Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ധമനീവ്യാകരണം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
9. dhamanīvyākaraṇaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ചതുര്വിംശതിര്ധമന്യോ നാഭിപ്രഭവാ അഭിഹിതാഃ | തത്ര കേചിദാഹുഃ- സിരാധമനീസ്രോതസാമവിഭാഗഃ, സിരാവികാരാ ഏവ ഹി ധമന്യഃ സ്രോതാംസി ചേതി | തത്തു ന സമ്യക്, അന്യാ ഏവ ഹി ധമന്യഃ സ്രോതാംസി ച സിരാഭ്യഃ; കസ്മാത്? വ്യഞ്ജനാന്യത്വാന്, മൂലസന്നിയമാത്, കര്മവൈശേഷ്യാത്, ആഗമാച്ച; കേവലം തു പരസ്പരസന്നികര്ഷാത് സദൃശാഗമകര്മത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാച്ച വിഭക്തകര്മണാമപ്യവിഭാഗ ഇവ കര്മസു ഭവതി ||൩||
View original
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
താസാം തു ഖലു നാഭിപ്രഭവാണാം ധമനീനാമൂര്ധ്വഗാ ദശ, ദശ ചാധോഗാമിന്യഃ, ചതസ്രസ്തിര്യഗ്ഗാഃ ||൪||
View original
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ഊര്ധ്വഗാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധപ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസജൃമ്ഭിതക്ഷുദ്ധസിതകഥിതരുദിതാദീന് വിശേഷാനഭിവഹന്ത്യഃ ശരീരം ധാരയന്തി | താസ്തു ഹൃദയമഭിപ്രപന്നാസ്ത്രിധാ ജായന്തേ, താസ്ത്രിംശത് | താസാം തു വാതപിത്തകഫശോണിതരസാന് ദ്വേ ദ്വേ വഹതസ്താ ദശ, ശബ്ദരൂപരസഗന്ധാനഷ്ടാഭിര്ഗൃഹ്ണീതേ, ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ, ദ്വാഭ്യാം ഘോഷം കരോതി, ദ്വാഭ്യാം സ്വപിതി, ദ്വാഭ്യാം പ്രതിബുധ്യതേ, ദ്വേ ചാശ്രുവാഹിന്യൌ, ദ്വേ സ്തന്യം സ്ത്രിയാ വഹതഃ സ്തനസംശ്രിതേ, തേ ഏവ ശുക്രം നരസ്യ സ്തനാഭ്യാമഭിവഹതഃ, താസ്ത്വേതാസ്ത്രിംശത് സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ | ഏതാഭിരൂര്ധ്വം നാഭേരുദരപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരഃസ്കന്ധഗ്രീവാബാഹവോ ധാര്യന്തേ യാപ്യന്തേ ച ||൫|| ഭവതി ചാത്ര- ഊര്ധ്വങ്ഗമാസ്തു കുര്വന്തി കര്മാണ്യേതാനി സര്വശഃ |൬|
View original
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
അധോഗമാസ്തു വക്ഷ്യാമി കര്മ ചാസാം യഥായഥമ് ||൬|| അധോഗമാസ്തു വാതമൂത്രപുരീഷശുക്രാര്തവാദീന്യധോ വഹന്തി | താസ്തു പിത്താശയമഭിപ്രപന്നാസ്തത്രസ്ഥമേവാന്നപാനരസം വിപക്വമൌഷ്ണ്യാദ്വിവേചയന്ത്യോऽഭിവഹന്ത്യഃ ശരീരം തര്പയന്തി, അര്പയന്തി ചോര്ധ്വഗാനാം തിര്യഗ്ഗാണാം ച, രസസ്ഥാനം ചാഭിപൂരയന്തി, മൂത്രപുരീഷസ്വേദാംശ്ച വിവേചയന്തി; ആമപക്വാശയാന്തരേ ച ത്രിധാ ജായന്തേ, താസ്ത്രിംശത്; താസാം തു വാതപിത്തകഫശോണിതരസാന് ദ്വേ ദ്വേ വഹതസ്താ ദശ, ദ്വേ അന്നവാഹിന്യാവന്ത്രാശ്രിതേ, തോയവഹേ ദ്വേ, മൂത്രബസ്തിമഭിപ്രപന്നേ മൂത്രവഹേ ദ്വേ, ശുക്രവഹേ ദ്വേ ശുക്രപ്രാദുര്ഭാവായ, ദ്വേ വിസര്ഗായ, തേ ഏവ രക്തമഭിവഹതോ വിസൃജതശ്ച നാരീണാമാര്തവസഞ്ജ്ഞം, ദ്വേ വര്ചോനിരസന്യൌ സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധേ, അഷ്ടാവന്യാസ്തിര്യഗ്ഗാമിനീനാം ധമനീനാം സ്വേദമര്പയന്തി; താസ്ത്വേതാസ്ത്രിംശത് സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ | ഏതാഭിരധോനാഭേഃ പക്വാശയകടീമൂത്രപുരീഷഗുദബസ്തിമേഢ്രസക്ഥീനി ധാര്യന്തേ യാപ്യന്തേ ച ||൭|| ഭവതി ചാത്ര- അധോഗമാസ്തു കുര്വന്തി കര്മാണ്യേതാനി സര്വശഃ |൮|
View original
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
തിര്യഗ്ഗാഃ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി കര്മ ചാസാം യഥായഥമ് ||൮|| തിര്യഗ്ഗാണാം തു ചതസൃണാം ധമനീനാമേകൈകാ ശതധാ സഹസ്രധാ ചോത്തരോത്തരം വിഭജ്യന്തേ, താസ്ത്വസങ്ഖ്യേയാഃ, താഭിരിദം ശരീരം ഗവാക്ഷിതം വിബദ്ധമാതതം ച, താസാം മുഖാനി രോമകൂപപ്രതിബദ്ധാനി, യൈഃ സ്വേദമഭിവഹന്തി രസം ചാഭിതര്പയന്ത്യന്തര്ബഹിശ്ച , തൈരേവ ചാഭ്യങ്ഗപരിഷേകാവഗാഹാലേപനവീര്യാണ്യന്തഃശരീരമഭിപ്രതിപദ്യന്തേ ത്വചി വിപക്വാനി, തൈരേവ ച സ്പര്ശം സുഖമസുഖം വാ ഗൃഹ്ണീതേ, താസ്ത്വേതാശ്ചതസ്രോ ധമന്യഃ സര്വാങ്ഗഗതാഃ സവിഭാഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൯||
View original
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
യഥാ സ്വഭാവതഃ ഖാനി മൃണാലേഷു ബിസേഷു ച | ധമനീനാം തഥാ ഖാനി രസോ യൈരുപചീയതേ ||൧൦||
View original
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
പഞ്ചാഭിഭൂതാസ്ത്വഥ പഞ്ചകൃത്വഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയം പഞ്ചസു ഭാവയന്തി | പഞ്ചേന്ദ്രിയം പഞ്ചസു ഭാവയിത്വാ പഞ്ചത്വമായാന്തി വിനാശകാലേ ||൧൧||
View original
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
അത ഊര്ധ്വം സ്രോതസാം മൂലവിദ്ധലക്ഷണമുപദേക്ഷ്യാമഃ | താനി തു പ്രാണാന്നോദകരസരക്തമാംസമേദോമൂത്രപുരീഷശുക്രാര്തവവഹാനി, യേഷ്വധികാരഃ; ഏകേഷാം ബഹൂനി; ഏതേഷാം വിശേഷാ ബഹവഃ | തത്ര പ്രാണവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഹൃദയം രസവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യാക്രോശനവിനമനമോഹനഭ്രമണവേപനാനി മരണം വാ ഭവതി; അന്നവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലമാമാശയോऽന്നവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യാധ്മാനം ശൂലോऽന്നദ്വേഷശ്ഛര്ദിഃ പിപാസാऽऽന്ധ്യം മരണം ച; ഉദകവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം താലു ക്ലോമ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ പിപാസാ സദ്യോമരണം ച; രസവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഹൃദയം രസവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യ ശോഷഃപ്രാണവഹവിദ്ധവച്ച മരണം തല്ലിങ്ഗാനി ച; രക്തവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം യകൃത്പ്ലീഹാനൌ രക്തവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ , തത്ര വിദ്ധസ്യ ശ്യാവാങ്ഗതാ ജ്വരോ ദാഹഃ പാണ്ഡുതാ ശോണിതാഗമനം രക്തനേത്രതാ ച; മാംസവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം സ്നായുത്വചം രക്തവഹാശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധസ്യ ശ്വയഥുര്മാംസശോഷഃ സിരാഗ്രന്ഥയോ മരണം ച; മേദോവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം കടീ വൃക്കൌ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ സ്വേദാഗമനം സ്നിഗ്ധാങ്ഗതാ താലുശോഷഃ സ്ഥൂലശോഫതാ പിപാസാ ച; മൂത്രവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ബസ്തിര്മേഢ്രം ച, തത്ര വിദ്ധസ്യാനദ്ധബസ്തിതാ മൂത്രനിരോധഃ സ്തബ്ധമേഢ്രതാ ച; പുരീഷവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം പക്വാശയോ ഗുദം ച, തത്ര വിദ്ധസ്യാനാഹോ ദുര്ഗന്ധതാ ഗ്രഥിതാന്ത്രതാ ച; ശുക്രവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം സ്തനൌ വൃഷണൌ ച, തത്ര വിദ്ധസ്യ ക്ലീബതാ ചിരാത് പ്രസേകോ രക്തശുക്രതാ ച ; ആര്തവഹേ ദ്വേ, തയോര്മൂലം ഗര്ഭാശയ ആര്തവവാഹിന്യശ്ച ധമന്യഃ, തത്ര വിദ്ധായാ വന്ധ്യാത്വം മൈഥുനാസഹിഷ്ണുത്വമാര്തവനാശശ്ച; സേവനീച്ഛേദാദ്രുജാപ്രാദുര്ഭാവഃ; ബസ്തിഗുദവിദ്ധലക്ഷണം പ്രാഗുക്തമിതി | സ്രോതോവിദ്ധം തു പ്രത്യാഖ്യായോപചരേത്, ഉദ്ധൃതശല്യം തു ക്ഷതവിധാനേനോപചരേത് ||൧൨||
View original
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ഭവതി ചാത്ര- മൂലാത് ഖാദന്തരം ദേഹേ പ്രസൃതം ത്വഭിവാഹി യത് | സ്ത്രോതസ്തദിതി വിജ്ഞേയം സിരാധമനിവര്ജിതമ് ||൧൩||
View original
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ധമനീവ്യാകരണശാരീരം നാമ നവമോऽധ്യായഃ ||൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon