Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vr̥ddhyupadaṁśaślīpadānāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vātapittaślēṣmaśōṇitamēdōmūtrāntranimittāḥ sapta vr̥ddhayō bhavanti | tāsāṁ mūtrāntranimittē vr̥ddhī vātasamutthē, kēvalamutpattihēturanyatamaḥ ||3||
वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्त वृद्धयो भवन्ति | तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे, केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः ||३||
🔊 Audio coming soon
vr̥ddhīnāṁ saṅkhyāmāha- vātētyādi| saṅkhyēyanirdēśādēva saptasaṅkhyāsiddhau saptagrahaṇaṁ dvandvajādivr̥ddhiniṣēdhārthaṁ; tāsāṁ punarasambhavō vyādhisvabhāvāt| dhātumalakr̥tāyāmapi vr̥ddhau dōṣasyaiva cikitsārthaṁ sambhavaṁ darśayannāha- tāsāmityādi| vātasamutthē vātāt samyaguttiṣṭhētē vr̥ddhiṁ gacchata ityarthaḥ| jananahētuḥ punaranyatama iti taṁ pratipādayannāha- kēvalamutpattihēturanyatama iti| kēvalaṁ param, utpattērutpādakasya hētuḥ kāraṇamanyat mūtramantraṁ vā| anyē tu anayōrvr̥ddhyōryaṁ utpattērhēturvāyuḥ sō'nyatamō bhinnō jñēyaḥ; ētēna mūtrasandhāraṇakupitō vāyurmūtravr̥ddhēḥ kāraṇaṁ, bhāraharaṇādibhiḥ kupitastvantravr̥ddhērityarthaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
adhaḥ prakupitō'nyatamō hi dōṣaḥ phalakōśavāhinīrabhiprapadya dhamanīḥ phalakōṣayōrvr̥ddhiṁ janayati, tāṁ vr̥ddhimityācakṣatē ||4||
अधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरभिप्रपद्य धमनीः फलकोषयोर्वृद्धिं जनयति, तां वृद्धिमित्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
tāsāṁ samprāptimāha- adhaḥ prakupita ityādi| phalakōśayōrityanēna dvivacanēna muṣkadvaya ēva vr̥ddhiriti na jñēyaṁ, kiṁ tarhi ēkasminnapi pakṣē vr̥ddhiriti jñātavyam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tāsāṁ bhaviṣyatīnāṁ pūrvarūpāṇi- bastikaṭīmuṣkamēḍhrēṣu vēdanā mārutanigrahaḥ phalakōśaśōphaścēti ||5||
तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि- बस्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः फलकोशशोफश्चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
tāsāṁ pūrvarūpāṇyāha- tāsāmityādi||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatrānilaparipūrṇāṁ bastimivātatāṁ paruṣāmanimittānilarujāṁ vātavr̥ddhimācakṣatē; pakvōdumbarasaṅkāśāṁ jvaradāhōṣmavatīṁ cāśusamutthānapākāṁ pittavr̥ddhiṁ; kaṭhināmalpavēdanāṁ śītāṁ kaṇḍūmatīṁ ślēṣmavr̥ddhiṁ; kr̥ṣṇasphōṭāvr̥tāṁ pittavr̥ddhiliṅgāṁ raktavr̥ddhiṁ, mr̥dusnigdhāṁ kaṇḍūmatīmalpavēdanāṁ tālaphalaprakāśāṁ mēdōvr̥ddhiṁ; mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravr̥ddhirbhavati, sā gacchatō'mbupūrṇā dr̥tiriva kṣubhyati mūtrakr̥cchravēdanāṁ vr̥ṣaṇayōḥ śvayathuṁ kōśayōścāpādayati, tāṁ mūtravr̥ddhiṁ vidyāt; bhāraharaṇabalavadvigrahavr̥kṣaprapatanādibhirāyāsaviśēṣairvāyurabhipravr̥ddhaḥ prakupitaśca sthūlāntrasyētarasya caikadēśaṁ viguṇamādāyādhō gatvā vaṅkṣaṇasandhimupētya granthirūpēṇa sthitvā'pratikriyamāṇē ca kālāntarēṇa phalakōśaṁ praviśya muṣkaśōphamāpādayati, ādhmātō bastirivātataḥ pradīrghaḥ sa śōphō bhavati, saśabdamavapīḍitaścōrdhvamupaiti, vimuktaśca punarādhmāyatē , tāmantravr̥ddhimasādhyāmityācakṣatē ||6||
तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां परुषामनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचक्षते; पक्वोदुम्बरसङ्काशां ज्वरदाहोष्मवतीं चाशुसमुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं; कठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डूमतीं श्लेष्मवृद्धिं; कृष्णस्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्गां रक्तवृद्धिं, मृदुस्निग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं; मूत्रसन्धारणशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति, सा गच्छतोऽम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्यति मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृषणयोः श्वयथुं कोशयोश्चापादयति, तां मूत्रवृद्धिं विद्यात्; भारहरणबलवद्विग्रहवृक्षप्रपतनादिभिरायासविशेषैर्वायुरभिप्रवृद्धः प्रकुपितश्च स्थूलान्त्रस्येतरस्य चैकदेशं विगुणमादायाधो गत्वा वङ्क्षणसन्धिमुपेत्य ग्रन्थिरूपेण स्थित्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेण फलकोशं प्रविश्य मुष्कशोफमापादयति, आध्मातो बस्तिरिवाततः प्रदीर्घः स शोफो भवति, सशब्दमवपीडितश्चोर्ध्वमुपैति, विमुक्तश्च पुनराध्मायते , तामन्त्रवृद्धिमसाध्यामित्याचक्षते ||६||
🔊 Audio coming soon
tāsāṁ vātādijānāṁ lakṣaṇamāha- tatrānilētyādi| ātatām ādhmātām| mēdōvr̥ddhimiti kaphēna saha| mūtrētyādi śīlaṁ svabhāvaḥ| kṣubhyati sañcalati| ādhmātō bastiriva paripūrṇō mūtrāśaya iva| ātatō vistīrṇaḥ| upaiti udgacchati, vimuktaśca saśabdamēvādhmāyatē||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā tathā'tibrahmacāriṇīṁ cirōtsr̥ṣṭāṁ rajasvalāṁ dīrgharōmāṁ karkaśarōmāṁ saṅkīrṇarōmāṁ nigūḍharōmāmalpadvārāṁ mahādvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayōnimaprakṣālitayōniṁ yōnirōgōpasr̥ṣṭāṁ svabhāvatō vā duṣṭayōniṁ viyōniṁ vā nārīmatyarthamupasēvamānasya tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravēgavidhāraṇānmaithunāntē vā'prakṣālanādibhirmēḍhramāgamya prakupitā dōṣāḥ kṣatē'kṣatē vā śvayathumupajanayanti, tamupadaṁśamityācakṣatē ||7||
तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्याद्वा तथाऽतिब्रह्मचारिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दीर्घरोमां कर्कशरोमां सङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वारामप्रियामकामामचौक्षसलिलप्रक्षालितयोनिमप्रक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजदशनविषशूकनिपातनाद्बन्धनाद्धस्ताभिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्षसलिलप्रक्षालनादवपीडनाच्छ्रुक्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्रक्षालनादिभिर्मेढ्रमागम्य प्रकुपिता दोषाः क्षतेऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति, तमुपदंशमित्याचक्षते ||७||
🔊 Audio coming soon
vr̥ddhērantaramupadaṁśānāṁ hētvadyabhidhānamāha- tatrātimaithunētyādi| atibrahmacāriṇyā maithunātinivr̥ttyā saṅkucitakarkaśayōnimukhatvāt| cirōtsr̥ṣṭāṁ prabhūtakālatyaktāṁ, atrāpi sa ēva hētuḥ| brahmacāriṇyā janmanaḥ prabhr̥tyēva maithunābhāvaḥ, cirōtsr̥ṣṭāyāstu kadācidēvētyanayōrbhēdaḥ| rajasvalāyā duṣṭārtavaprasaṅgāt| dīrghakarkaśādirōmābhigamanē pīḍanābhighātaprasaṅgāt| saṅkīrṇarōmā ghanarōmā| nigūḍharōmā abhyantararōmā| alpadvārāyāmapi sa ēva hētuḥ| mahādvārāyāṁ śōphahētuścinttya ēva, tasmāt kēcinna paṭhanti| apriyāyāṁ liṅgānutthānēnētaścētābhighātaprasaṅgāt| akāmāyāḥ sakthisaṅkōcēna dvārālpatvāt| acōkṣasalilaprakṣālitayōnēḥ saliladōṣāt, acōkṣamapavitram| aprakṣālitayōnēḥ svēdamaladōṣāt| yōnirōgōpasr̥ṣṭāyā rōgadōṣānusārēṇa dōṣōdayāt| svabhāvatō vā duṣṭayōnērvātādaya ēva kāraṇam| viyōniṁ hastajaṅghāntaraṁ, tasya karkaśatvāt| karajā nakhāḥ, daśanā dantāḥ, śūkasya saviṣajalajakīṭasya, nipātanālliṅgādiśarīrē pātanādathavā tēṣāṁ mardanāt pīḍanāt| catuṣpadyō'jādayō rāsabhyādayō vā, tāsāmapyalpāramyayōnitvāt| acōkṣasalilaprakṣālanādibhiriti acōkṣasalilaprakṣālanamatra liṅgasya na tu yōnēḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
sa pañcavidhastribhirdōṣaiḥ pr̥thak samastairasr̥jā cēti ||8||
स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजा चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ saṅkhyāmāha- sa pañcavidha ityādi| tribhirdōṣaiḥ pr̥thagiti trayaḥ, samastairēkaḥ, asr̥jā caikaḥ, ēvaṁ pañca||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra vātikē pāruṣyaṁ tvakparipuṭanaṁ stabdhamēḍhratā paruṣaśōphatā vividhāśca vātavēdanāḥ; paittikē jvaraḥ śvayathuḥ pakvōḍumbarasaṅkāśastīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavēdanāśca; ślaiṣmikē śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ ślēṣmavēdanāśca; raktajē kr̥ṣṇasphōṭaprādurbhāvō'tyarthamasr̥kpravr̥ttiḥ pittaliṅgānyatyarthaṁ jvaradāhau śōṣaśca, yāpyaścaiva kadācit; sarvajē sarvaliṅgadarśanamavadaraṇaṁ ca śēphasaḥ kr̥miprādurbhāvō maraṇaṁ cēti ||9||
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता परुषशोफता विविधाश्च वातवेदनाः; पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोडुम्बरसङ्काशस्तीव्रदाहः क्षिप्रपाकः पित्तवेदनाश्च; श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्मवेदनाश्च; रक्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिः पित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहौ शोषश्च, याप्यश्चैव कदाचित्; सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफसः कृमिप्रादुर्भावो मरणं चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ vātādijānāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- tatra vātikē ityādi| “mēḍhrasandhau vraṇāḥ kēcit kēcit sarvāśrayāḥ smr̥tāḥ| kulatthākr̥tayaḥ kēcit kēcinmudgadalōpamāḥ|| rujādāhaparītāśca tr̥ṣṇāmōhasamanvitāḥ| śīghraṁ kēcidvisarpanti śanaiḥ kēcittathā'parē|| strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyantē upadaṁśāḥ sudāruṇāḥ”- iti tantrāntarē||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
kupitāstu dōṣā vātapittaślēṣmāṇō'dhaḥprapannā vaṅkṣaṇōrujānujaṅghāsvavatiṣṭhamānāḥ kālāntarēṇa pādamāśritya śanaiḥ śōphaṁ janayanti, taṁ ślīpadamityācakṣatē | tattrividhaṁ- vātapittakaphanimittamiti ||10||
कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्माणोऽधःप्रपन्ना वङ्क्षणोरुजानुजङ्घास्ववतिष्ठमानाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शोफं जनयन्ति, तं श्लीपदमित्याचक्षते | तत्त्रिविधं- वातपित्तकफनिमित्तमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paraṁ ślīpadārambhaḥ, upadaṁśasthānē'pi ślīpadasambhavāt; ‘śiśnauṣṭhanāsāsvapi ca kēcidicchanti tadvidaḥ’ iti vacanāt| tēṣāṁ samprāptiṁ nirdiśannāha- prakupitāstvityādi| prakupitā ityanēna sāmarthyādēva hētavō nirdiṣṭāḥ, ahatōrdōṣasyāduṣṭatvāt| sthānasaṁśrayalakṣaṇā samprāptirapi lakṣaṇamēva| tatra pūrvō lakṣaṇōdayō dōṣadūṣyarāśērēva; dūṣyān dūṣayantō dōṣāḥ śōphaṁ janayanti| taṁ ślīpadamityācakṣatē iti pāribhāṣikī nirupādhirēva ślīpadasañjñētītiśabdēna prakāśayati||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
tatra, vātajaṁ kharaṁ kr̥ṣṇaṁ paruṣamanimittānilarujaṁ parisphuṭati ca bahuśaḥ; pittajaṁ tu pītāvabhāsamīṣanmr̥du jvaradāhaprāyaṁ ca; ślēṣmajaṁ tu śvētaṁ snigdhāvabhāsaṁ mandavēdanaṁ bhārikaṁ mahāgranthikaṁ kaṇṭakairupacitaṁ ca ||11||
तत्र, वातजं खरं कृष्णं परुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटति च बहुशः; पित्तजं तु पीतावभासमीषन्मृदु ज्वरदाहप्रायं च; श्लेष्मजं तु श्वेतं स्निग्धावभासं मन्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं कण्टकैरुपचितं च ||११||
🔊 Audio coming soon
kaphajē bhārikaṁ gurvityarthaḥ||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
tatra saṁvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṁ prasr̥tamiti varjanīyāni ||12||
तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्वल्मीकजातं प्रसृतमिति वर्जनीयानि ||१२||
🔊 Audio coming soon
valmīkajātaṁ valmīkavajjātam, atibahutaraśikharairgranthibhirupacitatvāt; parapadārthēṣu hi pravr̥ttā śabdā vatimantarēṇāpi vatyarthaṁ janayanti||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
bhavanti cātra- trīṇyapyētāni jānīyācchlīpadāni kaphōcchrayāt | gurutvaṁ ca mahattvaṁ ca yasmānnāsti vinā kaphāt ||13||
भवन्ति चात्र- त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् | गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
vātapittaślīpadānyapi kaphādhikānyēvēti darśayannāha- trīṇītyādi||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
purāṇōdakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | yē dēśāstēṣu jāyantē ślīpadāni viśēṣataḥ ||14||
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः | ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||१४||
🔊 Audio coming soon
dēśaviśēṣa ēvāsyōtpattiṁ darśayannāha- purāṇōdakabhūyiṣṭhā ityādi| anūpadēśasya purāṇōdakabhūyiṣṭhatā| jāṅgalasyōnnatasamabhūtalatvāt salilaṁ patitaṁ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣōṣṇaśuṣkatvāddēśasya śōṣamupaiti; tēna jāṅgaladēśasya śītē'pyaśītatā||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
pādavaddhastayōścāpi ślīpadaṁ jāyatē nr̥ṇām | karṇākṣināsikauṣṭhēṣu kēcidicchanti tadvidaḥ ||15||
पादवद्धस्तयोश्चापि श्लीपदं जायते नृणाम् | कर्णाक्षिनासिकौष्ठेषु केचिदिच्छन्ति तद्विदः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ślīpadasya pādābhyāmanyasminnapyaṅgē utpattiṁ darśayannāha- pādavaddhastayōścāpītyādi||15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē vr̥ddhyupadaṁśaślīpadanidānaṁ nāma dvādaśō'dhyāyaḥ ||12||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē dvādaśō'dhyāyaḥ||12||