Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਸ਼ਾਰੀਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਮਾਨਾਦਨਿਲਪੂਰਣਾਦ੍ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਾਸਾਂ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਿਵਰਣਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਰੀਰ ਇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਭਿਪ੍ਰਭਵਾ ਅਭਿਹਿਤਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਮਵਿਭਾਗਃ, ਸਿਰਾਵਿਕਾਰਾ ਏਵ ਹਿ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚੇਤਿ | ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਅਨ੍ਯਾ ਏਵ ਹਿ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਸਿਰਾਭ੍ਯਃ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍, ਮੂਲਸਨ੍ਨਿਯਮਾਤ੍, ਕਰ੍ਮਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍, ਆਗਮਾਚ੍ਚ; ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਸਦਸ਼ਾਗਮਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਿਭਕ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾਮਪ੍ਯਵਿਭਾਗ ਇਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ਭਵਤਿ ||੩||
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਸ੍ਵਤੀਤਾਵੇਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਹਿਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ‘ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੇ’ (ਸੂ.੧੪) ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ ਤਤ੍ਰ ਧਮਨੀਸਿਰਾਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵੇਕੀਯਮਤਂ ਸ੍ਵਮਤੇਨ ਹੇਤੁਮਤਾ ਨਿਰਾਕਰ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਭਾਗੋਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ, ਸਰਣਾਤ੍ ਸਿਰਾਃ, ਤਾ ਏਵ ਧ੍ਮਾਨਾਦ੍ਧਮਨ੍ਯਃ, ਸ੍ਰਵਣਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸੀਤਿ | ਅਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਿਰਾਵਿਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ ਸਿਰਾਣਾਮੇਵਾਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪਰਿਣਾਮਾਃ, ਪਿਸ੍ਟਵਿਕਾਰਕ੍ਸੀਰਵਿਕਾਰਵਤ੍| ਪੁਨਰਪਿ ਤੈਰੁਕ੍ਤਂ- “ਆਕਾਸ਼ੀਯਾਵਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇਹੇ ਨਾਮਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਮਾਰ੍ਗਾਃ ਖਂ ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਡ੍ਯ ਆਸ਼ਯਾਃ”- ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਮਤੋਚ੍ਛੇਦਮਾਹ- ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਮਰੁਣਨੀਲਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵਹਧਮਨੀਨਾਂ ਤੁ ਵਰ੍ਣਾਨੁਕ੍ਤੇਃ ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਪਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ- “ਸ੍ਵਧਾਤੁਮਸਵਰ੍ਣਾਨਿ ਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ” (ਚ.ਵਿ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍| ਮੂਲਸਨ੍ਨਿਯਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਭੇਦੋ ਯਥਾ- “ਤਾਸਾਂ ਮੂਲਸਿਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ” (ਸ਼ਾ.੭); ਧਮਨੀਨਾਂ ਤੁ “ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਧਮਨ੍ਯਃ”; ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਕਰ੍ਮਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਕਰਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਚ ਤਤੀਯਭੇਦਕਾਰਣਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਕਰ੍ਮਣਾਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤਂ” (ਸ਼ਾ.੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਵਹਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਧਮਨੀਨਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਵਾਰਿਰਸਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਮੇਦੋਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍| ਆਗਮੋਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਸ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਭੇਦਹੇਤੁਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਸਿਰਾ ਧਮਨ੍ਯੋ ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ” (ਸ਼ਾ.੫) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਃ ਪਰਿਹਰਨ੍” (ਸੂ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਯਦਿ ਵਿਭਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਾਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਤਦਾ ਪਥਗ੍ਵਿਵਰਣਂ ਨਾਕਰਿਸ੍ਯਦਿਤਿ| ਇਦਾਨੀਮੇਤੇਸਾਂ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਭਿਨ੍ਨਾਨਾਮਪਿ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਵਿਭਾਗ ਇਵ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੇਵਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸੋ ਨੈਕਟ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦਿਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮਿਵ ਭਵਤਿ| ਕਥਂ? ਯਥਾਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਯੁਕ੍ਤੀਕਤਾਨਾਂ ਤਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭਿਨ੍ਨਜ੍ਵਲਨਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਭਿਨ੍ਨਮਿਵ ਜ੍ਵਲਨਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਸਦਸ਼ਾਗਮਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਆਪ੍ਤਾਨਾਂ ਵਚਨਮਾਗਮਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ- “ਆਕਾਸ਼ੀਯਾਵਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇਹੇ ਨਾਮਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਮਾਰ੍ਗਾਃ ਖਂ ਧਮਨ੍ਯ” ਇਤ੍ਯਾਪ੍ਤੋਪਦਿਸ੍ਟੇਨ ਸਿਰਾਦਿਸਾਦਸ਼੍ਯੇਨ ਨ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਸਿਰਾਦਿਸੁ ਕਸ੍ਯੇਦਂ ਤੋਯਾਦਿਵਹਨਂ ਕਰ੍ਮ| ਸਦਸ਼ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯਥਾ- ਸਹ ਗਾਯਤਾਂ ਗਾਯਕਾਨਾਂ ਭਿਨ੍ਨਗੀਤਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਯਭਿਨ੍ਨਗੀਤਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤਿਃ | ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ- ਘਟਸ੍ਥਿਤਮਤ੍ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੁਦਕਾਹਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮੇਕਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤਿਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਭਿਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਧਮਨੀਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਦਸ਼, ਦਸ਼ ਚਾਧੋਗਾਮਿਨ੍ਯਃ, ਚਤਸ੍ਰਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ ||੪||
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਜਮ੍ਭਿਤਕ੍ਸੁਦ੍ਧਸਿਤਕਥਿਤਰੁਦਿਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਵਹਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ | ਤਾਸ੍ਤੁ ਹਦਯਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ | ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਰਸਾਨ੍ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਹਤਸ੍ਤਾ ਦਸ਼, ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਨਸ੍ਟਾਭਿਰ੍ਗਹ੍ਣੀਤੇ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸਤੇ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਘੋਸਂ ਕਰੋਤਿ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ, ਦ੍ਵੇ ਚਾਸ਼੍ਰੁਵਾਹਿਨ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਹਤਃ ਸ੍ਤਨਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ, ਤੇ ਏਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਨਰਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨਾਭ੍ਯਾਮਭਿਵਹਤਃ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਵਿਭਾਗਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ | ਏਤਾਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਭੇਰੁਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਬਾਹਵੋ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ||੫|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਊਰ੍ਧ੍ਵਙ੍ਗਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ |੬|
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ਼ਦ੍ਵਾਯੁਃ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਦ੍ਵਾਯੁਃ, ਜਮ੍ਭਿਤਕ੍ਸੁਦ੍ਧਸਿਤਕਥਿਤਾਨਿ ਘੋਸਭਾਸਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਰੁਦਿਤਮਸ਼੍ਰੁਵਾਹਿਨ੍ਯੋਃ ਕਰ੍ਮ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰੂਪਾਦਿਵਾਹਿਨੀਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਿਤਾਦਿਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਵਰੋਧਃ| ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਸ੍ਟਾਭੀ ਰਜਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਤ੍ਮਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪ੍ਰਬੋਧਮਨੋਨੁਗਤਾਭਿਰ੍ਧਮਨੀਭਿਰ੍ਗਹ੍ਣੀਤੇ| ਮਨਸਸ਼੍ਚਾਣੁਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਤਾਸਾਂ ਯਾ ਧਮਨੀ ਮਨਸਾਨੁਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਯੈਵ ਰੂਪਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਯਤਮਮਾਤ੍ਮਾ ਗਹ੍ਣੀਤੇ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯੁਗਪਦੇਵ ਰੂਪਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਭਿਰਿਤਿ | ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਣਂ ਪੁਨਰਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਭਾਸਤ ਇਤਿ ਤਾਲ੍ਵਾਦਿਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਾਪਾਰਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਾਕਾਰਾਦਿਵਰ੍ਣਵ੍ਯਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਘੋਸਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਤਮੋਵਿਸਯਾਭ੍ਯਾਂ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਸਯਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਏਤਾਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਭੇਰੁਦਰਾਦਯੋ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਸਹੈਤਾਭਿਰੁਦਰਾਦੀਨਾਂ ਬਨ੍ਧਨੇਨ ਦਢੀਕਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਾਤਾਦਿਵਹਨੇਨ ਚੈਤਾਭਿਰੇਵ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
ਅਧੋਗਮਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਕਰ੍ਮ ਚਾਸਾਂ ਯਥਾਯਥਮ੍ ||੬|| ਅਧੋਗਮਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਦੀਨ੍ਯਧੋ ਵਹਨ੍ਤਿ | ਤਾਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵਾਨ੍ਨਪਾਨਰਸਂ ਵਿਪਕ੍ਵਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵੇਚਯਨ੍ਤ੍ਯੋਭਿਵਹਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ, ਅਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਨਾਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਣਾਂ ਚ, ਰਸਸ੍ਥਾਨਂ ਚਾਭਿਪੂਰਯਨ੍ਤਿ, ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵੇਚਯਨ੍ਤਿ; ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਰਸਾਨ੍ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਹਤਸ੍ਤਾ ਦਸ਼, ਦ੍ਵੇ ਅਨ੍ਨਵਾਹਿਨ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤੇ, ਤੋਯਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਮੂਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨੇ ਮੂਤ੍ਰਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਾਯ, ਦ੍ਵੇ ਵਿਸਰ੍ਗਾਯ, ਤੇ ਏਵ ਰਕ੍ਤਮਭਿਵਹਤੋ ਵਿਸਜਤਸ਼੍ਚ ਨਾਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਸਞ੍ਜ੍ਞਂ, ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਚੋਨਿਰਸਨ੍ਯੌ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੇ, ਅਸ੍ਟਾਵਨ੍ਯਾਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਮਿਨੀਨਾਂ ਧਮਨੀਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਮਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ; ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਵਿਭਾਗਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ | ਏਤਾਭਿਰਧੋਨਾਭੇਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਗੁਦਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਸਕ੍ਥੀਨਿ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ||੭|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਧੋਗਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ |੮|
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦ੍ਯਭਿਵਹਨਮਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ| ਆਰ੍ਤਵਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨ੍ਨਤੋਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵੀਕਾਰਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਾਨਾਂ ਤਾਸਾਮੇਵ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਅਭਿਮੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਵਿਪਕ੍ਵਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਤਿ ‘ਅਗ੍ਨੇਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਵੇਚਯਨ੍ਤ੍ਯ ਇਤਿ ਯਥਾ ਯਥਾ ਵਿਪਕ੍ਵਮਸ਼ਨਰਸਂ ਤਥਾ ਤਥਾ ਪਥਕ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਵਹਨ੍ਤ੍ਯ ਇਤਿ ਅਭਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਃ| ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਸਕਲਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਾਸ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਅਰ੍ਪਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਮਰ੍ਪਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਰਸਸ੍ਥਾਨਂ ਚਾਭਿਪੂਰਯਨ੍ਤੀਤਿ| ਅਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ- ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਅਧੋਨਾਭਿਰੇਵੈਵਮਨ੍ਨਰਸੋ ਵਰ੍ਤੁਲੀਕਤੋ ਯਥਾ ਰਸਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਪੂਰਣਂ ਤਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਭਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਭਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਪਨੀਯਤ ਇਤਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਤਰ੍ਪਣਮਧੋਗਤਾਨਾਮੇਵ ਕਰ੍ਮ; ਰਸਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਹਦਯਂ, ਤਤ੍ਪੂਰਣਂ ਚ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਰਸਪਰਮ੍ਪਰਯਾ ਨ ਪੁਨਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਵ, ਅਧੋਗਮਤ੍ਵੇਨਾਸਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਭਾਵਾਦ੍ਧਦਯਗਮਨਮੇਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵੇਚਯਨ੍ਤਿ ਪਥਕ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਰਸਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯੇ ਕਰ੍ਮ ਤਾਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਚਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਯਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਏਤੇਨਾਮਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯਦਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵੇ ਅਨ੍ਨਵਾਹਿਨ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਨਹਿ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯੇ ਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਭਾਵੇਨ ਵਿਵਿਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਨਭਾਵੋਸ੍ਤਿ , ਨਾਪਿ ਤੋਯਸ੍ਯ ਤੋਯਭਾਵਨਾ; ਤੇਨ ਤੋਯਮਤ੍ਰ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਪਕ੍ਵਾਹਾਰਵਿਵੇਕਜਂ ਦ੍ਰਵਮਯਮੁਦਕਮਿਵੋਦਕਂ , ਤਦਪਿ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਵਹਤਃ; ਤਦੇਵੋਦਕਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਵਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਹੇ ਦ੍ਵੇ ਮੂਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ| ਏਵਮਨ੍ਨਮਤ੍ਰ ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਕਿਟ੍ਟਸ੍ਯ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਪਕ੍ਵਾਹਾਰਵਿਵੇਕਜਂ ਘਨਮਨ੍ਨਮਿਵਾਨ੍ਨਂ, ਤਦਪਿ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਵਹਤਃ; ਤਦੇਵੋਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪੁਰੀਸਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੬-੭||-
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਕਰ੍ਮ ਚਾਸਾਂ ਯਥਾਯਥਮ੍ ||੮|| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਣਾਂ ਤੁ ਚਤਸਣਾਂ ਧਮਨੀਨਾਮੇਕੈਕਾ ਸ਼ਤਧਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ, ਤਾਭਿਰਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮਾਤਤਂ ਚ, ਤਾਸਾਂ ਮੁਖਾਨਿ ਰੋਮਕੂਪਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਨਿ, ਯੈਃ ਸ੍ਵੇਦਮਭਿਵਹਨ੍ਤਿ ਰਸਂ ਚਾਭਿਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ , ਤੈਰੇਵ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਲੇਪਨਵੀਰ੍ਯਾਣ੍ਯਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰਮਭਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵਚਿ ਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ, ਤੈਰੇਵ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸੁਖਮਸੁਖਂ ਵਾ ਗਹ੍ਣੀਤੇ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਾਃ ਸਵਿਭਾਗਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੯||
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵਿਭਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਂ ਜਾਲਕੈਰਿਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਰਸਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਂ ਰਸਧਾਤੁਮ੍| ਅਨ੍ਤਃ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ| ਯੈਰ੍ਮੁਖੈਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤਾਹਾਰਰਸਵਾਹਿਭਿਃ | ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ| ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ‘ਤ੍ਵਚਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੈਰੇਵ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਤ੍ਵਚਿ ਭ੍ਰਾਜਕੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਤੈਰੇਵ ਮਨੋਨੁਗਤੈਃ ਸੁਖਾਸੁਖਰੂਪਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਗਹ੍ਣੀਤੇ| ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਣਾਯਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਦ੍ਗਤਂ ਮਨੋਪਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ੍ਰੋਤੋਗਤਮੇਵ| ਤੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਨਾਂ ਚਾਨਿਯਤ ਏਵ ਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ||੮-੯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਖਾਨਿ ਮਣਾਲੇਸੁ ਬਿਸੇਸੁ ਚ | ਧਮਨੀਨਾਂ ਤਥਾ ਖਾਨਿ ਰਸੋ ਯੈਰੁਪਚੀਯਤੇ ||੧੦||
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਰਸੋ ਯੈਰੁਪਚੀਯਤ ਇਤਿ ਰਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਃ, ਤੇਨਾਨ੍ਯਦਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਦਿਵੀਰ੍ਯਮ੍||੧੦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ | ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ||੧੧||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗ੍ਰਾਹਿਣੀਨਾਂ ਸਰ੍ਗਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯੇਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਮਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਰਿਯੋਪਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ- ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ, ਕਾਃ? ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾਃ ਪਞ੍ਚਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋਭਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਭੂਤਾਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧੈਰ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰਭਿਭੂਤਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਃ, ਆਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮਿਭਿਰ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰਭਿਭੂਤਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਧਮਨ੍ਯਃ; ਕਂ? ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਂ; ਕੇਸੁ? ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਸੁ; ਕਥਂ? ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਾਰਾਨ੍, ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ; ਅਥ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਕਾਃ? ਧਮਨ੍ਯਃ; ਕਿਂ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ; ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ; ਕਿਂ ਤਤ੍? ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਂ; ਕੇਸੁ? ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਦਿਸੁ ਮਹਾਭੂਤੇਸੁ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਆਕਾਸ਼ਾਦਿਪਞ੍ਚਭੂਤਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਧਮਨ੍ਯਃ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਸੁ ਪਞ੍ਚਵਾਰਾਨ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਮਾਕਾਸ਼ਾਦਿਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਧਮਨ੍ਯੋ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪਞ੍ਚਾਦਿਭੂਤਾਨ੍ਯਥ ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਆਦਿਭੂਤਾਨ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਂ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਸੁ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਸੁ, ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ, ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਆਦਿਭੂਤਾਨਿ, ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ, ਕਾਃ? ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾ ਧਮਨ੍ਯਃ; ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਕਿਂ? ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ; ਕ੍ਵ? ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ; ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ; ਕਿਂ ਤਤ੍? ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਚ; ਕੇਸੁ? ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ ਵਚਨਾਦਿਸੁ ਚਾਤ੍ਮੀਯੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ ; ਕਥਂ? ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ, ਤਦਨਨ੍ਤਾ ਏਵ ਧਮਨ੍ਯਃ; ਕਿਂ? ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ; ਕ੍ਵ? ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ; ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ; ਕਂ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਚ; ਕ੍ਵ? ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਕੀਯੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ| ਅਥਵਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਾਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮੀਨਾਂ ਪਥਗਾਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨ ਭੂਤਾਃ ਸਤ੍ਤਾਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਸੁ, ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ| ਗਯੀ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਪਾਤਨਿਕਾਂ ਵਿਧਾਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ; ਯਥਾ- ਅਤ੍ਰ ਰੂਪਾਦਿਗ੍ਰਾਹਿਣੀਨਾਂ ਧਮਨੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਧਮਨੀਭਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਯੁਗਪਦ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਪਞ੍ਚਾਭਿਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਪਞ੍ਚਸੁ ਰੂਪਾਦਿਸੁ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਕਂ, ਪਞ੍ਚ ਧਮਨ੍ਯੋ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ੍ਵਯਂ ਤਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਰੂਪਾਦਿਕਂ ਵਿਦਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਪਞ੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇਸੁ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ| ਕਥਂ? ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਾਰਾਨ੍| ਨ ਚੈਕਵਾਰਮੇਵ ਪਞ੍ਚਾਪਿ ਧਮਨ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਪਿ ਰੂਪਾਦਿਸੁ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਿਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਅਭਿਭੂਤਾ ਅਭਿਮੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਕੇਨ? ‘ਮਨਸਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਕਰ੍ਤਮਨਃਪੁਰਃਸਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਤ੍; ਮਨ੍ਤਾ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਏਕ ਏਵ, ਮਨੋਪ੍ਯੇਕਮੇਵ, ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਯੈਵ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵਹਾਸੁ ਧਮਨੀਸ੍ਵਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਸੈਵ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਂ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ ਮਨ੍ਤਾਰਂ ਨਾਨ੍ਯੇਤਿ; ਯਤੋ ਮਨਃਪੁਰਃਸਰੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਰੂਪਾਦਿਗ੍ਰਾਹਿਣੀਤ੍ਵਮਾਸਾਂ ਨ ਪੁਨਰਤਿਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਮਰਣੇਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ; ਧਮਨ੍ਯਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਪਥਕ੍ਪਥਗ੍ਭੂਤਭਾਵੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਾਂ ਗਤਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵੇਤਿ ਪੁਨਰਪ੍ਯਨੁਵਾਦਸ੍ਤੇਸਾਂ ਨਿਯਤਸ੍ਵਵਿਸਯਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ “ਰਸਵਹਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸਤਤਂ ਤਥਾ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਚਨਾਨਿ ਚ|| ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਸੁ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍|| ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਗਤੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰਮਚੇਤਨਮ੍| ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਾਂ ਗਤਮੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ||੧੧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੂਲਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਾਨਿ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨੋਦਕਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਵਹਾਨਿ, ਯੇਸ੍ਵਧਿਕਾਰਃ; ਏਕੇਸਾਂ ਬਹੂਨਿ; ਏਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਬਹਵਃ | ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਹਦਯਂ ਰਸਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਕ੍ਰੋਸ਼ਨਵਿਨਮਨਮੋਹਨਭ੍ਰਮਣਵੇਪਨਾਨਿ ਮਰਣਂ ਵਾ ਭਵਤਿ; ਅਨ੍ਨਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਨਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ੂਲੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪਿਪਾਸਾਨ੍ਧ੍ਯਂ ਮਰਣਂ ਚ; ਉਦਕਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਤਾਲੁ ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਿਪਾਸਾ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਂ ਚ; ਰਸਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਹਦਯਂ ਰਸਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਃਪ੍ਰਾਣਵਹਵਿਦ੍ਧਵਚ੍ਚ ਮਰਣਂ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ; ਰਕ੍ਤਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ , ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼੍ਯਾਵਾਙ੍ਗਤਾ ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਸ਼ੋਣਿਤਾਗਮਨਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਤਾ ਚ; ਮਾਂਸਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਸ੍ਨਾਯੁਤ੍ਵਚਂ ਰਕ੍ਤਵਹਾਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਸਃ ਸਿਰਾਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਮਰਣਂ ਚ; ਮੇਦੋਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਕਟੀ ਵਕ੍ਕੌ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਾਗਮਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਤਾ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ੋਫਤਾ ਪਿਪਾਸਾ ਚ; ਮੂਤ੍ਰਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੇਢ੍ਰਂ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਦ੍ਧਬਸ੍ਤਿਤਾ ਮੂਤ੍ਰਨਿਰੋਧਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ ਚ; ਪੁਰੀਸਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਗੁਦਂ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਾਹੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਤਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ਚ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਸ੍ਤਨੌ ਵਸਣੌ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਲੀਬਤਾ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾ ਚ ; ਆਰ੍ਤਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯ ਆਰ੍ਤਵਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਾਯਾ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਮੈਥੁਨਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮਾਰ੍ਤਵਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ; ਸੇਵਨੀਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਰੁਜਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ; ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮਿਤਿ | ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਦ੍ਧਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਚਰੇਤ੍, ਉਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯਂ ਤੁ ਕ੍ਸਤਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍ ||੧੨||
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਸ੍ਯ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੈਵ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਮ੍| ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤੁ “ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਾਨਿ ਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਾਨਸਦਸ਼ਾਨਿ ਚ” (ਚ.ਵਿ.੫) ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਾਨਿ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਤਵਾਨ੍ਤਾਨਾਮੇਕਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਹਨੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਰੋਤਸੀ| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯਨਧਿਕਾਰਃ; ਕਥਂ? ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਵਹਾਨਾਂ ਸਕਲਾਨਾਮੇਵ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ, ਮਜ੍ਜਵਹਾਨਾਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਕਲਾਨ੍ਯੇਵਾਸ੍ਥੀਨਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਗਤਾਨਿ, ਨ ਚ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਗਤਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਮ੍, ਏਵਂ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਮਪਿ ਕੇਵਲਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਸਮਾਨਮ੍, ਅਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤੇਸਾਂ ਮੂਲਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਾਨਧਿਕਾਰਃ| ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਸਿ ਕਤ੍ਵਾਹ- ਯੇਸ੍ਵਧਿਕਾਰ ਇਤਿ| ‘ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਤੁ ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਂ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਸਕਲਾਙ੍ਗਗਤਾਨਾਮਪਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਧਿਕਾਰਃ| ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰਿਸੁ ਨਿਯਤਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੇਸੁ ਵਿਦ੍ਧੇਸੁ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਾਰਿਣਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਰੀਰਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤੇਸਾਮਨਧਿਕਾਰਃ| ਪਰਮਤਮਾਹ- ਏਕੇਸਾਂ ਬਹੂਨੀਤਿ|- ਏਕੇਸਾਮਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਤੇ ਬਹੂਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ‘ਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨਧਿਕਤਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਬਹਵ ਇਤਿ ਏਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪੇਤਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭੇਦਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਵਹੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕ੍ਰੋਸ਼ਨਮਾਰ੍ਤਸ੍ਵਰੈ ਰੋਦਨਂ, ਵਿਨਮਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਮਨਮ੍| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸੋਤ੍ਰ, ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸੇਵਨੀਚ੍ਛੇਦਨਲਕ੍ਸਣਮਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੋਕ੍ਤਮਤ੍ਰਾਸੂਤ੍ਰਿਤਮਪਿ| ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਰੋਤੋਮੂਲਬਸ੍ਤਿਗੁਦਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਸੁਖਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਬਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਦ੍ਧਬਸ੍ਤਿਤਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਗੁਦਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ‘ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਾਹ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਚਰੇਦਿਤਿ ‘ਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਪ੍ਰਕਾਰੇਣ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੧੨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮੂਲਾਤ੍ ਖਾਦਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਸਤਂ ਤ੍ਵਭਿਵਾਹਿ ਯਤ੍ | ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤਦਿਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸਿਰਾਧਮਨਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ||੧੩||
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਮੂਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਮੂਲਾਤ੍ ਖਾਦਿਤਿ ਹਦਯਾਦਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਤ੍, ਪ੍ਰਸਤਮ੍ ਅਭਿਵਹਨਸ਼ੀਲਂ, ਯਦਨ੍ਤਰਮ੍ ਅਵਕਾਸ਼ਃ, ਤਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੯||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||