Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ധമനീവ്യാകരണം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
സിരാവ്യധവിധിശാരീരാനന്തരം സിരാധമനീസ്രോതസാം സദൃശത്വാദ്ധമനീവ്യാകരണാരമ്ഭോ യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥേത്യാദി| ധ്മാനാദനിലപൂരണാദ്ധമന്യഃ, താസാം വ്യാകരണം വിവരണം യസ്മിന് ശാരീര ഇതി വിഗ്രഹഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ചതുര്വിംശതിര്ധമന്യോ നാഭിപ്രഭവാ അഭിഹിതാഃ | തത്ര കേചിദാഹുഃ- സിരാധമനീസ്രോതസാമവിഭാഗഃ, സിരാവികാരാ ഏവ ഹി ധമന്യഃ സ്രോതാംസി ചേതി | തത്തു ന സമ്യക്, അന്യാ ഏവ ഹി ധമന്യഃ സ്രോതാംസി ച സിരാഭ്യഃ; കസ്മാത്? വ്യഞ്ജനാന്യത്വാന്, മൂലസന്നിയമാത്, കര്മവൈശേഷ്യാത്, ആഗമാച്ച; കേവലം തു പരസ്പരസന്നികര്ഷാത് സദൃശാഗമകര്മത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാച്ച വിഭക്തകര്മണാമപ്യവിഭാഗ ഇവ കര്മസു ഭവതി ||൩||
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
താസ്വതീതാവേക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- ചതുര്വിംശതിരിത്യാദി| അഭിഹിതാ ഉക്താഃ, ‘ശോണിതവര്ണനീയേ’ (സൂ.൧൪) ഇതി ശേഷഃ തത്ര ധമനീസിരാസ്രോതഃസ്വേകീയമതം സ്വമതേന ഹേതുമതാ നിരാകര്തുമാഹ- തത്രേത്യാദി| അവിഭാഗോऽപൃഥക്ത്വം, സരണാത് സിരാഃ, താ ഏവ ധ്മാനാദ്ധമന്യഃ, സ്രവണാത് സ്രോതാംസീതി | അപൃഥക്ത്വേ സ്വയമേവ ഹേതുമാഹ- സിരാവികാരാ ഇത്യാദി| സിരാവികാരാ ഇതി സിരാണാമേവാകാരാന്തരേണ പരിണാമാഃ, പിഷ്ടവികാരക്ഷീരവികാരവത്| പുനരപി തൈരുക്തം- “ആകാശീയാവകാശാനാം ദേഹേ നാമാനി ദേഹിനാമ്| സിരാഃ സ്രോതാംസി മാര്ഗാഃ ഖം ധമന്യോ നാഡ്യ ആശയാഃ”- ഇത്യാദി| പരമതോച്ഛേദമാഹ- തത്തു ന സമ്യഗിത്യാദി| വ്യഞ്ജനാന്യത്വാത് ലക്ഷണാന്യത്വാത്; തത്ര സിരാണാം വാതാദിവഹാനാമരുണനീലശുക്ലലോഹിതവര്ണത്വം ലക്ഷണം, ശബ്ദാദിവഹധമനീനാം തു വര്ണാനുക്തേഃ സ്വധാതുസമവര്ണത്വമ്, ഏവം സ്രോതസാമപി| തദുക്തം ചരകേ- “സ്വധാതുമസവര്ണാനി വൃത്തസ്ഥൂലാന്യണൂനി ച| സ്രോതാംസി ദീര്ഘാണ്യാകൃത്യാ” (ച.വി.൫) ഇത്യാദികമ്| മൂലസന്നിയമോ ദ്വിതീയോ ഭേദോ യഥാ- “താസാം മൂലസിരാശ്ചത്വാരിംശത്” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “ഏവമേതാനി സപ്തസിരാശതാനി” (ശാ.൭); ധമനീനാം തു “ചതുര്വിംശതിര്ധമന്യഃ”; സ്രോതസാം പുനര്ദ്വാവിംശതിഃ സ്രോതാംസി| കര്മവൈശേഷ്യം വിശിഷ്ടകര്മകരത്വം, തച്ച തൃതീയഭേദകാരണം; തദ്യഥാ- “കര്മണാമപ്രതീഘാതം” (ശാ.൭) ഇത്യാദിനോക്തം സിരാണാം കര്മവൈശേഷ്യം, ശബ്ദരൂപരസഗന്ധവഹത്വാദികം ധമനീനാം, പ്രാണാന്നവാരിരസശോണിതമാംസമേദോവാഹിത്വം സ്രോതസാമ്| ആഗമോऽത്രായുര്വേദഃ, സ ചതുര്ഥോ ഭേദഹേതുഃ; തദ്യഥാ- “സിരാ ധമന്യോ യോഗവഹാനി സ്രോതാംസി” (ശാ.൫) ഇതി, തഥാ “മര്മസിരാസ്നായുധമനീഃ പരിഹരന്” (സൂ.൫) ഇത്യാദിഷു സിരാദീനാം യദി വിഭക്തത്വം നാഭവിഷ്യത്തദാ പൃഥഗ്വിവരണം നാകരിഷ്യദിതി| ഇദാനീമേതേഷാം സിരാധമനീസ്രോതസാം പരസ്പരഭിന്നാനാമപി കര്മസ്വവിഭാഗ ഇവ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- കേവലമിത്യാദി| സന്നികര്ഷോ നൈകട്യമ്| അതിസന്നികര്ഷാദിഹേതുചതുഷ്ടയേന കര്മസ്വപൃഥക്ത്വമിവ ഭവതി| കഥം? യഥാऽതിസന്നികര്ഷയുക്തീകൃതാനാം തൃണാനാം പ്രത്യേകം ഭിന്നജ്വലനക്രിയാണാമഭിന്നമിവ ജ്വലനം പ്രതീയതേ| സദൃശാഗമത്വാദിതി ആപ്താനാം വചനമാഗമഃ, തസ്യ സദൃശത്വാത്| തഥാ ഹി- “ആകാശീയാവകാശാനാം ദേഹേ നാമാനി ദേഹിനാമ്| സിരാഃ സ്രോതാംസി മാര്ഗാഃ ഖം ധമന്യ” ഇത്യാപ്തോപദിഷ്ടേന സിരാദിസാദൃശ്യേന ന നിര്ധാര്യ ജ്ഞായതേ സിരാദിഷു കസ്യേദം തോയാദിവഹനം കര്മ| സദൃശകര്മത്വാച്ച യഥാ- സഹ ഗായതാം ഗായകാനാം ഭിന്നഗീതക്രിയാണാമപ്യഭിന്നഗീതക്രിയാത്വപ്രതീതിഃ | സൌക്ഷ്മ്യാദ്യഥാ- ഘടസ്ഥിതമൃത്പരമാണൂനാം പ്രത്യേകമുദകാഹരണം കുര്വതാമേകക്രിയാകാരിത്വപ്രതീതിഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
താസാം തു ഖലു നാഭിപ്രഭവാണാം ധമനീനാമൂര്ധ്വഗാ ദശ, ദശ ചാധോഗാമിന്യഃ, ചതസ്രസ്തിര്യഗ്ഗാഃ ||൪||
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
താസാമിത്യാദി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ഊര്ധ്വഗാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധപ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസജൃമ്ഭിതക്ഷുദ്ധസിതകഥിതരുദിതാദീന് വിശേഷാനഭിവഹന്ത്യഃ ശരീരം ധാരയന്തി | താസ്തു ഹൃദയമഭിപ്രപന്നാസ്ത്രിധാ ജായന്തേ, താസ്ത്രിംശത് | താസാം തു വാതപിത്തകഫശോണിതരസാന് ദ്വേ ദ്വേ വഹതസ്താ ദശ, ശബ്ദരൂപരസഗന്ധാനഷ്ടാഭിര്ഗൃഹ്ണീതേ, ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ, ദ്വാഭ്യാം ഘോഷം കരോതി, ദ്വാഭ്യാം സ്വപിതി, ദ്വാഭ്യാം പ്രതിബുധ്യതേ, ദ്വേ ചാശ്രുവാഹിന്യൌ, ദ്വേ സ്തന്യം സ്ത്രിയാ വഹതഃ സ്തനസംശ്രിതേ, തേ ഏവ ശുക്രം നരസ്യ സ്തനാഭ്യാമഭിവഹതഃ, താസ്ത്വേതാസ്ത്രിംശത് സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ | ഏതാഭിരൂര്ധ്വം നാഭേരുദരപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരഃസ്കന്ധഗ്രീവാബാഹവോ ധാര്യന്തേ യാപ്യന്തേ ച ||൫|| ഭവതി ചാത്ര- ഊര്ധ്വങ്ഗമാസ്തു കുര്വന്തി കര്മാണ്യേതാനി സര്വശഃ |൬|
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
പ്രശ്വാസോऽന്തഃപ്രവിശദ്വായുഃ, ഉച്ഛ്വാസ ഊര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠദ്വായുഃ, ജൃമ്ഭിതക്ഷുദ്ധസിതകഥിതാനി ഘോഷഭാഷയോര്വിശേഷാഃ, രുദിതമശ്രുവാഹിന്യോഃ കര്മ, ആദിശബ്ദാദ്രൂപാദിവാഹിനീസമ്ബന്ധിനാം പ്രേക്ഷിതാദികര്മവിശേഷാണാമവരോധഃ| താസ്ത്വിത്യാദി| ശബ്ദാദീംശ്ചതുരഃ പ്രത്യേകം ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമിത്യഷ്ടാഭീ രജഃപ്രവര്തിതാത്മപ്രയത്നപ്രബോധമനോऽനുഗതാഭിര്ധമനീഭിര്ഗൃഹ്ണീതേ| മനസശ്ചാണുത്വാദേകത്വാച്ച താസാം യുഗപത്പ്രവൃത്തിര്നാസ്തീതി താസാം യാ ധമനീ മനസാऽനുയുജ്യതേ തയൈവ രൂപാദിഷ്വന്യതമമാത്മാ ഗൃഹ്ണീതേ, ന പുനര്യുഗപദേവ രൂപാദികം സര്വം സര്വാഭിരിതി | സ്പര്ശഗ്രഹണം പുനരത്രൈവാധ്യായേ തിര്യഗ്ഗാണാം കര്മ വക്ഷ്യതി| ഭാഷത ഇതി താല്വാദിസ്ഥാനവ്യാപാരനിഷ്പാദിതാകാരാദിവര്ണവ്യക്തിയുക്തം ശബ്ദം കരോതി, ഘോഷശ്ച തദ്വിപരീതോऽവ്യക്തഃ ശബ്ദഃ| ദ്വാഭ്യാം സ്വപിതി തമോവിഷയാഭ്യാം, സത്ത്വവിഷയാഭ്യാം തു ബുധ്യതേ| ഏതാഭിരൂര്ധ്വം നാഭേരുദരാദയോ ധാര്യന്തേ, അങ്ഗാദിഭിഃ സഹൈതാഭിരുദരാദീനാം ബന്ധനേന ദൃഢീകൃതത്വാത്; വാതാദിവഹനേന ചൈതാഭിരേവ യാപ്യന്തേ||൫||-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
അധോഗമാസ്തു വക്ഷ്യാമി കര്മ ചാസാം യഥായഥമ് ||൬|| അധോഗമാസ്തു വാതമൂത്രപുരീഷശുക്രാര്തവാദീന്യധോ വഹന്തി | താസ്തു പിത്താശയമഭിപ്രപന്നാസ്തത്രസ്ഥമേവാന്നപാനരസം വിപക്വമൌഷ്ണ്യാദ്വിവേചയന്ത്യോऽഭിവഹന്ത്യഃ ശരീരം തര്പയന്തി, അര്പയന്തി ചോര്ധ്വഗാനാം തിര്യഗ്ഗാണാം ച, രസസ്ഥാനം ചാഭിപൂരയന്തി, മൂത്രപുരീഷസ്വേദാംശ്ച വിവേചയന്തി; ആമപക്വാശയാന്തരേ ച ത്രിധാ ജായന്തേ, താസ്ത്രിംശത്; താസാം തു വാതപിത്തകഫശോണിതരസാന് ദ്വേ ദ്വേ വഹതസ്താ ദശ, ദ്വേ അന്നവാഹിന്യാവന്ത്രാശ്രിതേ, തോയവഹേ ദ്വേ, മൂത്രബസ്തിമഭിപ്രപന്നേ മൂത്രവഹേ ദ്വേ, ശുക്രവഹേ ദ്വേ ശുക്രപ്രാദുര്ഭാവായ, ദ്വേ വിസര്ഗായ, തേ ഏവ രക്തമഭിവഹതോ വിസൃജതശ്ച നാരീണാമാര്തവസഞ്ജ്ഞം, ദ്വേ വര്ചോനിരസന്യൌ സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധേ, അഷ്ടാവന്യാസ്തിര്യഗ്ഗാമിനീനാം ധമനീനാം സ്വേദമര്പയന്തി; താസ്ത്വേതാസ്ത്രിംശത് സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ | ഏതാഭിരധോനാഭേഃ പക്വാശയകടീമൂത്രപുരീഷഗുദബസ്തിമേഢ്രസക്ഥീനി ധാര്യന്തേ യാപ്യന്തേ ച ||൭|| ഭവതി ചാത്ര- അധോഗമാസ്തു കുര്വന്തി കര്മാണ്യേതാനി സര്വശഃ |൮|
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
വാതാദ്യഭിവഹനമാസാം സാമാന്യം കര്മ| ആര്തവാദീനീത്യാദിശബ്ദാദന്നതോയാദീനാം സ്വീകാരഃ| സ്ഥാനാന്തരഗതാനാം താസാമേവ കര്മാഹ- താസ്ത്വിത്യാദി| അഭിപ്രപന്നാ അഭിമുഖം പ്രാപ്താഃ| വിപക്വമൌഷ്ണ്യാദിതി ‘അഗ്നേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വിവേചയന്ത്യ ഇതി യഥാ യഥാ വിപക്വമശനരസം തഥാ തഥാ പൃഥക് കുര്വന്ത്യ ഇത്യര്ഥഃ| അഭിവഹന്ത്യ ഇതി അഭിതഃ സര്വതോ വഹന്ത്യഃ| തര്പയന്തി പ്രീണയന്തി| കഥം പുനഃ സകലമേവ ശരീരം താസ്തര്പയന്തീത്യാശങ്ക്യാഹ- അര്പയന്തീത്യാദി| കഥമര്പയന്തീത്യത്ര യുക്തിമാഹ- രസസ്ഥാനം ചാഭിപൂരയന്തീതി| അയമഭിപ്രായഃ- ആമപക്വാശയേ അധോനാഭിരേവൈവമന്നരസോ വര്തുലീകൃതോ യഥാ രസസ്ഥാനസ്യ പൂരണം തതശ്ചോര്ധ്വഗാഭിസ്തിര്യഗ്ഗാഭിശ്ച തത്ര തത്രോപനീയത ഇതി സകലശരീരതര്പണമധോഗതാനാമേവ കര്മ; രസസ്ഥാനം ച ഹൃദയം, തത്പൂരണം ച തന്നിഷ്പാദിതരസപരമ്പരയാ ന പുനഃ സാക്ഷാദേവ, അധോഗമത്വേനാസാമൂര്ധ്വഗമനാഭാവാദ്ധൃദയഗമനമേവ നാസ്തീതി| തത്ര മൂത്രപുരീഷസ്വേദാംശ്ച വിവേചയന്തി പൃഥക് കുര്വന്തി, പക്വാന്നരസാദിതി സമ്ബന്ധഃ| പിത്താശയേ കര്മ താസാം നിര്ദിശ്യാമപക്വാശയാന്തരേ നിര്ദിശന്നാഹ- ആമപക്വാശയാന്തര ഇത്യാദി| പചനം പക്വം ഭാവേ ക്തഃ, തസ്യാശയഃ പക്വാശയഃ, ഏതേനാമസ്യ പച്യമാനസ്യ യദന്തരം തത്രേത്യര്ഥഃ| ദ്വേ അന്നവാഹിന്യാവന്ത്രാശ്രിതേ നഹി പിത്താശയേ രസമൂത്രപുരീഷഭാവേന വിവിച്യമാനസ്യാഹാരസ്യാന്നഭാവോऽസ്തി , നാപി തോയസ്യ തോയഭാവനാ; തേന തോയമത്ര ഭവിഷ്യതോ മൂത്രസ്യ കാരണഭൂതം പക്വാഹാരവിവേകജം ദ്രവമയമുദകമിവോദകം , തദപി ദ്വേ ഏവ വഹതഃ; തദേവോദകം ബസ്തിവിവരപ്രാപ്തം മൂത്രമിത്യുച്യതേ, തദ്വഹേ ദ്വേ മൂത്രബസ്തിസമ്ബദ്ധേ| ഏവമന്നമത്ര ഭവിഷ്യതഃ കിട്ടസ്യ കാരണഭൂതം പക്വാഹാരവിവേകജം ഘനമന്നമിവാന്നം, തദപി ദ്വേ ഏവ വഹതഃ; തദേവോണ്ഡു(ന്ദു)കപ്രാപ്തം പുരീഷമിത്യുച്യതേ||൬-൭||-
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
തിര്യഗ്ഗാഃ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി കര്മ ചാസാം യഥായഥമ് ||൮|| തിര്യഗ്ഗാണാം തു ചതസൃണാം ധമനീനാമേകൈകാ ശതധാ സഹസ്രധാ ചോത്തരോത്തരം വിഭജ്യന്തേ, താസ്ത്വസങ്ഖ്യേയാഃ, താഭിരിദം ശരീരം ഗവാക്ഷിതം വിബദ്ധമാതതം ച, താസാം മുഖാനി രോമകൂപപ്രതിബദ്ധാനി, യൈഃ സ്വേദമഭിവഹന്തി രസം ചാഭിതര്പയന്ത്യന്തര്ബഹിശ്ച , തൈരേവ ചാഭ്യങ്ഗപരിഷേകാവഗാഹാലേപനവീര്യാണ്യന്തഃശരീരമഭിപ്രതിപദ്യന്തേ ത്വചി വിപക്വാനി, തൈരേവ ച സ്പര്ശം സുഖമസുഖം വാ ഗൃഹ്ണീതേ, താസ്ത്വേതാശ്ചതസ്രോ ധമന്യഃ സര്വാങ്ഗഗതാഃ സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൯||
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
വിഭജ്യന്തേ സ്വയമേവ വിഭക്താ ഭവന്തി| ഗവാക്ഷിതം ജാലകൈരിവ വ്യാപ്തമ്| രസം ചേത്യാദി| രസം രസധാതുമ്| അന്തഃ അഭ്യന്തരേ| യൈര്മുഖൈഃ സമ്യക്പരിണതാഹാരരസവാഹിഭിഃ | സന്തര്പയന്തി സര്വതസ്തര്പയന്തി| ബഹിശ്ച സന്തര്പയന്തി ‘ത്വചമ്’ ഇതി ശേഷഃ| തൈരേവ ചാഭ്യങ്ഗാദീനാം വീര്യാണി ത്വചി ഭ്രാജകേനാഗ്നിനാ വിപക്വാനി ശരീരാന്തഃ പ്രവിശന്തി| തൈരേവ മനോനുഗതൈഃ സുഖാസുഖരൂപം സ്പര്ശം കര്മാത്മാ ഗൃഹ്ണീതേ| താഃ സര്വാങ്ഗഗതാഃ സ്പര്ശഗ്രഹണായാധികൃതത്വാത്, തദ്ഗതം മനോऽപി സര്വാങ്ഗസ്രോതോഗതമേവ| തേനോര്ധ്വഗാനാം ചാനിയത ഏവ ദേശോ ഭവതി||൮-൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
യഥാ സ്വഭാവതഃ ഖാനി മൃണാലേഷു ബിസേഷു ച | ധമനീനാം തഥാ ഖാനി രസോ യൈരുപചീയതേ ||൧൦||
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
യഥേത്യാദി| ഖാനി സ്രോതാംസി| രസോ യൈരുപചീയത ഇതി രസഃ പ്രധാനഭൂതഃ, തേനാന്യദഭ്യങ്ഗപരിഷേകാദിവീര്യമ്||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
പഞ്ചാഭിഭൂതാസ്ത്വഥ പഞ്ചകൃത്വഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയം പഞ്ചസു ഭാവയന്തി | പഞ്ചേന്ദ്രിയം പഞ്ചസു ഭാവയിത്വാ പഞ്ചത്വമായാന്തി വിനാശകാലേ ||൧൧||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ശബ്ദാദിഗ്രാഹിണീനാം സര്ഗസ്ഥിതിപ്രലയേഷു പ്രകൃതിഭൂതാനാമപ്രകൃതിഭൂതാനാം ച ക്രിയോപദേശമാഹ- പഞ്ചാഭിഭൂതാ ഇത്യാദി| അസ്യാര്ഥഃ- ഭാവയന്തി യോജയന്തി, കാഃ? പഞ്ചാഭിഭൂതാഃ പഞ്ചഭ്യോ ഭൂതേഭ്യോऽഭി സമന്താദ്ഭൂതാഃ, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധൈര്വാ പഞ്ചഭിരഭിഭൂതാ വ്യാപ്താഃ, ആകാശപവനദഹനതോയഭൂമിഭിര്വാ പഞ്ചഭിരഭിഭൂതാ വ്യാപ്താ ധമന്യഃ; കം? പഞ്ചേന്ദ്രിയം കര്മപുരുഷം; കേഷു? പഞ്ചസു ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനേഷു; കഥം? പഞ്ചകൃത്വഃ പഞ്ചവാരാന്, ഭാവയന്തി യോജയന്തി; അഥ ആയാന്തി ആഗച്ഛന്തി; കാഃ? ധമന്യഃ; കിം പഞ്ചത്വം; കിം കൃത്വാ? ഭാവയിത്വാ സംയോജ്യ; കിം തത്? പഞ്ചേന്ദ്രിയമ് ഇന്ദ്രിയപഞ്ചകം സൂക്ഷ്മരൂപം; കേഷു? പഞ്ചസ്വാകാശാദിഷു മഹാഭൂതേഷു; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- ആകാശാദിപഞ്ചഭൂതസമുത്പന്നാ ധമന്യഃ കര്മപുരുഷമിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനേഷു പഞ്ചവാരാന് ഭാവയന്തി, തതശ്ചേന്ദ്രിയപഞ്ചകമാകാശാദിഷു ഭൂതേഷു സംയോജ്യ വിനാശകാലേ ധമന്യോ വിനാശം യാന്തി| അന്യേ തു ‘പഞ്ചാദിഭൂതാന്യഥ പഞ്ചകൃത്വാ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ആദിഭൂതാന്യാകാശാദീനി പഞ്ചമഹാഭൂതാനി, പഞ്ചേന്ദ്രിയം കര്മപുരുഷം, പഞ്ചസു ചക്ഷുരാദിഷ്വിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനേഷു യോജയന്തി; തതശ്ച പഞ്ചേന്ദ്രിയം കര്മപുരുഷം പഞ്ചസു ചക്ഷുരാദിഷ്വിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനേഷു, ഭാവയിത്വാ സംയോജ്യ, താനി പഞ്ച ആദിഭൂതാനി, വിനാശകാലേ പഞ്ചത്വമായാന്തി| അപരേ തു ‘പഞ്ചാഭിഭൂതാസ്ത്വഥ പഞ്ചധാ വാ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഭാവയന്തി യോജയന്തി, കാഃ? പഞ്ചാഭിഭൂതാ ധമന്യഃ; ആയാന്തി കിം? പഞ്ചത്വം വിനാശം; ക്വ? വിനാശകാലേ; കിം കൃത്വാ? ഭാവയിത്വാ സംയോജ്യ; കിം തത്? പഞ്ചേന്ദ്രിയം ബുദ്ധീന്ദ്രിയപഞ്ചകം കര്മേന്ദ്രിയപഞ്ചകം ച; കേഷു? പഞ്ചസു ശബ്ദാദിഷു വചനാദിഷു ചാത്മീയേഷ്വര്ഥേഷു ; കഥം? പഞ്ചധാ പഞ്ചഭിഃ പ്രകാരൈഃ, തദനന്താ ഏവ ധമന്യഃ; കിം? പഞ്ചത്വം വിനാശം; ക്വ? വിനാശകാലേ; കിം കൃത്വാ? ഭാവയിത്വാ സംയോജ്യ; കം പഞ്ചേന്ദ്രിയം ബുദ്ധീന്ദ്രിയപഞ്ചകം കര്മേന്ദ്രിയപഞ്ചകം ച; ക്വ? ശബ്ദാദിഷു സ്വകീയേഷ്വര്ഥേഷു| അഥവാ പഞ്ചാനാമാകാശപവനദഹനതോയഭൂമീനാം പൃഥഗാഭിമുഖ്യേന ഭൂതാഃ സത്താരൂപേണ വ്യവസ്ഥിതാ ധമന്യഃ, പഞ്ചേന്ദ്രിയം കര്മപുരുഷം, യഥാസ്വം പഞ്ചസു ചക്ഷുരാദിഷ്വിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനേഷു, ഭാവയന്തി യോജയന്തി| ഗയീ ത്വന്യഥാऽऽപാതനികാം വിധായ വ്യാഖ്യാതി; യഥാ- അത്ര രൂപാദിഗ്രാഹിണീനാം ധമനീനാം പഞ്ചത്വാത് പഞ്ചഭിര്ധമനീഭിഃ പഞ്ചാനാമപി രൂപാദീനാം യുഗപദ്ഗ്രഹണേന ഭവിതവ്യമിത്യാശങ്ക്യാഹ- പഞ്ചാഭിഭൂതാ ഇത്യാദി| അസ്യായമര്ഥഃ- പഞ്ചസു രൂപാദിഷു, പഞ്ചേന്ദ്രിയം ചക്ഷുരാദികം, പഞ്ച ധമന്യോ ഭാവയന്തി വേദയന്തി; സ്വയം താവത് പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി രൂപാദികം വിദന്തി, താനി ച പഞ്ച ധമന്യസ്തേഷു വേദയന്തി| കഥം? പഞ്ചകൃത്വഃ പഞ്ചവാരാന്| ന ചൈകവാരമേവ പഞ്ചാപി ധമന്യഃ പഞ്ചാപീന്ദ്രിയാണി പഞ്ചസ്വപി രൂപാദിഷു വേദയന്തി, തത് കുതഃ പുനരിതി ഹേതുഗര്ഭം വിശേഷണമാഹ- അഭിഭൂതാ അഭിമുഖം പ്രാപ്താഃ| കേന? ‘മനസാ’ ഇതി ശേഷഃ| കസ്മാത്? കര്തൃമനഃപുരഃസരേന്ദ്രിയാര്ഥഗ്രഹണാത്; മന്താ ഹി ശരീരേ ഏക ഏവ, മനോऽപ്യേകമേവ, തേന മനസാ യൈവ ശബ്ദാദിവഹാസു ധമനീഷ്വഭിപ്രപന്നാ സൈവ സ്വധര്മം ഗ്രാഹയതി മന്താരം നാന്യേതി; യതോ മനഃപുരഃസരൈവേന്ദ്രിയപ്രവൃത്തിഃ| ഇദാനീം സ്വസ്ഥസ്യൈവ രൂപാദിഗ്രാഹിണീത്വമാസാം ന പുനരതിദോഷാഭിപന്നസ്യ മരണേऽപീത്യാഹ- പഞ്ചത്വമിത്യാദി| വിശിഷ്ടനാശകാലേ പഞ്ചത്വം യാന്തി; ധമന്യഃ പാഞ്ചഭൌതികാ വിനാശകാലേ പൃഥക്പൃഥഗ്ഭൂതഭാവേനാവസ്ഥാനാത് പഞ്ചതാം ഗതാ ഉച്യന്തേ| പഞ്ചേന്ദ്രിയം പഞ്ചസു ഭാവയിത്വേതി പുനരപ്യനുവാദസ്തേഷാം നിയതസ്വവിഷയഗ്രാഹിത്വദര്ശനാര്ഥഃ| ഗ്രന്ഥാന്തരേ “രസവഹനം കുര്വന്തി ധമന്യഃ സതതം തഥാ| ശബ്ദാദിഗ്രഹണോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസവചനാനി ച|| ഭാവയന്തി പൃഥക് പശ്ചാത് പ്രത്യയാഃ ഖലു പഞ്ചസു| തത്സങ്ഖ്യാകരണം യാന്തി നാശകാലേ തു പഞ്ചതാമ്|| ശരീരം ഹി ഗതേ തസ്മിഞ് ശൂന്യാഗാരമചേതനമ്| പഞ്ചതത്ത്വാവശേഷത്വാത് പഞ്ചതാം ഗതമുച്യതേ”- ഇതി||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
അത ഊര്ധ്വം സ്രോതസാം മൂലവിദ്ധലക്ഷണമുപദേക്ഷ്യാമഃ | താനി തു പ്രാണാന്നോദകരസരക്തമാംസമേദോമൂത്രപുരീഷശുക്രാര്തവവഹാനി, യേഷ്വധികാരഃ; ഏകേഷാം ബഹൂനി; ഏതേഷാം വിശേഷാ ബഹവഃ | തത്ര പ്രാണവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഹൃദയം രസവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യാക്രോശനവിനമനമോഹനഭ്രമണവേപനാനി മരണം വാ ഭവതി; അന്നവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലമാമാശയോऽന്നവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യാധ്മാനം ശൂലോऽന്നദ്വേഷശ്ഛര്ദിഃ പിപാസാऽऽന്ധ്യം മരണം ച; ഉദകവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം താലു ക്ലോമ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ പിപാസാ സദ്യോമരണം ച; രസവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഹൃദയം രസവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യ ശോഷഃപ്രാണവഹവിദ്ധവച്ച മരണം തല്ലിങ്ഗാനി ച; രക്തവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം യകൃത്പ്ലീഹാനൌ രക്തവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ , തത്ര വിദ്ധസ്യ ശ്യാവാങ്ഗതാ ജ്വരോ ദാഹഃ പാണ്ഡുതാ ശോണിതാഗമനം രക്തനേത്രതാ ച; മാംസവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം സ്നായുത്വചം രക്തവഹാശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യ ശ്വയഥുര്മാംസശോഷഃ സിരാഗ്രന്ഥയോ മരണം ച; മേദോവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം കടീ വൃക്കൌ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ സ്വേദാഗമനം സ്നിഗ്ധാങ്ഗതാ താലുശോഷഃ സ്ഥൂലശോഫതാ പിപാസാ ച; മൂത്രവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ബസ്തിര്മേഢ്രം ച, തത്ര വിദ്ധസ്യാനദ്ധബസ്തിതാ മൂത്രനിരോധഃ സ്തബ്ധമേഢ്രതാ ച; പുരീഷവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം പക്വാശയോ ഗുദം ച, തത്ര വിദ്ധസ്യാനാഹോ ദുര്ഗന്ധതാ ഗ്രഥിതാന്ത്രതാ ച; ശുക്രവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം സ്തനൌ വൃഷണൌ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ ക്ലീബതാ ചിരാത് പ്രസേകോ രക്തശുക്രതാ ച ; ആര്തവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഗര്ഭാശയ ആര്തവവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധായാ വന്ധ്യാത്വം മൈഥുനാസഹിഷ്ണുത്വമാര്തവനാശശ്ച; സേവനീച്ഛേദാദ്രുജാപ്രാദുര്ഭാവഃ; ബസ്തിഗുദവിദ്ധലക്ഷണം പ്രാഗുക്തമിതി | സ്രോതോവിദ്ധം തു പ്രത്യാഖ്യായോപചരേത്, ഉദ്ധൃതശല്യം തു ക്ഷതവിധാനേനോപചരേത് ||൧൨||
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| മൂലസ്യ സ്ഥൂലത്വേന തദ്വിദ്ധലക്ഷണസ്യൈവ സാധ്യാസാധ്യപരിച്ഛേദകത്വാത്തദ്വിദ്ധലക്ഷണവ്യാഖ്യാനമേവ പ്രതിജ്ഞാതമ്| സ്വരൂപം തു “സ്വധാതുസമവര്ണാനി വൃത്തസ്ഥൂലാന്യണൂനി ച| സ്രോതാംസി ദീര്ഘാണ്യാകൃത്യാ പ്രതാനസദൃശാനി ച” (ച.വി.൫) ഇതി തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയമ്| താന്യേവ വിവൃണ്വന്നാഹ- താനി ത്വിത്യാദി| പ്രാണാദീനാമാര്തവാന്താനാമേകാദശാനാം പ്രത്യേകം വഹനേ ദ്വേ ദ്വേ സ്രോതസീ| അസ്ഥിമജ്ജസ്വേദവാഹിഷു സ്രോതഃസു സത്സ്വപ്യനധികാരഃ; കഥം? തത്രാസ്ഥിവഹാനാം സകലാനാമേവ മേദോ മൂലം, മജ്ജവഹാനാം ച തേഷാം സകലാന്യേവാസ്ഥീനി സകലശരീരഗതാനി, ന ച സകലശരീരഗതവിദ്ധലക്ഷണം സാധ്യാദിജ്ഞാനനിശ്ചായകമ്, ഏവം സ്വേദവഹാനാമപി കേവലം മേദോ മൂലമിതി പൂര്വേണൈവ സമാനമ്, അതഃ ശല്യതന്ത്രേ തേഷാം മൂലവിദ്ധലക്ഷണാനധികാരഃ| അമുമേവാര്ഥം ചേതസി കൃത്വാऽऽഹ- യേഷ്വധികാര ഇതി| ‘ശല്യതന്ത്രേ’ ഇതി ശേഷഃ, കായചികിത്സായാം തു സ്രോതോദുഷ്ടിലക്ഷണം വാച്യം, തേന സകലാങ്ഗഗതാനാമപി സ്രോതസാം കായചികിത്സായാമധികാരഃ| ശല്യതന്ത്രാധികാരിഷു നിയതദേശസ്ഥിതേഷു വിദ്ധേഷു വേദനാവിശേഷസ്യ സാധ്യാദിജ്ഞാനനിശ്ചായകത്വമിതി കായചികിത്സാധികാരിണാം സ്രോതസാം കൃത്സ്നശരീരഗതത്വേന സൂക്ഷ്മാണാമാശ്രിതസ്യ വേദനാവിശേഷസ്യാതിസൂക്ഷ്മത്വാന്ന സാധ്യാദിജ്ഞാനനിശ്ചായകത്വമിതി തേഷാമനധികാരഃ| പരമതമാഹ- ഏകേഷാം ബഹൂനീതി|- ഏകേഷാമാചാര്യാണാം മതേ ബഹൂനി സ്രോതാംസി, ‘താന്യത്രാനധികൃതാനി’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതേഷാം വിശേഷാ ബഹവ ഇതി ഏതേഷാം പൂര്വോക്താനാം പ്രാണാദിവഹാനാം സ്വതന്ത്രേ ദ്വാവിംശതിസങ്ഖ്യോപേതാനാം സ്രോതസാം, വിശേഷാ ഭേദാഃ| തത്ര പ്രാണവഹേ ഇത്യാദി| ആക്രോശനമാര്തസ്വരൈ രോദനം, വിനമനം വിശേഷേണ നമനമ്| ത്വക്ശബ്ദേന രസോऽത്ര, താത്സ്ഥ്യാത്| ശുക്രവഹസ്രോതഃസന്നിഹിതസേവനീച്ഛേദനലക്ഷണമശ്മരീചികിത്സിതേ ബസ്തിപ്രസങ്ഗേനോക്തമത്രാസൂത്രിതമപി| മൂത്രപുരീഷസ്രോതോമൂലബസ്തിഗുദവിദ്ധലക്ഷണമതിദേശേന സുഖപ്രതിപത്തയേ നിര്ദിശന്നാഹ- ബസ്തീത്യാദി| ബസ്തിവിദ്ധലക്ഷണം ‘തത്ര വിദ്ധസ്യാനദ്ധബസ്തിതാ’ ഇത്യാദി; ഗുദവിദ്ധലക്ഷണം ച ‘തത്ര വിദ്ധസ്യാനാഹ’ ഇത്യാദി| ഇദാനീം ചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്രോതോവിദ്ധമിത്യാദി| ഉപചരേദിതി ‘ശല്യോദ്ധരണപ്രകാരേണ’ ഇതി ശേഷഃ| ഉദ്ധൃതശല്യമിതി അത്രാപി പ്രത്യാഖ്യായേതി യോജനീയമ്||൧൨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ഭവതി ചാത്ര- മൂലാത് ഖാദന്തരം ദേഹേ പ്രസൃതം ത്വഭിവാഹി യത് | സ്ത്രോതസ്തദിതി വിജ്ഞേയം സിരാധമനിവര്ജിതമ് ||൧൩||
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
മൂലാദിത്യാദി|- മൂലാത് ഖാദിതി ഹൃദയാദിച്ഛിദ്രാത്, പ്രസൃതമ് അഭിവഹനശീലം, യദന്തരമ് അവകാശഃ, തത് സ്രോതോ വിജ്ഞേയമ്||൧൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ധമനീവ്യാകരണശാരീരം നാമ നവമോऽധ്യായഃ ||൯||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ നവമോऽധ്യായഃ||൯||