9. dhamanīvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ધમનીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સિરાવ્યધવિધિશારીરાનન્તરં સિરાધમનીસ્રોતસાં સદૃશત્વાદ્ધમનીવ્યાકરણારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથેત્યાદિ| ધ્માનાદનિલપૂરણાદ્ધમન્યઃ, તાસાં વ્યાકરણં વિવરણં યસ્મિન્ શારીર ઇતિ વિગ્રહઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યો નાભિપ્રભવા અભિહિતાઃ | તત્ર કેચિદાહુઃ- સિરાધમનીસ્રોતસામવિભાગઃ, સિરાવિકારા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચેતિ | તત્તુ ન સમ્યક્, અન્યા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચ સિરાભ્યઃ; કસ્માત્? વ્યઞ્જનાન્યત્વાન્, મૂલસન્નિયમાત્, કર્મવૈશેષ્યાત્, આગમાચ્ચ; કેવલં તુ પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશાગમકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ કર્મસુ ભવતિ ||૩||

તાસ્વતીતાવેક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- ચતુર્વિંશતિરિત્યાદિ| અભિહિતા ઉક્તાઃ, ‘શોણિતવર્ણનીયે’ (સૂ.૧૪) ઇતિ શેષઃ તત્ર ધમનીસિરાસ્રોતઃસ્વેકીયમતં સ્વમતેન હેતુમતા નિરાકર્તુમાહ- તત્રેત્યાદિ| અવિભાગોઽપૃથક્ત્વં, સરણાત્ સિરાઃ, તા એવ ધ્માનાદ્ધમન્યઃ, સ્રવણાત્ સ્રોતાંસીતિ | અપૃથક્ત્વે સ્વયમેવ હેતુમાહ- સિરાવિકારા ઇત્યાદિ| સિરાવિકારા ઇતિ સિરાણામેવાકારાન્તરેણ પરિણામાઃ, પિષ્ટવિકારક્ષીરવિકારવત્| પુનરપિ તૈરુક્તં- “આકાશીયાવકાશાનાં દેહે નામાનિ દેહિનામ્| સિરાઃ સ્રોતાંસિ માર્ગાઃ ખં ધમન્યો નાડ્ય આશયાઃ”- ઇત્યાદિ| પરમતોચ્છેદમાહ- તત્તુ ન સમ્યગિત્યાદિ| વ્યઞ્જનાન્યત્વાત્ લક્ષણાન્યત્વાત્; તત્ર સિરાણાં વાતાદિવહાનામરુણનીલશુક્લલોહિતવર્ણત્વં લક્ષણં, શબ્દાદિવહધમનીનાં તુ વર્ણાનુક્તેઃ સ્વધાતુસમવર્ણત્વમ્, એવં સ્રોતસામપિ| તદુક્તં ચરકે- “સ્વધાતુમસવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા” (ચ.વિ.૫) ઇત્યાદિકમ્| મૂલસન્નિયમો દ્વિતીયો ભેદો યથા- “તાસાં મૂલસિરાશ્ચત્વારિંશત્” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “એવમેતાનિ સપ્તસિરાશતાનિ” (શા.૭); ધમનીનાં તુ “ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યઃ”; સ્રોતસાં પુનર્દ્વાવિંશતિઃ સ્રોતાંસિ| કર્મવૈશેષ્યં વિશિષ્ટકર્મકરત્વં, તચ્ચ તૃતીયભેદકારણં; તદ્યથા- “કર્મણામપ્રતીઘાતં” (શા.૭) ઇત્યાદિનોક્તં સિરાણાં કર્મવૈશેષ્યં, શબ્દરૂપરસગન્ધવહત્વાદિકં ધમનીનાં, પ્રાણાન્નવારિરસશોણિતમાંસમેદોવાહિત્વં સ્રોતસામ્| આગમોઽત્રાયુર્વેદઃ, સ ચતુર્થો ભેદહેતુઃ; તદ્યથા- “સિરા ધમન્યો યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ” (શા.૫) ઇતિ, તથા “મર્મસિરાસ્નાયુધમનીઃ પરિહરન્” (સૂ.૫) ઇત્યાદિષુ સિરાદીનાં યદિ વિભક્તત્વં નાભવિષ્યત્તદા પૃથગ્વિવરણં નાકરિષ્યદિતિ| ઇદાનીમેતેષાં સિરાધમનીસ્રોતસાં પરસ્પરભિન્નાનામપિ કર્મસ્વવિભાગ ઇવ ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- કેવલમિત્યાદિ| સન્નિકર્ષો નૈકટ્યમ્| અતિસન્નિકર્ષાદિહેતુચતુષ્ટયેન કર્મસ્વપૃથક્ત્વમિવ ભવતિ| કથં? યથાઽતિસન્નિકર્ષયુક્તીકૃતાનાં તૃણાનાં પ્રત્યેકં ભિન્નજ્વલનક્રિયાણામભિન્નમિવ જ્વલનં પ્રતીયતે| સદૃશાગમત્વાદિતિ આપ્તાનાં વચનમાગમઃ, તસ્ય સદૃશત્વાત્| તથા હિ- “આકાશીયાવકાશાનાં દેહે નામાનિ દેહિનામ્| સિરાઃ સ્રોતાંસિ માર્ગાઃ ખં ધમન્ય” ઇત્યાપ્તોપદિષ્ટેન સિરાદિસાદૃશ્યેન ન નિર્ધાર્ય જ્ઞાયતે સિરાદિષુ કસ્યેદં તોયાદિવહનં કર્મ| સદૃશકર્મત્વાચ્ચ યથા- સહ ગાયતાં ગાયકાનાં ભિન્નગીતક્રિયાણામપ્યભિન્નગીતક્રિયાત્વપ્રતીતિઃ | સૌક્ષ્મ્યાદ્યથા- ઘટસ્થિતમૃત્પરમાણૂનાં પ્રત્યેકમુદકાહરણં કુર્વતામેકક્રિયાકારિત્વપ્રતીતિઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તાસાં તુ ખલુ નાભિપ્રભવાણાં ધમનીનામૂર્ધ્વગા દશ, દશ ચાધોગામિન્યઃ, ચતસ્રસ્તિર્યગ્ગાઃ ||૪||

તાસામિત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

ઊર્ધ્વગાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધપ્રશ્વાસોચ્છ્વાસજૃમ્ભિતક્ષુદ્ધસિતકથિતરુદિતાદીન્ વિશેષાનભિવહન્ત્યઃ શરીરં ધારયન્તિ | તાસ્તુ હૃદયમભિપ્રપન્નાસ્ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્ | તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, શબ્દરૂપરસગન્ધાનષ્ટાભિર્ગૃહ્ણીતે, દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ, દ્વાભ્યાં સ્વપિતિ, દ્વાભ્યાં પ્રતિબુધ્યતે, દ્વે ચાશ્રુવાહિન્યૌ, દ્વે સ્તન્યં સ્ત્રિયા વહતઃ સ્તનસંશ્રિતે, તે એવ શુક્રં નરસ્ય સ્તનાભ્યામભિવહતઃ, તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ | એતાભિરૂર્ધ્વં નાભેરુદરપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસ્કન્ધગ્રીવાબાહવો ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ||૫|| ભવતિ ચાત્ર- ઊર્ધ્વઙ્ગમાસ્તુ કુર્વન્તિ કર્માણ્યેતાનિ સર્વશઃ |૬|

પ્રશ્વાસોઽન્તઃપ્રવિશદ્વાયુઃ, ઉચ્છ્વાસ ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠદ્વાયુઃ, જૃમ્ભિતક્ષુદ્ધસિતકથિતાનિ ઘોષભાષયોર્વિશેષાઃ, રુદિતમશ્રુવાહિન્યોઃ કર્મ, આદિશબ્દાદ્રૂપાદિવાહિનીસમ્બન્ધિનાં પ્રેક્ષિતાદિકર્મવિશેષાણામવરોધઃ| તાસ્ત્વિત્યાદિ| શબ્દાદીંશ્ચતુરઃ પ્રત્યેકં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામિત્યષ્ટાભી રજઃપ્રવર્તિતાત્મપ્રયત્નપ્રબોધમનોઽનુગતાભિર્ધમનીભિર્ગૃહ્ણીતે| મનસશ્ચાણુત્વાદેકત્વાચ્ચ તાસાં યુગપત્પ્રવૃત્તિર્નાસ્તીતિ તાસાં યા ધમની મનસાઽનુયુજ્યતે તયૈવ રૂપાદિષ્વન્યતમમાત્મા ગૃહ્ણીતે, ન પુનર્યુગપદેવ રૂપાદિકં સર્વં સર્વાભિરિતિ | સ્પર્શગ્રહણં પુનરત્રૈવાધ્યાયે તિર્યગ્ગાણાં કર્મ વક્ષ્યતિ| ભાષત ઇતિ તાલ્વાદિસ્થાનવ્યાપારનિષ્પાદિતાકારાદિવર્ણવ્યક્તિયુક્તં શબ્દં કરોતિ, ઘોષશ્ચ તદ્વિપરીતોઽવ્યક્તઃ શબ્દઃ| દ્વાભ્યાં સ્વપિતિ તમોવિષયાભ્યાં, સત્ત્વવિષયાભ્યાં તુ બુધ્યતે| એતાભિરૂર્ધ્વં નાભેરુદરાદયો ધાર્યન્તે, અઙ્ગાદિભિઃ સહૈતાભિરુદરાદીનાં બન્ધનેન દૃઢીકૃતત્વાત્; વાતાદિવહનેન ચૈતાભિરેવ યાપ્યન્તે||૫||-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8

અધોગમાસ્તુ વક્ષ્યામિ કર્મ ચાસાં યથાયથમ્ ||૬|| અધોગમાસ્તુ વાતમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવાદીન્યધો વહન્તિ | તાસ્તુ પિત્તાશયમભિપ્રપન્નાસ્તત્રસ્થમેવાન્નપાનરસં વિપક્વમૌષ્ણ્યાદ્વિવેચયન્ત્યોઽભિવહન્ત્યઃ શરીરં તર્પયન્તિ, અર્પયન્તિ ચોર્ધ્વગાનાં તિર્યગ્ગાણાં ચ, રસસ્થાનં ચાભિપૂરયન્તિ, મૂત્રપુરીષસ્વેદાંશ્ચ વિવેચયન્તિ; આમપક્વાશયાન્તરે ચ ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્; તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, દ્વે અન્નવાહિન્યાવન્ત્રાશ્રિતે, તોયવહે દ્વે, મૂત્રબસ્તિમભિપ્રપન્ને મૂત્રવહે દ્વે, શુક્રવહે દ્વે શુક્રપ્રાદુર્ભાવાય, દ્વે વિસર્ગાય, તે એવ રક્તમભિવહતો વિસૃજતશ્ચ નારીણામાર્તવસઞ્જ્ઞં, દ્વે વર્ચોનિરસન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે, અષ્ટાવન્યાસ્તિર્યગ્ગામિનીનાં ધમનીનાં સ્વેદમર્પયન્તિ; તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ | એતાભિરધોનાભેઃ પક્વાશયકટીમૂત્રપુરીષગુદબસ્તિમેઢ્રસક્થીનિ ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ||૭|| ભવતિ ચાત્ર- અધોગમાસ્તુ કુર્વન્તિ કર્માણ્યેતાનિ સર્વશઃ |૮|

વાતાદ્યભિવહનમાસાં સામાન્યં કર્મ| આર્તવાદીનીત્યાદિશબ્દાદન્નતોયાદીનાં સ્વીકારઃ| સ્થાનાન્તરગતાનાં તાસામેવ કર્માહ- તાસ્ત્વિત્યાદિ| અભિપ્રપન્ના અભિમુખં પ્રાપ્તાઃ| વિપક્વમૌષ્ણ્યાદિતિ ‘અગ્નેઃ’ ઇતિ શેષઃ| વિવેચયન્ત્ય ઇતિ યથા યથા વિપક્વમશનરસં તથા તથા પૃથક્ કુર્વન્ત્ય ઇત્યર્થઃ| અભિવહન્ત્ય ઇતિ અભિતઃ સર્વતો વહન્ત્યઃ| તર્પયન્તિ પ્રીણયન્તિ| કથં પુનઃ સકલમેવ શરીરં તાસ્તર્પયન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- અર્પયન્તીત્યાદિ| કથમર્પયન્તીત્યત્ર યુક્તિમાહ- રસસ્થાનં ચાભિપૂરયન્તીતિ| અયમભિપ્રાયઃ- આમપક્વાશયે અધોનાભિરેવૈવમન્નરસો વર્તુલીકૃતો યથા રસસ્થાનસ્ય પૂરણં તતશ્ચોર્ધ્વગાભિસ્તિર્યગ્ગાભિશ્ચ તત્ર તત્રોપનીયત ઇતિ સકલશરીરતર્પણમધોગતાનામેવ કર્મ; રસસ્થાનં ચ હૃદયં, તત્પૂરણં ચ તન્નિષ્પાદિતરસપરમ્પરયા ન પુનઃ સાક્ષાદેવ, અધોગમત્વેનાસામૂર્ધ્વગમનાભાવાદ્ધૃદયગમનમેવ નાસ્તીતિ| તત્ર મૂત્રપુરીષસ્વેદાંશ્ચ વિવેચયન્તિ પૃથક્ કુર્વન્તિ, પક્વાન્નરસાદિતિ સમ્બન્ધઃ| પિત્તાશયે કર્મ તાસાં નિર્દિશ્યામપક્વાશયાન્તરે નિર્દિશન્નાહ- આમપક્વાશયાન્તર ઇત્યાદિ| પચનં પક્વં ભાવે ક્તઃ, તસ્યાશયઃ પક્વાશયઃ, એતેનામસ્ય પચ્યમાનસ્ય યદન્તરં તત્રેત્યર્થઃ| દ્વે અન્નવાહિન્યાવન્ત્રાશ્રિતે નહિ પિત્તાશયે રસમૂત્રપુરીષભાવેન વિવિચ્યમાનસ્યાહારસ્યાન્નભાવોઽસ્તિ , નાપિ તોયસ્ય તોયભાવના; તેન તોયમત્ર ભવિષ્યતો મૂત્રસ્ય કારણભૂતં પક્વાહારવિવેકજં દ્રવમયમુદકમિવોદકં , તદપિ દ્વે એવ વહતઃ; તદેવોદકં બસ્તિવિવરપ્રાપ્તં મૂત્રમિત્યુચ્યતે, તદ્વહે દ્વે મૂત્રબસ્તિસમ્બદ્ધે| એવમન્નમત્ર ભવિષ્યતઃ કિટ્ટસ્ય કારણભૂતં પક્વાહારવિવેકજં ઘનમન્નમિવાન્નં, તદપિ દ્વે એવ વહતઃ; તદેવોણ્ડુ(ન્દુ)કપ્રાપ્તં પુરીષમિત્યુચ્યતે||૬-૭||-

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

તિર્યગ્ગાઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ ચાસાં યથાયથમ્ ||૮|| તિર્યગ્ગાણાં તુ ચતસૃણાં ધમનીનામેકૈકા શતધા સહસ્રધા ચોત્તરોત્તરં વિભજ્યન્તે, તાસ્ત્વસઙ્ખ્યેયાઃ, તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં વિબદ્ધમાતતં ચ, તાસાં મુખાનિ રોમકૂપપ્રતિબદ્ધાનિ, યૈઃ સ્વેદમભિવહન્તિ રસં ચાભિતર્પયન્ત્યન્તર્બહિશ્ચ , તૈરેવ ચાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાલેપનવીર્યાણ્યન્તઃશરીરમભિપ્રતિપદ્યન્તે ત્વચિ વિપક્વાનિ, તૈરેવ ચ સ્પર્શં સુખમસુખં વા ગૃહ્ણીતે, તાસ્ત્વેતાશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ સર્વાઙ્ગગતાઃ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ ||૯||

વિભજ્યન્તે સ્વયમેવ વિભક્તા ભવન્તિ| ગવાક્ષિતં જાલકૈરિવ વ્યાપ્તમ્| રસં ચેત્યાદિ| રસં રસધાતુમ્| અન્તઃ અભ્યન્તરે| યૈર્મુખૈઃ સમ્યક્પરિણતાહારરસવાહિભિઃ | સન્તર્પયન્તિ સર્વતસ્તર્પયન્તિ| બહિશ્ચ સન્તર્પયન્તિ ‘ત્વચમ્’ ઇતિ શેષઃ| તૈરેવ ચાભ્યઙ્ગાદીનાં વીર્યાણિ ત્વચિ ભ્રાજકેનાગ્નિના વિપક્વાનિ શરીરાન્તઃ પ્રવિશન્તિ| તૈરેવ મનોનુગતૈઃ સુખાસુખરૂપં સ્પર્શં કર્માત્મા ગૃહ્ણીતે| તાઃ સર્વાઙ્ગગતાઃ સ્પર્શગ્રહણાયાધિકૃતત્વાત્, તદ્ગતં મનોઽપિ સર્વાઙ્ગસ્રોતોગતમેવ| તેનોર્ધ્વગાનાં ચાનિયત એવ દેશો ભવતિ||૮-૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

યથા સ્વભાવતઃ ખાનિ મૃણાલેષુ બિસેષુ ચ | ધમનીનાં તથા ખાનિ રસો યૈરુપચીયતે ||૧૦||

યથેત્યાદિ| ખાનિ સ્રોતાંસિ| રસો યૈરુપચીયત ઇતિ રસઃ પ્રધાનભૂતઃ, તેનાન્યદભ્યઙ્ગપરિષેકાદિવીર્યમ્||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

પઞ્ચાભિભૂતાસ્ત્વથ પઞ્ચકૃત્વઃ પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયન્તિ | પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયિત્વા પઞ્ચત્વમાયાન્તિ વિનાશકાલે ||૧૧||

ઇદાનીં શબ્દાદિગ્રાહિણીનાં સર્ગસ્થિતિપ્રલયેષુ પ્રકૃતિભૂતાનામપ્રકૃતિભૂતાનાં ચ ક્રિયોપદેશમાહ- પઞ્ચાભિભૂતા ઇત્યાદિ| અસ્યાર્થઃ- ભાવયન્તિ યોજયન્તિ, કાઃ? પઞ્ચાભિભૂતાઃ પઞ્ચભ્યો ભૂતેભ્યોઽભિ સમન્તાદ્ભૂતાઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈર્વા પઞ્ચભિરભિભૂતા વ્યાપ્તાઃ, આકાશપવનદહનતોયભૂમિભિર્વા પઞ્ચભિરભિભૂતા વ્યાપ્તા ધમન્યઃ; કં? પઞ્ચેન્દ્રિયં કર્મપુરુષં; કેષુ? પઞ્ચસુ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનેષુ; કથં? પઞ્ચકૃત્વઃ પઞ્ચવારાન્, ભાવયન્તિ યોજયન્તિ; અથ આયાન્તિ આગચ્છન્તિ; કાઃ? ધમન્યઃ; કિં પઞ્ચત્વં; કિં કૃત્વા? ભાવયિત્વા સંયોજ્ય; કિં તત્? પઞ્ચેન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિયપઞ્ચકં સૂક્ષ્મરૂપં; કેષુ? પઞ્ચસ્વાકાશાદિષુ મહાભૂતેષુ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- આકાશાદિપઞ્ચભૂતસમુત્પન્ના ધમન્યઃ કર્મપુરુષમિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનેષુ પઞ્ચવારાન્ ભાવયન્તિ, તતશ્ચેન્દ્રિયપઞ્ચકમાકાશાદિષુ ભૂતેષુ સંયોજ્ય વિનાશકાલે ધમન્યો વિનાશં યાન્તિ| અન્યે તુ ‘પઞ્ચાદિભૂતાન્યથ પઞ્ચકૃત્વા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- આદિભૂતાન્યાકાશાદીનિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ, પઞ્ચેન્દ્રિયં કર્મપુરુષં, પઞ્ચસુ ચક્ષુરાદિષ્વિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનેષુ યોજયન્તિ; તતશ્ચ પઞ્ચેન્દ્રિયં કર્મપુરુષં પઞ્ચસુ ચક્ષુરાદિષ્વિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનેષુ, ભાવયિત્વા સંયોજ્ય, તાનિ પઞ્ચ આદિભૂતાનિ, વિનાશકાલે પઞ્ચત્વમાયાન્તિ| અપરે તુ ‘પઞ્ચાભિભૂતાસ્ત્વથ પઞ્ચધા વા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ભાવયન્તિ યોજયન્તિ, કાઃ? પઞ્ચાભિભૂતા ધમન્યઃ; આયાન્તિ કિં? પઞ્ચત્વં વિનાશં; ક્વ? વિનાશકાલે; કિં કૃત્વા? ભાવયિત્વા સંયોજ્ય; કિં તત્? પઞ્ચેન્દ્રિયં બુદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકં કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં ચ; કેષુ? પઞ્ચસુ શબ્દાદિષુ વચનાદિષુ ચાત્મીયેષ્વર્થેષુ ; કથં? પઞ્ચધા પઞ્ચભિઃ પ્રકારૈઃ, તદનન્તા એવ ધમન્યઃ; કિં? પઞ્ચત્વં વિનાશં; ક્વ? વિનાશકાલે; કિં કૃત્વા? ભાવયિત્વા સંયોજ્ય; કં પઞ્ચેન્દ્રિયં બુદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકં કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં ચ; ક્વ? શબ્દાદિષુ સ્વકીયેષ્વર્થેષુ| અથવા પઞ્ચાનામાકાશપવનદહનતોયભૂમીનાં પૃથગાભિમુખ્યેન ભૂતાઃ સત્તારૂપેણ વ્યવસ્થિતા ધમન્યઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયં કર્મપુરુષં, યથાસ્વં પઞ્ચસુ ચક્ષુરાદિષ્વિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનેષુ, ભાવયન્તિ યોજયન્તિ| ગયી ત્વન્યથાઽઽપાતનિકાં વિધાય વ્યાખ્યાતિ; યથા- અત્ર રૂપાદિગ્રાહિણીનાં ધમનીનાં પઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચભિર્ધમનીભિઃ પઞ્ચાનામપિ રૂપાદીનાં યુગપદ્ગ્રહણેન ભવિતવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ- પઞ્ચાભિભૂતા ઇત્યાદિ| અસ્યાયમર્થઃ- પઞ્ચસુ રૂપાદિષુ, પઞ્ચેન્દ્રિયં ચક્ષુરાદિકં, પઞ્ચ ધમન્યો ભાવયન્તિ વેદયન્તિ; સ્વયં તાવત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ રૂપાદિકં વિદન્તિ, તાનિ ચ પઞ્ચ ધમન્યસ્તેષુ વેદયન્તિ| કથં? પઞ્ચકૃત્વઃ પઞ્ચવારાન્| ન ચૈકવારમેવ પઞ્ચાપિ ધમન્યઃ પઞ્ચાપીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચસ્વપિ રૂપાદિષુ વેદયન્તિ, તત્ કુતઃ પુનરિતિ હેતુગર્ભં વિશેષણમાહ- અભિભૂતા અભિમુખં પ્રાપ્તાઃ| કેન? ‘મનસા’ ઇતિ શેષઃ| કસ્માત્? કર્તૃમનઃપુરઃસરેન્દ્રિયાર્થગ્રહણાત્; મન્તા હિ શરીરે એક એવ, મનોઽપ્યેકમેવ, તેન મનસા યૈવ શબ્દાદિવહાસુ ધમનીષ્વભિપ્રપન્ના સૈવ સ્વધર્મં ગ્રાહયતિ મન્તારં નાન્યેતિ; યતો મનઃપુરઃસરૈવેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિઃ| ઇદાનીં સ્વસ્થસ્યૈવ રૂપાદિગ્રાહિણીત્વમાસાં ન પુનરતિદોષાભિપન્નસ્ય મરણેઽપીત્યાહ- પઞ્ચત્વમિત્યાદિ| વિશિષ્ટનાશકાલે પઞ્ચત્વં યાન્તિ; ધમન્યઃ પાઞ્ચભૌતિકા વિનાશકાલે પૃથક્પૃથગ્ભૂતભાવેનાવસ્થાનાત્ પઞ્ચતાં ગતા ઉચ્યન્તે| પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયિત્વેતિ પુનરપ્યનુવાદસ્તેષાં નિયતસ્વવિષયગ્રાહિત્વદર્શનાર્થઃ| ગ્રન્થાન્તરે “રસવહનં કુર્વન્તિ ધમન્યઃ સતતં તથા| શબ્દાદિગ્રહણોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસવચનાનિ ચ|| ભાવયન્તિ પૃથક્ પશ્ચાત્ પ્રત્યયાઃ ખલુ પઞ્ચસુ| તત્સઙ્ખ્યાકરણં યાન્તિ નાશકાલે તુ પઞ્ચતામ્|| શરીરં હિ ગતે તસ્મિઞ્ શૂન્યાગારમચેતનમ્| પઞ્ચતત્ત્વાવશેષત્વાત્ પઞ્ચતાં ગતમુચ્યતે”- ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

અત ઊર્ધ્વં સ્રોતસાં મૂલવિદ્ધલક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ | તાનિ તુ પ્રાણાન્નોદકરસરક્તમાંસમેદોમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવવહાનિ, યેષ્વધિકારઃ; એકેષાં બહૂનિ; એતેષાં વિશેષા બહવઃ | તત્ર પ્રાણવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્યાક્રોશનવિનમનમોહનભ્રમણવેપનાનિ મરણં વા ભવતિ; અન્નવહે દ્વે, તયોર્મૂલમામાશયોઽન્નવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્યાધ્માનં શૂલોઽન્નદ્વેષશ્છર્દિઃ પિપાસાઽઽન્ધ્યં મરણં ચ; ઉદકવહે દ્વે, તયોર્મૂલં તાલુ ક્લોમ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય પિપાસા સદ્યોમરણં ચ; રસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શોષઃપ્રાણવહવિદ્ધવચ્ચ મરણં તલ્લિઙ્ગાનિ ચ; રક્તવહે દ્વે, તયોર્મૂલં યકૃત્પ્લીહાનૌ રક્તવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ , તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્યાવાઙ્ગતા જ્વરો દાહઃ પાણ્ડુતા શોણિતાગમનં રક્તનેત્રતા ચ; માંસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્નાયુત્વચં રક્તવહાશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્વયથુર્માંસશોષઃ સિરાગ્રન્થયો મરણં ચ; મેદોવહે દ્વે, તયોર્મૂલં કટી વૃક્કૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય સ્વેદાગમનં સ્નિગ્ધાઙ્ગતા તાલુશોષઃ સ્થૂલશોફતા પિપાસા ચ; મૂત્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં બસ્તિર્મેઢ્રં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનદ્ધબસ્તિતા મૂત્રનિરોધઃ સ્તબ્ધમેઢ્રતા ચ; પુરીષવહે દ્વે, તયોર્મૂલં પક્વાશયો ગુદં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનાહો દુર્ગન્ધતા ગ્રથિતાન્ત્રતા ચ; શુક્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્તનૌ વૃષણૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય ક્લીબતા ચિરાત્ પ્રસેકો રક્તશુક્રતા ચ ; આર્તવહે દ્વે, તયોર્મૂલં ગર્ભાશય આર્તવવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધાયા વન્ધ્યાત્વં મૈથુનાસહિષ્ણુત્વમાર્તવનાશશ્ચ; સેવનીચ્છેદાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ; બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ | સ્રોતોવિદ્ધં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્, ઉદ્ધૃતશલ્યં તુ ક્ષતવિધાનેનોપચરેત્ ||૧૨||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| મૂલસ્ય સ્થૂલત્વેન તદ્વિદ્ધલક્ષણસ્યૈવ સાધ્યાસાધ્યપરિચ્છેદકત્વાત્તદ્વિદ્ધલક્ષણવ્યાખ્યાનમેવ પ્રતિજ્ઞાતમ્| સ્વરૂપં તુ “સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ” (ચ.વિ.૫) ઇતિ તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયમ્| તાન્યેવ વિવૃણ્વન્નાહ- તાનિ ત્વિત્યાદિ| પ્રાણાદીનામાર્તવાન્તાનામેકાદશાનાં પ્રત્યેકં વહને દ્વે દ્વે સ્રોતસી| અસ્થિમજ્જસ્વેદવાહિષુ સ્રોતઃસુ સત્સ્વપ્યનધિકારઃ; કથં? તત્રાસ્થિવહાનાં સકલાનામેવ મેદો મૂલં, મજ્જવહાનાં ચ તેષાં સકલાન્યેવાસ્થીનિ સકલશરીરગતાનિ, ન ચ સકલશરીરગતવિદ્ધલક્ષણં સાધ્યાદિજ્ઞાનનિશ્ચાયકમ્, એવં સ્વેદવહાનામપિ કેવલં મેદો મૂલમિતિ પૂર્વેણૈવ સમાનમ્, અતઃ શલ્યતન્ત્રે તેષાં મૂલવિદ્ધલક્ષણાનધિકારઃ| અમુમેવાર્થં ચેતસિ કૃત્વાઽઽહ- યેષ્વધિકાર ઇતિ| ‘શલ્યતન્ત્રે’ ઇતિ શેષઃ, કાયચિકિત્સાયાં તુ સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણં વાચ્યં, તેન સકલાઙ્ગગતાનામપિ સ્રોતસાં કાયચિકિત્સાયામધિકારઃ| શલ્યતન્ત્રાધિકારિષુ નિયતદેશસ્થિતેષુ વિદ્ધેષુ વેદનાવિશેષસ્ય સાધ્યાદિજ્ઞાનનિશ્ચાયકત્વમિતિ કાયચિકિત્સાધિકારિણાં સ્રોતસાં કૃત્સ્નશરીરગતત્વેન સૂક્ષ્માણામાશ્રિતસ્ય વેદનાવિશેષસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાન્ન સાધ્યાદિજ્ઞાનનિશ્ચાયકત્વમિતિ તેષામનધિકારઃ| પરમતમાહ- એકેષાં બહૂનીતિ|- એકેષામાચાર્યાણાં મતે બહૂનિ સ્રોતાંસિ, ‘તાન્યત્રાનધિકૃતાનિ’ ઇતિ શેષઃ| એતેષાં વિશેષા બહવ ઇતિ એતેષાં પૂર્વોક્તાનાં પ્રાણાદિવહાનાં સ્વતન્ત્રે દ્વાવિંશતિસઙ્ખ્યોપેતાનાં સ્રોતસાં, વિશેષા ભેદાઃ| તત્ર પ્રાણવહે ઇત્યાદિ| આક્રોશનમાર્તસ્વરૈ રોદનં, વિનમનં વિશેષેણ નમનમ્| ત્વક્શબ્દેન રસોઽત્ર, તાત્સ્થ્યાત્| શુક્રવહસ્રોતઃસન્નિહિતસેવનીચ્છેદનલક્ષણમશ્મરીચિકિત્સિતે બસ્તિપ્રસઙ્ગેનોક્તમત્રાસૂત્રિતમપિ| મૂત્રપુરીષસ્રોતોમૂલબસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણમતિદેશેન સુખપ્રતિપત્તયે નિર્દિશન્નાહ- બસ્તીત્યાદિ| બસ્તિવિદ્ધલક્ષણં ‘તત્ર વિદ્ધસ્યાનદ્ધબસ્તિતા’ ઇત્યાદિ; ગુદવિદ્ધલક્ષણં ચ ‘તત્ર વિદ્ધસ્યાનાહ’ ઇત્યાદિ| ઇદાનીં ચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- સ્રોતોવિદ્ધમિત્યાદિ| ઉપચરેદિતિ ‘શલ્યોદ્ધરણપ્રકારેણ’ ઇતિ શેષઃ| ઉદ્ધૃતશલ્યમિતિ અત્રાપિ પ્રત્યાખ્યાયેતિ યોજનીયમ્||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

ભવતિ ચાત્ર- મૂલાત્ ખાદન્તરં દેહે પ્રસૃતં ત્વભિવાહિ યત્ | સ્ત્રોતસ્તદિતિ વિજ્ઞેયં સિરાધમનિવર્જિતમ્ ||૧૩||

મૂલાદિત્યાદિ|- મૂલાત્ ખાદિતિ હૃદયાદિચ્છિદ્રાત્, પ્રસૃતમ્ અભિવહનશીલં, યદન્તરમ્ અવકાશઃ, તત્ સ્રોતો વિજ્ઞેયમ્||૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ધમનીવ્યાકરણશારીરં નામ નવમોઽધ્યાયઃ ||૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ||૯||