Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો ધમનીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
9. dhamanīvyākaraṇaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યો નાભિપ્રભવા અભિહિતાઃ | તત્ર કેચિદાહુઃ- સિરાધમનીસ્રોતસામવિભાગઃ, સિરાવિકારા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચેતિ | તત્તુ ન સમ્યક્, અન્યા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચ સિરાભ્યઃ; કસ્માત્? વ્યઞ્જનાન્યત્વાન્, મૂલસન્નિયમાત્, કર્મવૈશેષ્યાત્, આગમાચ્ચ; કેવલં તુ પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશાગમકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ કર્મસુ ભવતિ ||૩||
View original
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તાસાં તુ ખલુ નાભિપ્રભવાણાં ધમનીનામૂર્ધ્વગા દશ, દશ ચાધોગામિન્યઃ, ચતસ્રસ્તિર્યગ્ગાઃ ||૪||
View original
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ઊર્ધ્વગાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધપ્રશ્વાસોચ્છ્વાસજૃમ્ભિતક્ષુદ્ધસિતકથિતરુદિતાદીન્ વિશેષાનભિવહન્ત્યઃ શરીરં ધારયન્તિ | તાસ્તુ હૃદયમભિપ્રપન્નાસ્ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્ | તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, શબ્દરૂપરસગન્ધાનષ્ટાભિર્ગૃહ્ણીતે, દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ, દ્વાભ્યાં સ્વપિતિ, દ્વાભ્યાં પ્રતિબુધ્યતે, દ્વે ચાશ્રુવાહિન્યૌ, દ્વે સ્તન્યં સ્ત્રિયા વહતઃ સ્તનસંશ્રિતે, તે એવ શુક્રં નરસ્ય સ્તનાભ્યામભિવહતઃ, તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ | એતાભિરૂર્ધ્વં નાભેરુદરપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસ્કન્ધગ્રીવાબાહવો ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ||૫|| ભવતિ ચાત્ર- ઊર્ધ્વઙ્ગમાસ્તુ કુર્વન્તિ કર્માણ્યેતાનિ સર્વશઃ |૬|
View original
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
અધોગમાસ્તુ વક્ષ્યામિ કર્મ ચાસાં યથાયથમ્ ||૬|| અધોગમાસ્તુ વાતમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવાદીન્યધો વહન્તિ | તાસ્તુ પિત્તાશયમભિપ્રપન્નાસ્તત્રસ્થમેવાન્નપાનરસં વિપક્વમૌષ્ણ્યાદ્વિવેચયન્ત્યોઽભિવહન્ત્યઃ શરીરં તર્પયન્તિ, અર્પયન્તિ ચોર્ધ્વગાનાં તિર્યગ્ગાણાં ચ, રસસ્થાનં ચાભિપૂરયન્તિ, મૂત્રપુરીષસ્વેદાંશ્ચ વિવેચયન્તિ; આમપક્વાશયાન્તરે ચ ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્; તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, દ્વે અન્નવાહિન્યાવન્ત્રાશ્રિતે, તોયવહે દ્વે, મૂત્રબસ્તિમભિપ્રપન્ને મૂત્રવહે દ્વે, શુક્રવહે દ્વે શુક્રપ્રાદુર્ભાવાય, દ્વે વિસર્ગાય, તે એવ રક્તમભિવહતો વિસૃજતશ્ચ નારીણામાર્તવસઞ્જ્ઞં, દ્વે વર્ચોનિરસન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે, અષ્ટાવન્યાસ્તિર્યગ્ગામિનીનાં ધમનીનાં સ્વેદમર્પયન્તિ; તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ | એતાભિરધોનાભેઃ પક્વાશયકટીમૂત્રપુરીષગુદબસ્તિમેઢ્રસક્થીનિ ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ||૭|| ભવતિ ચાત્ર- અધોગમાસ્તુ કુર્વન્તિ કર્માણ્યેતાનિ સર્વશઃ |૮|
View original
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
તિર્યગ્ગાઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ ચાસાં યથાયથમ્ ||૮|| તિર્યગ્ગાણાં તુ ચતસૃણાં ધમનીનામેકૈકા શતધા સહસ્રધા ચોત્તરોત્તરં વિભજ્યન્તે, તાસ્ત્વસઙ્ખ્યેયાઃ, તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં વિબદ્ધમાતતં ચ, તાસાં મુખાનિ રોમકૂપપ્રતિબદ્ધાનિ, યૈઃ સ્વેદમભિવહન્તિ રસં ચાભિતર્પયન્ત્યન્તર્બહિશ્ચ , તૈરેવ ચાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાલેપનવીર્યાણ્યન્તઃશરીરમભિપ્રતિપદ્યન્તે ત્વચિ વિપક્વાનિ, તૈરેવ ચ સ્પર્શં સુખમસુખં વા ગૃહ્ણીતે, તાસ્ત્વેતાશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ સર્વાઙ્ગગતાઃ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ ||૯||
View original
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
યથા સ્વભાવતઃ ખાનિ મૃણાલેષુ બિસેષુ ચ | ધમનીનાં તથા ખાનિ રસો યૈરુપચીયતે ||૧૦||
View original
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
પઞ્ચાભિભૂતાસ્ત્વથ પઞ્ચકૃત્વઃ પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયન્તિ | પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયિત્વા પઞ્ચત્વમાયાન્તિ વિનાશકાલે ||૧૧||
View original
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વં સ્રોતસાં મૂલવિદ્ધલક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ | તાનિ તુ પ્રાણાન્નોદકરસરક્તમાંસમેદોમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવવહાનિ, યેષ્વધિકારઃ; એકેષાં બહૂનિ; એતેષાં વિશેષા બહવઃ | તત્ર પ્રાણવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્યાક્રોશનવિનમનમોહનભ્રમણવેપનાનિ મરણં વા ભવતિ; અન્નવહે દ્વે, તયોર્મૂલમામાશયોઽન્નવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્યાધ્માનં શૂલોઽન્નદ્વેષશ્છર્દિઃ પિપાસાઽઽન્ધ્યં મરણં ચ; ઉદકવહે દ્વે, તયોર્મૂલં તાલુ ક્લોમ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય પિપાસા સદ્યોમરણં ચ; રસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શોષઃપ્રાણવહવિદ્ધવચ્ચ મરણં તલ્લિઙ્ગાનિ ચ; રક્તવહે દ્વે, તયોર્મૂલં યકૃત્પ્લીહાનૌ રક્તવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ , તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્યાવાઙ્ગતા જ્વરો દાહઃ પાણ્ડુતા શોણિતાગમનં રક્તનેત્રતા ચ; માંસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્નાયુત્વચં રક્તવહાશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્વયથુર્માંસશોષઃ સિરાગ્રન્થયો મરણં ચ; મેદોવહે દ્વે, તયોર્મૂલં કટી વૃક્કૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય સ્વેદાગમનં સ્નિગ્ધાઙ્ગતા તાલુશોષઃ સ્થૂલશોફતા પિપાસા ચ; મૂત્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં બસ્તિર્મેઢ્રં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનદ્ધબસ્તિતા મૂત્રનિરોધઃ સ્તબ્ધમેઢ્રતા ચ; પુરીષવહે દ્વે, તયોર્મૂલં પક્વાશયો ગુદં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનાહો દુર્ગન્ધતા ગ્રથિતાન્ત્રતા ચ; શુક્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્તનૌ વૃષણૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય ક્લીબતા ચિરાત્ પ્રસેકો રક્તશુક્રતા ચ ; આર્તવહે દ્વે, તયોર્મૂલં ગર્ભાશય આર્તવવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધાયા વન્ધ્યાત્વં મૈથુનાસહિષ્ણુત્વમાર્તવનાશશ્ચ; સેવનીચ્છેદાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ; બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ | સ્રોતોવિદ્ધં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્, ઉદ્ધૃતશલ્યં તુ ક્ષતવિધાનેનોપચરેત્ ||૧૨||
View original
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ભવતિ ચાત્ર- મૂલાત્ ખાદન્તરં દેહે પ્રસૃતં ત્વભિવાહિ યત્ | સ્ત્રોતસ્તદિતિ વિજ્ઞેયં સિરાધમનિવર્જિતમ્ ||૧૩||
View original
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ધમનીવ્યાકરણશારીરં નામ નવમોઽધ્યાયઃ ||૯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon