signs, fever, burning, and wasting; it is sometimes described as manageable but persistent. The sarvaja form displays all these signs, fissuring of the penis, appearance of worms, and a fatal prognosis.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તેષાં વાતાદિજાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- તત્ર વાતિકે ઇત્યાદિ| “મેઢ્રસન્ધૌ વ્રણાઃ કેચિત્ કેચિત્ સર્વાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ| કુલત્થાકૃતયઃ કેચિત્ કેચિન્મુદ્ગદલોપમાઃ|| રુજાદાહપરીતાશ્ચ તૃષ્ણામોહસમન્વિતાઃ| શીઘ્રં કેચિદ્વિસર્પન્તિ શનૈઃ કેચિત્તથાઽપરે|| સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયન્તે ઉપદંશાઃ સુદારુણાઃ”- ઇતિ તન્ત્રાન્તરે||૯||

Meaning of the commentary

The commentary introduces the individual signs and then quotes another treatise. That source says some upadamsha ulcers occur at the junction of the penis and others occupy broader sites; some resemble kulattha seeds and others split mudga pulses. They may involve pain, burning, thirst, and altered consciousness, and may spread quickly or slowly. It explicitly says that severe upadamsha can occur in women as well as men.

Key terms

tvakparipuTana (tvakpariputana): Cracking or splitting of the skin.
stabdhameDhratA (stabdhamedhrata): Stiffness of the penis.
pakvoDumbarasa~gkAsha (pakvodumbarasankasha): Resembling a ripe udumbara fruit in appearance.
kRuShNasphoTa (krishnasphota): Black eruption or blister-like lesion.
yApya (yapya): Manageable but persistent in classical prognosis.
avadaraNa (avadarana): Fissuring or splitting.

Adhikarana ૯ (૧૦) · Śloka ૧૦

કુપિતાસ્તુ દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽધઃપ્રપન્ના વઙ્ક્ષણોરુજાનુજઙ્ઘાસ્વવતિષ્ઠમાનાઃ કાલાન્તરેણ પાદમાશ્રિત્ય શનૈઃ શોફં જનયન્તિ, તં શ્લીપદમિત્યાચક્ષતે | તત્ત્રિવિધં- વાતપિત્તકફનિમિત્તમિતિ ||૧૦||

View original

कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्माणोऽधःप्रपन्ना वङ्क्षणोरुजानुजङ्घास्ववतिष्ठमानाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शोफं जनयन्ति, तं श्लीपदमित्याचक्षते | तत्त्रिविधं- वातपित्तकफनिमित्तमिति ||१०||

Meaning of the śloka

Aggravated vata, pitta, and kapha are described as moving downward and settling over time in the groins, thighs, knees, and lower legs. On reaching the foot, they gradually produce swelling called shlipada. Three types are recognized, caused respectively by vata, pitta, and kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

અતઃ પરં શ્લીપદારમ્ભઃ, ઉપદંશસ્થાનેઽપિ શ્લીપદસમ્ભવાત્; ‘શિશ્નૌષ્ઠનાસાસ્વપિ ચ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ’ ઇતિ વચનાત્| તેષાં સમ્પ્રાપ્તિં નિર્દિશન્નાહ- પ્રકુપિતાસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રકુપિતા ઇત્યનેન સામર્થ્યાદેવ હેતવો નિર્દિષ્ટાઃ, અહતોર્દોષસ્યાદુષ્ટત્વાત્| સ્થાનસંશ્રયલક્ષણા સમ્પ્રાપ્તિરપિ લક્ષણમેવ| તત્ર પૂર્વો લક્ષણોદયો દોષદૂષ્યરાશેરેવ; દૂષ્યાન્ દૂષયન્તો દોષાઃ શોફં જનયન્તિ| તં શ્લીપદમિત્યાચક્ષતે ઇતિ પારિભાષિકી નિરુપાધિરેવ શ્લીપદસઞ્જ્ઞેતીતિશબ્દેન પ્રકાશયતિ||૧૦||

Meaning of the commentary

The commentary begins the section on shlipada and notes a cited view that it may also occur at the penis, lips, or nose. It says the word 'aggravated' implicitly supplies the causes, because doshas are not disturbed without a cause. Their localization and the resulting swelling constitute both pathogenesis and signs. The expression 'they call it shlipada' establishes the term as a technical name without an additional qualifier.

Key terms

shlIpada (shlipada): A classical disorder of gradually developing swelling, especially of the foot or lower limb.
va~gkShaNa (vankshana): The groin region.
Uru (uru): The thigh.
ja~gghA (jangha): The lower leg.
sthAnasaMshraya (sthanasamshraya): Localization of disturbed doshas in a bodily site.
shopha: Swelling.

Adhikarana ૧૦ (૧૧) · Śloka ૧૧

તત્ર, વાતજં ખરં કૃષ્ણં પરુષમનિમિત્તાનિલરુજં પરિસ્ફુટતિ ચ બહુશઃ; પિત્તજં તુ પીતાવભાસમીષન્મૃદુ જ્વરદાહપ્રાયં ચ; શ્લેષ્મજં તુ શ્વેતં સ્નિગ્ધાવભાસં મન્દવેદનં ભારિકં મહાગ્રન્થિકં કણ્ટકૈરુપચિતં ચ ||૧૧||

View original

तत्र, वातजं खरं कृष्णं परुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटति च बहुशः; पित्तजं तु पीतावभासमीषन्मृदु ज्वरदाहप्रायं च; श्लेष्मजं तु श्वेतं स्निग्धावभासं मन्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं कण्टकैरुपचितं च ||११||

Meaning of the śloka

Vatika shlipada is rough, dark, coarse, repeatedly cracked, and affected by apparently unprovoked vata-type pains. The pittaja form appears yellowish, is slightly soft, and is characterized mainly by fever and burning. The shlaishmika form is white with a smooth or oily appearance, mildly painful, heavy, marked by large nodules, and covered with thorn-like projections.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

કફજે ભારિકં ગુર્વિત્યર્થઃ||૧૧||

Meaning of the commentary

The commentary provides only one gloss: in the kapha-born form, bharika means heavy.

Key terms

vAtaja shlIpada (vataja shlipada): The rough, dark, painful type attributed to vata.
parisphuTati (parisphutati): Cracks or fissures repeatedly.
pittaja shlIpada (pittaja shlipada): The yellowish, softer type associated here with fever and burning.
shleShmaja shlIpada (shleshmaja shlipada): The pale, smooth, heavy, nodular type attributed to kapha.
mahAgranthika (mahagranthika): Having large nodular swellings.
kaNTaka (kantaka): Thorn-like projections on the swollen surface.

Adhikarana ૧૧ (૧૨) · Śloka ૧૨

તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકજાતં પ્રસૃતમિતિ વર્જનીયાનિ ||૧૨||

View original

तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्वल्मीकजातं प्रसृतमिति वर्जनीयानि ||१२||

Meaning of the śloka

In this context, cases lasting beyond one year, those that are extremely large, those that have developed an anthill-like form, and those that have spread extensively are to be left aside as unsuitable for curative treatment according to the classical prognosis.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વલ્મીકજાતં વલ્મીકવજ્જાતમ્, અતિબહુતરશિખરૈર્ગ્રન્થિભિરુપચિતત્વાત્; પરપદાર્થેષુ હિ પ્રવૃત્તા શબ્દા વતિમન્તરેણાપિ વત્યર્થં જનયન્તિ||૧૨||

Meaning of the commentary

The commentary explains valmikajata as having become like an anthill because the swelling is built up from very many projecting, knot-like elevations. It adds a grammatical observation: a word used with reference to another object may convey the sense of likeness even without the explicit suffix -vat.

Key terms

saMvatsarAtIta (samvatsaratita): Persisting for longer than one year.
atimahat: Extremely large.
valmIkajAta (valmikajata): Anthill-like, explained as having numerous projecting nodular elevations.
prasRuta (prasrita): Spread or extended widely.
varjanIya (varjaniya): To be left aside, expressing an unfavorable historical prognosis.

Adhikarana ૧૨ (૧૩) · Śloka ૧૩

ભવન્તિ ચાત્ર- ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્ | ગુરુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ વિના કફાત્ ||૧૩||

View original

भवन्ति चात्र- त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् | गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात् ||१३||

Meaning of the śloka

All three forms of shlipada should be understood as having a predominance of kapha, because heaviness and great enlargement do not occur, in this classical account, without kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વાતપિત્તશ્લીપદાન્યપિ કફાધિકાન્યેવેતિ દર્શયન્નાહ- ત્રીણીત્યાદિ||૧૩||

Meaning of the commentary

The commentary emphasizes that even the vata- and pitta-classified forms of shlipada remain predominantly associated with kapha.

Key terms

shlIpada (shlipada): A classical disorder category characterized in this context by marked enlargement and heaviness.
kaphocchraya: Predominance or marked increase of kapha.
gurutva: Heaviness.
mahattva: Great size or enlargement.
vAtapittashlIpada (vatapittashlipada): The vata- and pitta-classified forms, also said here to contain abundant kapha.

Adhikarana ૧૩ (૧૪) · Śloka ૧૪

પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ | યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ ||૧૪||

View original

पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः | ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||१४||

Meaning of the śloka

Shlipada is said to arise especially in regions where old or standing water is abundant and where the climate remains cool in every season.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

દેશવિશેષ એવાસ્યોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- પુરાણોદકભૂયિષ્ઠા ઇત્યાદિ| અનૂપદેશસ્ય પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા| જાઙ્ગલસ્યોન્નતસમભૂતલત્વાત્ સલિલં પતિતં ન તિષ્ઠતિ, સ્થિતમપિ રૂક્ષોષ્ણશુષ્કત્વાદ્દેશસ્ય શોષમુપૈતિ; તેન જાઙ્ગલદેશસ્ય શીતેઽપ્યશીતતા||૧૪||

Meaning of the commentary

The commentary explains this as a regional association. Anupa country is characterized by abundant retained water. In contrast, the elevated and even terrain of jangala country does not retain fallen water; any water that remains dries because the region is rough, hot, and arid. For that reason, jangala is said not to be truly cold even during the cold season.

Key terms

purANodaka (puranodaka): Old, standing, or retained water.
anUpadesha (anupadesha): A wet or marshy ecological region characterized here by retained water.
jA~ggaladesha (jangaladesha): A dry ecological region described as elevated, hot, rough, and water-shedding.
shItala (shitala): Cool or cold.
shlIpada (shlipada): The classical swelling disorder associated here with a particular environment.

Adhikarana ૧૪ (૧૫) · Śloka ૧૫

પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપિ શ્લીપદં જાયતે નૃણામ્ | કર્ણાક્ષિનાસિકૌષ્ઠેષુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ ||૧૫||

View original

पादवद्धस्तयोश्चापि श्लीपदं जायते नृणाम् | कर्णाक्षिनासिकौष्ठेषु केचिदिच्छन्ति तद्विदः ||१५||

Meaning of the śloka

A shlipada-like condition may arise in the hands just as it does in the feet. Some authorities knowledgeable about the disorder also recognize it at the ears, eyes, nose, and lips.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શ્લીપદસ્ય પાદાભ્યામન્યસ્મિન્નપ્યઙ્ગે ઉત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- પાદવદ્ધસ્તયોશ્ચાપીત્યાદિ||૧૫||

Meaning of the commentary

The commentary states that this verse extends the possible location of shlipada beyond the feet to other parts of the body.

Key terms

shlIpada (shlipada): A classical enlargement or swelling disorder, named from its typical association with the feet.
hasta: The hand, identified as another possible site.
karNa (karna): The ear.
akShi (akshi): The eye or eye region.
nAsikA (nasika): The nose.
oShTha (oshtha): The lip.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૧૨

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદનિદાનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||

Meaning of the śloka

Thus ends the twelfth chapter of the Nidanasthana in the Sushruta Samhita, entitled Vriddhi-Upadamsha-Shlipada-Nidana, the diagnostic account of vriddhi, upadamsha, and shlipada.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

Meaning of the commentary

The commentary colophon states that the twelfth chapter of the Nidanasthana is complete in Shri Dalhana's explanation of Sushruta entitled Nibandhasangraha.

Key terms

vRuddhi (vriddhi): A classical enlargement or swelling category named in the chapter title.
upadaMsha (upadamsha): A classical genital-lesion category named in the chapter title.
shlIpada (shlipada): A classical disorder involving marked swelling or enlargement.
nidAnasthAna (Nidanasthana): The division concerned with causes and diagnostic descriptions.
dvAdasha adhyAya (dvadasha adhyaya): The twelfth chapter.
nibandhasa~ggraha (Nibandhasangraha): The title of Dalhana's commentary.

← 11. granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam 13. kṣudrarōganidānam →