Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಸಿರಾವ್ಯಧವಿಧಿಶಾರೀರಾನನ್ತರಂ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಸದೃಶತ್ವಾದ್ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣಾರಮ್ಭೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಮಾನಾದನಿಲಪೂರಣಾದ್ಧಮನ್ಯಃ, ತಾಸಾಂ ವ್ಯಾಕರಣಂ ವಿವರಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾರೀರ ಇತಿ ವಿಗ್ರಹಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ಧಮನ್ಯೋ ನಾಭಿಪ್ರಭವಾ ಅಭಿಹಿತಾಃ | ತತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಮವಿಭಾಗಃ, ಸಿರಾವಿಕಾರಾ ಏವ ಹಿ ಧಮನ್ಯಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚೇತಿ | ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಅನ್ಯಾ ಏವ ಹಿ ಧಮನ್ಯಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಸಿರಾಭ್ಯಃ; ಕಸ್ಮಾತ್? ವ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯತ್ವಾನ್, ಮೂಲಸನ್ನಿಯಮಾತ್, ಕರ್ಮವೈಶೇಷ್ಯಾತ್, ಆಗಮಾಚ್ಚ; ಕೇವಲಂ ತು ಪರಸ್ಪರಸನ್ನಿಕರ್ಷಾತ್ ಸದೃಶಾಗಮಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ವಿಭಕ್ತಕರ್ಮಣಾಮಪ್ಯವಿಭಾಗ ಇವ ಕರ್ಮಸು ಭವತಿ ||೩||
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
ತಾಸ್ವತೀತಾವೇಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಹಿತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ‘ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೇ’ (ಸೂ.೧೪) ಇತಿ ಶೇಷಃ ತತ್ರ ಧಮನೀಸಿರಾಸ್ರೋತಃಸ್ವೇಕೀಯಮತಂ ಸ್ವಮತೇನ ಹೇತುಮತಾ ನಿರಾಕರ್ತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಭಾಗೋಽಪೃಥಕ್ತ್ವಂ, ಸರಣಾತ್ ಸಿರಾಃ, ತಾ ಏವ ಧ್ಮಾನಾದ್ಧಮನ್ಯಃ, ಸ್ರವಣಾತ್ ಸ್ರೋತಾಂಸೀತಿ | ಅಪೃಥಕ್ತ್ವೇ ಸ್ವಯಮೇವ ಹೇತುಮಾಹ- ಸಿರಾವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾವಿಕಾರಾ ಇತಿ ಸಿರಾಣಾಮೇವಾಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪರಿಣಾಮಾಃ, ಪಿಷ್ಟವಿಕಾರಕ್ಷೀರವಿಕಾರವತ್| ಪುನರಪಿ ತೈರುಕ್ತಂ- “ಆಕಾಶೀಯಾವಕಾಶಾನಾಂ ದೇಹೇ ನಾಮಾನಿ ದೇಹಿನಾಮ್| ಸಿರಾಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮಾರ್ಗಾಃ ಖಂ ಧಮನ್ಯೋ ನಾಡ್ಯ ಆಶಯಾಃ”- ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಮತೋಚ್ಛೇದಮಾಹ- ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯತ್ವಾತ್ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯತ್ವಾತ್; ತತ್ರ ಸಿರಾಣಾಂ ವಾತಾದಿವಹಾನಾಮರುಣನೀಲಶುಕ್ಲಲೋಹಿತವರ್ಣತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ, ಶಬ್ದಾದಿವಹಧಮನೀನಾಂ ತು ವರ್ಣಾನುಕ್ತೇಃ ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣತ್ವಮ್, ಏವಂ ಸ್ರೋತಸಾಮಪಿ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಸ್ವಧಾತುಮಸವರ್ಣಾನಿ ವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಣೂನಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೀರ್ಘಾಣ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ” (ಚ.ವಿ.೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್| ಮೂಲಸನ್ನಿಯಮೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಭೇದೋ ಯಥಾ- “ತಾಸಾಂ ಮೂಲಸಿರಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಏವಮೇತಾನಿ ಸಪ್ತಸಿರಾಶತಾನಿ” (ಶಾ.೭); ಧಮನೀನಾಂ ತು “ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ಧಮನ್ಯಃ”; ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿಂಶತಿಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ಕರ್ಮವೈಶೇಷ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಕರ್ಮಕರತ್ವಂ, ತಚ್ಚ ತೃತೀಯಭೇದಕಾರಣಂ; ತದ್ಯಥಾ- “ಕರ್ಮಣಾಮಪ್ರತೀಘಾತಂ” (ಶಾ.೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಕರ್ಮವೈಶೇಷ್ಯಂ, ಶಬ್ದರೂಪರಸಗನ್ಧವಹತ್ವಾದಿಕಂ ಧಮನೀನಾಂ, ಪ್ರಾಣಾನ್ನವಾರಿರಸಶೋಣಿತಮಾಂಸಮೇದೋವಾಹಿತ್ವಂ ಸ್ರೋತಸಾಮ್| ಆಗಮೋಽತ್ರಾಯುರ್ವೇದಃ, ಸ ಚತುರ್ಥೋ ಭೇದಹೇತುಃ; ತದ್ಯಥಾ- “ಸಿರಾ ಧಮನ್ಯೋ ಯೋಗವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ” (ಶಾ.೫) ಇತಿ, ತಥಾ “ಮರ್ಮಸಿರಾಸ್ನಾಯುಧಮನೀಃ ಪರಿಹರನ್” (ಸೂ.೫) ಇತ್ಯಾದಿಷು ಸಿರಾದೀನಾಂ ಯದಿ ವಿಭಕ್ತತ್ವಂ ನಾಭವಿಷ್ಯತ್ತದಾ ಪೃಥಗ್ವಿವರಣಂ ನಾಕರಿಷ್ಯದಿತಿ| ಇದಾನೀಮೇತೇಷಾಂ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಪರಸ್ಪರಭಿನ್ನಾನಾಮಪಿ ಕರ್ಮಸ್ವವಿಭಾಗ ಇವ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಕರ್ಷೋ ನೈಕಟ್ಯಮ್| ಅತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದಿಹೇತುಚತುಷ್ಟಯೇನ ಕರ್ಮಸ್ವಪೃಥಕ್ತ್ವಮಿವ ಭವತಿ| ಕಥಂ? ಯಥಾಽತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಯುಕ್ತೀಕೃತಾನಾಂ ತೃಣಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭಿನ್ನಜ್ವಲನಕ್ರಿಯಾಣಾಮಭಿನ್ನಮಿವ ಜ್ವಲನಂ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಸದೃಶಾಗಮತ್ವಾದಿತಿ ಆಪ್ತಾನಾಂ ವಚನಮಾಗಮಃ, ತಸ್ಯ ಸದೃಶತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ- “ಆಕಾಶೀಯಾವಕಾಶಾನಾಂ ದೇಹೇ ನಾಮಾನಿ ದೇಹಿನಾಮ್| ಸಿರಾಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮಾರ್ಗಾಃ ಖಂ ಧಮನ್ಯ” ಇತ್ಯಾಪ್ತೋಪದಿಷ್ಟೇನ ಸಿರಾದಿಸಾದೃಶ್ಯೇನ ನ ನಿರ್ಧಾರ್ಯ ಜ್ಞಾಯತೇ ಸಿರಾದಿಷು ಕಸ್ಯೇದಂ ತೋಯಾದಿವಹನಂ ಕರ್ಮ| ಸದೃಶಕರ್ಮತ್ವಾಚ್ಚ ಯಥಾ- ಸಹ ಗಾಯತಾಂ ಗಾಯಕಾನಾಂ ಭಿನ್ನಗೀತಕ್ರಿಯಾಣಾಮಪ್ಯಭಿನ್ನಗೀತಕ್ರಿಯಾತ್ವಪ್ರತೀತಿಃ | ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ಯಥಾ- ಘಟಸ್ಥಿತಮೃತ್ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮುದಕಾಹರಣಂ ಕುರ್ವತಾಮೇಕಕ್ರಿಯಾಕಾರಿತ್ವಪ್ರತೀತಿಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತಾಸಾಂ ತು ಖಲು ನಾಭಿಪ್ರಭವಾಣಾಂ ಧಮನೀನಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾ ದಶ, ದಶ ಚಾಧೋಗಾಮಿನ್ಯಃ, ಚತಸ್ರಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ ||೪||
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ಊರ್ಧ್ವಗಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಪ್ರಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಜೃಮ್ಭಿತಕ್ಷುದ್ಧಸಿತಕಥಿತರುದಿತಾದೀನ್ ವಿಶೇಷಾನಭಿವಹನ್ತ್ಯಃ ಶರೀರಂ ಧಾರಯನ್ತಿ | ತಾಸ್ತು ಹೃದಯಮಭಿಪ್ರಪನ್ನಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ | ತಾಸಾಂ ತು ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತರಸಾನ್ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಹತಸ್ತಾ ದಶ, ಶಬ್ದರೂಪರಸಗನ್ಧಾನಷ್ಟಾಭಿರ್ಗೃಹ್ಣೀತೇ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಷತೇ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಘೋಷಂ ಕರೋತಿ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಪಿತಿ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ, ದ್ವೇ ಚಾಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ, ದ್ವೇ ಸ್ತನ್ಯಂ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಹತಃ ಸ್ತನಸಂಶ್ರಿತೇ, ತೇ ಏವ ಶುಕ್ರಂ ನರಸ್ಯ ಸ್ತನಾಭ್ಯಾಮಭಿವಹತಃ, ತಾಸ್ತ್ವೇತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಸವಿಭಾಗಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ | ಏತಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ನಾಭೇರುದರಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೋರಃಸ್ಕನ್ಧಗ್ರೀವಾಬಾಹವೋ ಧಾರ್ಯನ್ತೇ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ ಚ ||೫|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಊರ್ಧ್ವಙ್ಗಮಾಸ್ತು ಕುರ್ವನ್ತಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯೇತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ |೬|
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಶ್ವಾಸೋಽನ್ತಃಪ್ರವಿಶದ್ವಾಯುಃ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸ ಊರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠದ್ವಾಯುಃ, ಜೃಮ್ಭಿತಕ್ಷುದ್ಧಸಿತಕಥಿತಾನಿ ಘೋಷಭಾಷಯೋರ್ವಿಶೇಷಾಃ, ರುದಿತಮಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೋಃ ಕರ್ಮ, ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ರೂಪಾದಿವಾಹಿನೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಾದಿಕರ್ಮವಿಶೇಷಾಣಾಮವರೋಧಃ| ತಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶಬ್ದಾದೀಂಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಷ್ಟಾಭೀ ರಜಃಪ್ರವರ್ತಿತಾತ್ಮಪ್ರಯತ್ನಪ್ರಬೋಧಮನೋಽನುಗತಾಭಿರ್ಧಮನೀಭಿರ್ಗೃಹ್ಣೀತೇ| ಮನಸಶ್ಚಾಣುತ್ವಾದೇಕತ್ವಾಚ್ಚ ತಾಸಾಂ ಯುಗಪತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ತಾಸಾಂ ಯಾ ಧಮನೀ ಮನಸಾಽನುಯುಜ್ಯತೇ ತಯೈವ ರೂಪಾದಿಷ್ವನ್ಯತಮಮಾತ್ಮಾ ಗೃಹ್ಣೀತೇ, ನ ಪುನರ್ಯುಗಪದೇವ ರೂಪಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಾಭಿರಿತಿ | ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣಂ ಪುನರತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಣಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಭಾಷತ ಇತಿ ತಾಲ್ವಾದಿಸ್ಥಾನವ್ಯಾಪಾರನಿಷ್ಪಾದಿತಾಕಾರಾದಿವರ್ಣವ್ಯಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಘೋಷಶ್ಚ ತದ್ವಿಪರೀತೋಽವ್ಯಕ್ತಃ ಶಬ್ದಃ| ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಪಿತಿ ತಮೋವಿಷಯಾಭ್ಯಾಂ, ಸತ್ತ್ವವಿಷಯಾಭ್ಯಾಂ ತು ಬುಧ್ಯತೇ| ಏತಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ನಾಭೇರುದರಾದಯೋ ಧಾರ್ಯನ್ತೇ, ಅಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಸಹೈತಾಭಿರುದರಾದೀನಾಂ ಬನ್ಧನೇನ ದೃಢೀಕೃತತ್ವಾತ್; ವಾತಾದಿವಹನೇನ ಚೈತಾಭಿರೇವ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ||೫||-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
ಅಧೋಗಮಾಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕರ್ಮ ಚಾಸಾಂ ಯಥಾಯಥಮ್ ||೬|| ಅಧೋಗಮಾಸ್ತು ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಾರ್ತವಾದೀನ್ಯಧೋ ವಹನ್ತಿ | ತಾಸ್ತು ಪಿತ್ತಾಶಯಮಭಿಪ್ರಪನ್ನಾಸ್ತತ್ರಸ್ಥಮೇವಾನ್ನಪಾನರಸಂ ವಿಪಕ್ವಮೌಷ್ಣ್ಯಾದ್ವಿವೇಚಯನ್ತ್ಯೋಽಭಿವಹನ್ತ್ಯಃ ಶರೀರಂ ತರ್ಪಯನ್ತಿ, ಅರ್ಪಯನ್ತಿ ಚೋರ್ಧ್ವಗಾನಾಂ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಣಾಂ ಚ, ರಸಸ್ಥಾನಂ ಚಾಭಿಪೂರಯನ್ತಿ, ಮೂತ್ರಪುರೀಷಸ್ವೇದಾಂಶ್ಚ ವಿವೇಚಯನ್ತಿ; ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರೇ ಚ ತ್ರಿಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್; ತಾಸಾಂ ತು ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತರಸಾನ್ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಹತಸ್ತಾ ದಶ, ದ್ವೇ ಅನ್ನವಾಹಿನ್ಯಾವನ್ತ್ರಾಶ್ರಿತೇ, ತೋಯವಹೇ ದ್ವೇ, ಮೂತ್ರಬಸ್ತಿಮಭಿಪ್ರಪನ್ನೇ ಮೂತ್ರವಹೇ ದ್ವೇ, ಶುಕ್ರವಹೇ ದ್ವೇ ಶುಕ್ರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಾಯ, ದ್ವೇ ವಿಸರ್ಗಾಯ, ತೇ ಏವ ರಕ್ತಮಭಿವಹತೋ ವಿಸೃಜತಶ್ಚ ನಾರೀಣಾಮಾರ್ತವಸಞ್ಜ್ಞಂ, ದ್ವೇ ವರ್ಚೋನಿರಸನ್ಯೌ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಪ್ರತಿಬದ್ಧೇ, ಅಷ್ಟಾವನ್ಯಾಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಮಿನೀನಾಂ ಧಮನೀನಾಂ ಸ್ವೇದಮರ್ಪಯನ್ತಿ; ತಾಸ್ತ್ವೇತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಸವಿಭಾಗಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ | ಏತಾಭಿರಧೋನಾಭೇಃ ಪಕ್ವಾಶಯಕಟೀಮೂತ್ರಪುರೀಷಗುದಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರಸಕ್ಥೀನಿ ಧಾರ್ಯನ್ತೇ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ ಚ ||೭|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಅಧೋಗಮಾಸ್ತು ಕುರ್ವನ್ತಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯೇತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ |೮|
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
ವಾತಾದ್ಯಭಿವಹನಮಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಕರ್ಮ| ಆರ್ತವಾದೀನೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದನ್ನತೋಯಾದೀನಾಂ ಸ್ವೀಕಾರಃ| ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಾನಾಂ ತಾಸಾಮೇವ ಕರ್ಮಾಹ- ತಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಪ್ರಪನ್ನಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ವಿಪಕ್ವಮೌಷ್ಣ್ಯಾದಿತಿ ‘ಅಗ್ನೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿವೇಚಯನ್ತ್ಯ ಇತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ವಿಪಕ್ವಮಶನರಸಂ ತಥಾ ತಥಾ ಪೃಥಕ್ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿವಹನ್ತ್ಯ ಇತಿ ಅಭಿತಃ ಸರ್ವತೋ ವಹನ್ತ್ಯಃ| ತರ್ಪಯನ್ತಿ ಪ್ರೀಣಯನ್ತಿ| ಕಥಂ ಪುನಃ ಸಕಲಮೇವ ಶರೀರಂ ತಾಸ್ತರ್ಪಯನ್ತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಅರ್ಪಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಕಥಮರ್ಪಯನ್ತೀತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ- ರಸಸ್ಥಾನಂ ಚಾಭಿಪೂರಯನ್ತೀತಿ| ಅಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಆಮಪಕ್ವಾಶಯೇ ಅಧೋನಾಭಿರೇವೈವಮನ್ನರಸೋ ವರ್ತುಲೀಕೃತೋ ಯಥಾ ರಸಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪೂರಣಂ ತತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಗಾಭಿಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಭಿಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರೋಪನೀಯತ ಇತಿ ಸಕಲಶರೀರತರ್ಪಣಮಧೋಗತಾನಾಮೇವ ಕರ್ಮ; ರಸಸ್ಥಾನಂ ಚ ಹೃದಯಂ, ತತ್ಪೂರಣಂ ಚ ತನ್ನಿಷ್ಪಾದಿತರಸಪರಮ್ಪರಯಾ ನ ಪುನಃ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ, ಅಧೋಗಮತ್ವೇನಾಸಾಮೂರ್ಧ್ವಗಮನಾಭಾವಾದ್ಧೃದಯಗಮನಮೇವ ನಾಸ್ತೀತಿ| ತತ್ರ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಸ್ವೇದಾಂಶ್ಚ ವಿವೇಚಯನ್ತಿ ಪೃಥಕ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಪಕ್ವಾನ್ನರಸಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಿತ್ತಾಶಯೇ ಕರ್ಮ ತಾಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಮಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚನಂ ಪಕ್ವಂ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ, ತಸ್ಯಾಶಯಃ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಏತೇನಾಮಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಯದನ್ತರಂ ತತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವೇ ಅನ್ನವಾಹಿನ್ಯಾವನ್ತ್ರಾಶ್ರಿತೇ ನಹಿ ಪಿತ್ತಾಶಯೇ ರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಭಾವೇನ ವಿವಿಚ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾನ್ನಭಾವೋಽಸ್ತಿ , ನಾಪಿ ತೋಯಸ್ಯ ತೋಯಭಾವನಾ; ತೇನ ತೋಯಮತ್ರ ಭವಿಷ್ಯತೋ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣಭೂತಂ ಪಕ್ವಾಹಾರವಿವೇಕಜಂ ದ್ರವಮಯಮುದಕಮಿವೋದಕಂ , ತದಪಿ ದ್ವೇ ಏವ ವಹತಃ; ತದೇವೋದಕಂ ಬಸ್ತಿವಿವರಪ್ರಾಪ್ತಂ ಮೂತ್ರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವಹೇ ದ್ವೇ ಮೂತ್ರಬಸ್ತಿಸಮ್ಬದ್ಧೇ| ಏವಮನ್ನಮತ್ರ ಭವಿಷ್ಯತಃ ಕಿಟ್ಟಸ್ಯ ಕಾರಣಭೂತಂ ಪಕ್ವಾಹಾರವಿವೇಕಜಂ ಘನಮನ್ನಮಿವಾನ್ನಂ, ತದಪಿ ದ್ವೇ ಏವ ವಹತಃ; ತದೇವೋಣ್ಡು(ನ್ದು)ಕಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪುರೀಷಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೬-೭||-
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕರ್ಮ ಚಾಸಾಂ ಯಥಾಯಥಮ್ ||೮|| ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಣಾಂ ತು ಚತಸೃಣಾಂ ಧಮನೀನಾಮೇಕೈಕಾ ಶತಧಾ ಸಹಸ್ರಧಾ ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ, ತಾಸ್ತ್ವಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ, ತಾಭಿರಿದಂ ಶರೀರಂ ಗವಾಕ್ಷಿತಂ ವಿಬದ್ಧಮಾತತಂ ಚ, ತಾಸಾಂ ಮುಖಾನಿ ರೋಮಕೂಪಪ್ರತಿಬದ್ಧಾನಿ, ಯೈಃ ಸ್ವೇದಮಭಿವಹನ್ತಿ ರಸಂ ಚಾಭಿತರ್ಪಯನ್ತ್ಯನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ , ತೈರೇವ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾಲೇಪನವೀರ್ಯಾಣ್ಯನ್ತಃಶರೀರಮಭಿಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ತ್ವಚಿ ವಿಪಕ್ವಾನಿ, ತೈರೇವ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಂ ಸುಖಮಸುಖಂ ವಾ ಗೃಹ್ಣೀತೇ, ತಾಸ್ತ್ವೇತಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಧಮನ್ಯಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಾಃ ಸವಿಭಾಗಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೯||
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ ಸ್ವಯಮೇವ ವಿಭಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಗವಾಕ್ಷಿತಂ ಜಾಲಕೈರಿವ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ರಸಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಂ ರಸಧಾತುಮ್| ಅನ್ತಃ ಅಭ್ಯನ್ತರೇ| ಯೈರ್ಮುಖೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತಾಹಾರರಸವಾಹಿಭಿಃ | ಸನ್ತರ್ಪಯನ್ತಿ ಸರ್ವತಸ್ತರ್ಪಯನ್ತಿ| ಬಹಿಶ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಯನ್ತಿ ‘ತ್ವಚಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೈರೇವ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ವೀರ್ಯಾಣಿ ತ್ವಚಿ ಭ್ರಾಜಕೇನಾಗ್ನಿನಾ ವಿಪಕ್ವಾನಿ ಶರೀರಾನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ| ತೈರೇವ ಮನೋನುಗತೈಃ ಸುಖಾಸುಖರೂಪಂ ಸ್ಪರ್ಶಂ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾ ಗೃಹ್ಣೀತೇ| ತಾಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಾಃ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣಾಯಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್, ತದ್ಗತಂ ಮನೋಽಪಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸ್ರೋತೋಗತಮೇವ| ತೇನೋರ್ಧ್ವಗಾನಾಂ ಚಾನಿಯತ ಏವ ದೇಶೋ ಭವತಿ||೮-೯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ಯಥಾ ಸ್ವಭಾವತಃ ಖಾನಿ ಮೃಣಾಲೇಷು ಬಿಸೇಷು ಚ | ಧಮನೀನಾಂ ತಥಾ ಖಾನಿ ರಸೋ ಯೈರುಪಚೀಯತೇ ||೧೦||
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಖಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ರಸೋ ಯೈರುಪಚೀಯತ ಇತಿ ರಸಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಃ, ತೇನಾನ್ಯದಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾದಿವೀರ್ಯಮ್||೧೦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾಸ್ತ್ವಥ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಭಾವಯನ್ತಿ | ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚತ್ವಮಾಯಾನ್ತಿ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ||೧೧||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಾಹಿಣೀನಾಂ ಸರ್ಗಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಮಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯೋಪದೇಶಮಾಹ- ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ- ಭಾವಯನ್ತಿ ಯೋಜಯನ್ತಿ, ಕಾಃ? ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾಃ ಪಞ್ಚಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋಽಭಿ ಸಮನ್ತಾದ್ಭೂತಾಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧೈರ್ವಾ ಪಞ್ಚಭಿರಭಿಭೂತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾಃ, ಆಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಭೂಮಿಭಿರ್ವಾ ಪಞ್ಚಭಿರಭಿಭೂತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ಧಮನ್ಯಃ; ಕಂ? ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕರ್ಮಪುರುಷಂ; ಕೇಷು? ಪಞ್ಚಸು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು; ಕಥಂ? ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಪಞ್ಚವಾರಾನ್, ಭಾವಯನ್ತಿ ಯೋಜಯನ್ತಿ; ಅಥ ಆಯಾನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ; ಕಾಃ? ಧಮನ್ಯಃ; ಕಿಂ ಪಞ್ಚತ್ವಂ; ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ? ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಸಂಯೋಜ್ಯ; ಕಿಂ ತತ್? ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಂ; ಕೇಷು? ಪಞ್ಚಸ್ವಾಕಾಶಾದಿಷು ಮಹಾಭೂತೇಷು; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಆಕಾಶಾದಿಪಞ್ಚಭೂತಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಧಮನ್ಯಃ ಕರ್ಮಪುರುಷಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು ಪಞ್ಚವಾರಾನ್ ಭಾವಯನ್ತಿ, ತತಶ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಮಾಕಾಶಾದಿಷು ಭೂತೇಷು ಸಂಯೋಜ್ಯ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಧಮನ್ಯೋ ವಿನಾಶಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪಞ್ಚಾದಿಭೂತಾನ್ಯಥ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಆದಿಭೂತಾನ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕರ್ಮಪುರುಷಂ, ಪಞ್ಚಸು ಚಕ್ಷುರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು ಯೋಜಯನ್ತಿ; ತತಶ್ಚ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕರ್ಮಪುರುಷಂ ಪಞ್ಚಸು ಚಕ್ಷುರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು, ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಸಂಯೋಜ್ಯ, ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಆದಿಭೂತಾನಿ, ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಪಞ್ಚತ್ವಮಾಯಾನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ‘ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾಸ್ತ್ವಥ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಭಾವಯನ್ತಿ ಯೋಜಯನ್ತಿ, ಕಾಃ? ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾ ಧಮನ್ಯಃ; ಆಯಾನ್ತಿ ಕಿಂ? ಪಞ್ಚತ್ವಂ ವಿನಾಶಂ; ಕ್ವ? ವಿನಾಶಕಾಲೇ; ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ? ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಸಂಯೋಜ್ಯ; ಕಿಂ ತತ್? ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ಚ; ಕೇಷು? ಪಞ್ಚಸು ಶಬ್ದಾದಿಷು ವಚನಾದಿಷು ಚಾತ್ಮೀಯೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ; ಕಥಂ? ಪಞ್ಚಧಾ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ, ತದನನ್ತಾ ಏವ ಧಮನ್ಯಃ; ಕಿಂ? ಪಞ್ಚತ್ವಂ ವಿನಾಶಂ; ಕ್ವ? ವಿನಾಶಕಾಲೇ; ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ? ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಸಂಯೋಜ್ಯ; ಕಂ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ಚ; ಕ್ವ? ಶಬ್ದಾದಿಷು ಸ್ವಕೀಯೇಷ್ವರ್ಥೇಷು| ಅಥವಾ ಪಞ್ಚಾನಾಮಾಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಭೂಮೀನಾಂ ಪೃಥಗಾಭಿಮುಖ್ಯೇನ ಭೂತಾಃ ಸತ್ತಾರೂಪೇಣ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಧಮನ್ಯಃ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕರ್ಮಪುರುಷಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ ಪಞ್ಚಸು ಚಕ್ಷುರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು, ಭಾವಯನ್ತಿ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ಗಯೀ ತ್ವನ್ಯಥಾಽಽಪಾತನಿಕಾಂ ವಿಧಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ; ಯಥಾ- ಅತ್ರ ರೂಪಾದಿಗ್ರಾಹಿಣೀನಾಂ ಧಮನೀನಾಂ ಪಞ್ಚತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಧಮನೀಭಿಃ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ರೂಪಾದೀನಾಂ ಯುಗಪದ್ಗ್ರಹಣೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಪಞ್ಚಾಭಿಭೂತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ- ಪಞ್ಚಸು ರೂಪಾದಿಷು, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಷುರಾದಿಕಂ, ಪಞ್ಚ ಧಮನ್ಯೋ ಭಾವಯನ್ತಿ ವೇದಯನ್ತಿ; ಸ್ವಯಂ ತಾವತ್ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ರೂಪಾದಿಕಂ ವಿದನ್ತಿ, ತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚ ಧಮನ್ಯಸ್ತೇಷು ವೇದಯನ್ತಿ| ಕಥಂ? ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಪಞ್ಚವಾರಾನ್| ನ ಚೈಕವಾರಮೇವ ಪಞ್ಚಾಪಿ ಧಮನ್ಯಃ ಪಞ್ಚಾಪೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ರೂಪಾದಿಷು ವೇದಯನ್ತಿ, ತತ್ ಕುತಃ ಪುನರಿತಿ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ಅಭಿಭೂತಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ಕೇನ? ‘ಮನಸಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಕರ್ತೃಮನಃಪುರಃಸರೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾತ್; ಮನ್ತಾ ಹಿ ಶರೀರೇ ಏಕ ಏವ, ಮನೋಽಪ್ಯೇಕಮೇವ, ತೇನ ಮನಸಾ ಯೈವ ಶಬ್ದಾದಿವಹಾಸು ಧಮನೀಷ್ವಭಿಪ್ರಪನ್ನಾ ಸೈವ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ ಮನ್ತಾರಂ ನಾನ್ಯೇತಿ; ಯತೋ ಮನಃಪುರಃಸರೈವೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಇದಾನೀಂ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ರೂಪಾದಿಗ್ರಾಹಿಣೀತ್ವಮಾಸಾಂ ನ ಪುನರತಿದೋಷಾಭಿಪನ್ನಸ್ಯ ಮರಣೇಽಪೀತ್ಯಾಹ- ಪಞ್ಚತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶಿಷ್ಟನಾಶಕಾಲೇ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ; ಧಮನ್ಯಃ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಾ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗ್ಭೂತಭಾವೇನಾವಸ್ಥಾನಾತ್ ಪಞ್ಚತಾಂ ಗತಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಭಾವಯಿತ್ವೇತಿ ಪುನರಪ್ಯನುವಾದಸ್ತೇಷಾಂ ನಿಯತಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಾಹಿತ್ವದರ್ಶನಾರ್ಥಃ| ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇ “ರಸವಹನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಧಮನ್ಯಃ ಸತತಂ ತಥಾ| ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸವಚನಾನಿ ಚ|| ಭಾವಯನ್ತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಲು ಪಞ್ಚಸು| ತತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ಯಾನ್ತಿ ನಾಶಕಾಲೇ ತು ಪಞ್ಚತಾಮ್|| ಶರೀರಂ ಹಿ ಗತೇ ತಸ್ಮಿಞ್ ಶೂನ್ಯಾಗಾರಮಚೇತನಮ್| ಪಞ್ಚತತ್ತ್ವಾವಶೇಷತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚತಾಂ ಗತಮುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ||೧೧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೂಲವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತಾನಿ ತು ಪ್ರಾಣಾನ್ನೋದಕರಸರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಾರ್ತವವಹಾನಿ, ಯೇಷ್ವಧಿಕಾರಃ; ಏಕೇಷಾಂ ಬಹೂನಿ; ಏತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾ ಬಹವಃ | ತತ್ರ ಪ್ರಾಣವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಹೃದಯಂ ರಸವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾಕ್ರೋಶನವಿನಮನಮೋಹನಭ್ರಮಣವೇಪನಾನಿ ಮರಣಂ ವಾ ಭವತಿ; ಅನ್ನವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಮಾಮಾಶಯೋಽನ್ನವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ಶೂಲೋಽನ್ನದ್ವೇಷಶ್ಛರ್ದಿಃ ಪಿಪಾಸಾಽಽನ್ಧ್ಯಂ ಮರಣಂ ಚ; ಉದಕವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ತಾಲು ಕ್ಲೋಮ ಚ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಪಿಪಾಸಾ ಸದ್ಯೋಮರಣಂ ಚ; ರಸವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಹೃದಯಂ ರಸವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಶೋಷಃಪ್ರಾಣವಹವಿದ್ಧವಚ್ಚ ಮರಣಂ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ; ರಕ್ತವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ ರಕ್ತವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ , ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಶ್ಯಾವಾಙ್ಗತಾ ಜ್ವರೋ ದಾಹಃ ಪಾಣ್ಡುತಾ ಶೋಣಿತಾಗಮನಂ ರಕ್ತನೇತ್ರತಾ ಚ; ಮಾಂಸವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಸ್ನಾಯುತ್ವಚಂ ರಕ್ತವಹಾಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಶ್ವಯಥುರ್ಮಾಂಸಶೋಷಃ ಸಿರಾಗ್ರನ್ಥಯೋ ಮರಣಂ ಚ; ಮೇದೋವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಕಟೀ ವೃಕ್ಕೌ ಚ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಸ್ವೇದಾಗಮನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಙ್ಗತಾ ತಾಲುಶೋಷಃ ಸ್ಥೂಲಶೋಫತಾ ಪಿಪಾಸಾ ಚ; ಮೂತ್ರವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಬಸ್ತಿರ್ಮೇಢ್ರಂ ಚ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾನದ್ಧಬಸ್ತಿತಾ ಮೂತ್ರನಿರೋಧಃ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರತಾ ಚ; ಪುರೀಷವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ಗುದಂ ಚ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾನಾಹೋ ದುರ್ಗನ್ಧತಾ ಗ್ರಥಿತಾನ್ತ್ರತಾ ಚ; ಶುಕ್ರವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಸ್ತನೌ ವೃಷಣೌ ಚ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಕ್ಲೀಬತಾ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರಸೇಕೋ ರಕ್ತಶುಕ್ರತಾ ಚ ; ಆರ್ತವಹೇ ದ್ವೇ, ತಯೋರ್ಮೂಲಂ ಗರ್ಭಾಶಯ ಆರ್ತವವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಧಮನ್ಯಃ, ತತ್ರ ವಿದ್ಧಾಯಾ ವನ್ಧ್ಯಾತ್ವಂ ಮೈಥುನಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮಾರ್ತವನಾಶಶ್ಚ; ಸೇವನೀಚ್ಛೇದಾದ್ರುಜಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ; ಬಸ್ತಿಗುದವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಿತಿ | ಸ್ರೋತೋವಿದ್ಧಂ ತು ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಚರೇತ್, ಉದ್ಧೃತಶಲ್ಯಂ ತು ಕ್ಷತವಿಧಾನೇನೋಪಚರೇತ್ ||೧೨||
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲತ್ವೇನ ತದ್ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಕತ್ವಾತ್ತದ್ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮೇವ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮ್| ಸ್ವರೂಪಂ ತು “ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣಾನಿ ವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಣೂನಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೀರ್ಘಾಣ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ ಪ್ರತಾನಸದೃಶಾನಿ ಚ” (ಚ.ವಿ.೫) ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಾನ್ಯೇವ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ತಾನಿ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾರ್ತವಾನ್ತಾನಾಮೇಕಾದಶಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಹನೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸ್ರೋತಸೀ| ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸ್ವೇದವಾಹಿಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಸತ್ಸ್ವಪ್ಯನಧಿಕಾರಃ; ಕಥಂ? ತತ್ರಾಸ್ಥಿವಹಾನಾಂ ಸಕಲಾನಾಮೇವ ಮೇದೋ ಮೂಲಂ, ಮಜ್ಜವಹಾನಾಂ ಚ ತೇಷಾಂ ಸಕಲಾನ್ಯೇವಾಸ್ಥೀನಿ ಸಕಲಶರೀರಗತಾನಿ, ನ ಚ ಸಕಲಶರೀರಗತವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಧ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನನಿಶ್ಚಾಯಕಮ್, ಏವಂ ಸ್ವೇದವಹಾನಾಮಪಿ ಕೇವಲಂ ಮೇದೋ ಮೂಲಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣೈವ ಸಮಾನಮ್, ಅತಃ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ ತೇಷಾಂ ಮೂಲವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಾನಧಿಕಾರಃ| ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಚೇತಸಿ ಕೃತ್ವಾಽಽಹ- ಯೇಷ್ವಧಿಕಾರ ಇತಿ| ‘ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ತು ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಂ ವಾಚ್ಯಂ, ತೇನ ಸಕಲಾಙ್ಗಗತಾನಾಮಪಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಧಿಕಾರಃ| ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಾಧಿಕಾರಿಷು ನಿಯತದೇಶಸ್ಥಿತೇಷು ವಿದ್ಧೇಷು ವೇದನಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನನಿಶ್ಚಾಯಕತ್ವಮಿತಿ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕಾರಿಣಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಶರೀರಗತತ್ವೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಮಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ವೇದನಾವಿಶೇಷಸ್ಯಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾನ್ನ ಸಾಧ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನನಿಶ್ಚಾಯಕತ್ವಮಿತಿ ತೇಷಾಮನಧಿಕಾರಃ| ಪರಮತಮಾಹ- ಏಕೇಷಾಂ ಬಹೂನೀತಿ|- ಏಕೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ ಬಹೂನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ‘ತಾನ್ಯತ್ರಾನಧಿಕೃತಾನಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾ ಬಹವ ಇತಿ ಏತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದಿವಹಾನಾಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ದ್ವಾವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯೋಪೇತಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ, ವಿಶೇಷಾ ಭೇದಾಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಣವಹೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಕ್ರೋಶನಮಾರ್ತಸ್ವರೈ ರೋದನಂ, ವಿನಮನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನಮನಮ್| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸೋಽತ್ರ, ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್| ಶುಕ್ರವಹಸ್ರೋತಃಸನ್ನಿಹಿತಸೇವನೀಚ್ಛೇದನಲಕ್ಷಣಮಶ್ಮರೀಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಬಸ್ತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಕ್ತಮತ್ರಾಸೂತ್ರಿತಮಪಿ| ಮೂತ್ರಪುರೀಷಸ್ರೋತೋಮೂಲಬಸ್ತಿಗುದವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮತಿದೇಶೇನ ಸುಖಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ‘ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾನದ್ಧಬಸ್ತಿತಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ; ಗುದವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಚ ‘ತತ್ರ ವಿದ್ಧಸ್ಯಾನಾಹ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ರೋತೋವಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಚರೇದಿತಿ ‘ಶಲ್ಯೋದ್ಧರಣಪ್ರಕಾರೇಣ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಉದ್ಧೃತಶಲ್ಯಮಿತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್||೧೨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಮೂಲಾತ್ ಖಾದನ್ತರಂ ದೇಹೇ ಪ್ರಸೃತಂ ತ್ವಭಿವಾಹಿ ಯತ್ | ಸ್ತ್ರೋತಸ್ತದಿತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಸಿರಾಧಮನಿವರ್ಜಿತಮ್ ||೧೩||
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ಮೂಲಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಮೂಲಾತ್ ಖಾದಿತಿ ಹೃದಯಾದಿಚ್ಛಿದ್ರಾತ್, ಪ್ರಸೃತಮ್ ಅಭಿವಹನಶೀಲಂ, ಯದನ್ತರಮ್ ಅವಕಾಶಃ, ತತ್ ಸ್ರೋತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್||೧೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣಶಾರೀರಂ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೯||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||