9. dhamanīvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ தமநீவ்யாகரணஂ ஶாரீரஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஸிராவ்யதவிதிஶாரீராநந்தரஂ ஸிராதமநீஸ்ரோதஸாஂ ஸதஶத்வாத்தமநீவ்யாகரணாரம்போ யுஜ்யத இத்யாஹ- அதேத்யாதி| த்மாநாதநிலபூரணாத்தமந்யஃ, தாஸாஂ வ்யாகரணஂ விவரணஂ யஸ்மிந் ஶாரீர இதி விக்ரஹஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

சதுர்விஂஶதிர்தமந்யோ நாபிப்ரபவா அபிஹிதாஃ | தத்ர கேசிதாஹுஃ- ஸிராதமநீஸ்ரோதஸாமவிபாகஃ, ஸிராவிகாரா ஏவ ஹி தமந்யஃ ஸ்ரோதாஂஸி சேதி | தத்து ந ஸம்யக், அந்யா ஏவ ஹி தமந்யஃ ஸ்ரோதாஂஸி ச ஸிராப்யஃ; கஸ்மாத்? வ்யஞ்ஜநாந்யத்வாந், மூலஸந்நியமாத், கர்மவைஶேஷ்யாத், ஆகமாச்ச; கேவலஂ து பரஸ்பரஸந்நிகர்ஷாத் ஸதஶாகமகர்மத்வாத் ஸௌக்ஷ்ம்யாச்ச விபக்தகர்மணாமப்யவிபாக இவ கர்மஸு பவதி ||௩||

தாஸ்வதீதாவேக்ஷணஂ நிர்திஶந்நாஹ- சதுர்விஂஶதிரித்யாதி| அபிஹிதா உக்தாஃ, ‘ஶோணிதவர்ணநீயே’ (ஸூ.௧௪) இதி ஶேஷஃ தத்ர தமநீஸிராஸ்ரோதஃஸ்வேகீயமதஂ ஸ்வமதேந ஹேதுமதா நிராகர்துமாஹ- தத்ரேத்யாதி| அவிபாகோऽபதக்த்வஂ, ஸரணாத் ஸிராஃ, தா ஏவ த்மாநாத்தமந்யஃ, ஸ்ரவணாத் ஸ்ரோதாஂஸீதி | அபதக்த்வே ஸ்வயமேவ ஹேதுமாஹ- ஸிராவிகாரா இத்யாதி| ஸிராவிகாரா இதி ஸிராணாமேவாகாராந்தரேண பரிணாமாஃ, பிஷ்டவிகாரக்ஷீரவிகாரவத்| புநரபி தைருக்தஂ- “ஆகாஶீயாவகாஶாநாஂ தேஹே நாமாநி தேஹிநாம்| ஸிராஃ ஸ்ரோதாஂஸி மார்காஃ கஂ தமந்யோ நாட்ய ஆஶயாஃ”- இத்யாதி| பரமதோச்சேதமாஹ- தத்து ந ஸம்யகித்யாதி| வ்யஞ்ஜநாந்யத்வாத் லக்ஷணாந்யத்வாத்; தத்ர ஸிராணாஂ வாதாதிவஹாநாமருணநீலஶுக்லலோஹிதவர்ணத்வஂ லக்ஷணஂ, ஶப்தாதிவஹதமநீநாஂ து வர்ணாநுக்தேஃ ஸ்வதாதுஸமவர்ணத்வம், ஏவஂ ஸ்ரோதஸாமபி| ததுக்தஂ சரகே- “ஸ்வதாதுமஸவர்ணாநி வத்தஸ்தூலாந்யணூநி ச| ஸ்ரோதாஂஸி தீர்காண்யாகத்யா” (ச.வி.௫) இத்யாதிகம்| மூலஸந்நியமோ த்விதீயோ பேதோ யதா- “தாஸாஂ மூலஸிராஶ்சத்வாரிஂஶத்” இத்யாரப்ய யாவத் “ஏவமேதாநி ஸப்தஸிராஶதாநி” (ஶா.௭); தமநீநாஂ து “சதுர்விஂஶதிர்தமந்யஃ”; ஸ்ரோதஸாஂ புநர்த்வாவிஂஶதிஃ ஸ்ரோதாஂஸி| கர்மவைஶேஷ்யஂ விஶிஷ்டகர்மகரத்வஂ, தச்ச ததீயபேதகாரணஂ; தத்யதா- “கர்மணாமப்ரதீகாதஂ” (ஶா.௭) இத்யாதிநோக்தஂ ஸிராணாஂ கர்மவைஶேஷ்யஂ, ஶப்தரூபரஸகந்தவஹத்வாதிகஂ தமநீநாஂ, ப்ராணாந்நவாரிரஸஶோணிதமாஂஸமேதோவாஹித்வஂ ஸ்ரோதஸாம்| ஆகமோऽத்ராயுர்வேதஃ, ஸ சதுர்தோ பேதஹேதுஃ; தத்யதா- “ஸிரா தமந்யோ யோகவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸி” (ஶா.௫) இதி, ததா “மர்மஸிராஸ்நாயுதமநீஃ பரிஹரந்” (ஸூ.௫) இத்யாதிஷு ஸிராதீநாஂ யதி விபக்தத்வஂ நாபவிஷ்யத்ததா பதக்விவரணஂ நாகரிஷ்யதிதி| இதாநீமேதேஷாஂ ஸிராதமநீஸ்ரோதஸாஂ பரஸ்பரபிந்நாநாமபி கர்மஸ்வவிபாக இவ பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- கேவலமித்யாதி| ஸந்நிகர்ஷோ நைகட்யம்| அதிஸந்நிகர்ஷாதிஹேதுசதுஷ்டயேந கர்மஸ்வபதக்த்வமிவ பவதி| கதஂ? யதாऽதிஸந்நிகர்ஷயுக்தீகதாநாஂ தணாநாஂ ப்ரத்யேகஂ பிந்நஜ்வலநக்ரியாணாமபிந்நமிவ ஜ்வலநஂ ப்ரதீயதே| ஸதஶாகமத்வாதிதி ஆப்தாநாஂ வசநமாகமஃ, தஸ்ய ஸதஶத்வாத்| ததா ஹி- “ஆகாஶீயாவகாஶாநாஂ தேஹே நாமாநி தேஹிநாம்| ஸிராஃ ஸ்ரோதாஂஸி மார்காஃ கஂ தமந்ய” இத்யாப்தோபதிஷ்டேந ஸிராதிஸாதஶ்யேந ந நிர்தார்ய ஜ்ஞாயதே ஸிராதிஷு கஸ்யேதஂ தோயாதிவஹநஂ கர்ம| ஸதஶகர்மத்வாச்ச யதா- ஸஹ காயதாஂ காயகாநாஂ பிந்நகீதக்ரியாணாமப்யபிந்நகீதக்ரியாத்வப்ரதீதிஃ | ஸௌக்ஷ்ம்யாத்யதா- கடஸ்திதமத்பரமாணூநாஂ ப்ரத்யேகமுதகாஹரணஂ குர்வதாமேகக்ரியாகாரித்வப்ரதீதிஃ||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தாஸாஂ து கலு நாபிப்ரபவாணாஂ தமநீநாமூர்த்வகா தஶ, தஶ சாதோகாமிந்யஃ, சதஸ்ரஸ்திர்யக்காஃ ||௪||

தாஸாமித்யாதி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

ஊர்த்வகாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தப்ரஶ்வாஸோச்ச்வாஸஜம்பிதக்ஷுத்தஸிதகதிதருதிதாதீந் விஶேஷாநபிவஹந்த்யஃ ஶரீரஂ தாரயந்தி | தாஸ்து ஹதயமபிப்ரபந்நாஸ்த்ரிதா ஜாயந்தே, தாஸ்த்ரிஂஶத் | தாஸாஂ து வாதபித்தகபஶோணிதரஸாந் த்வே த்வே வஹதஸ்தா தஶ, ஶப்தரூபரஸகந்தாநஷ்டாபிர்கஹ்ணீதே, த்வாப்யாஂ பாஷதே, த்வாப்யாஂ கோஷஂ கரோதி, த்வாப்யாஂ ஸ்வபிதி, த்வாப்யாஂ ப்ரதிபுத்யதே, த்வே சாஶ்ருவாஹிந்யௌ, த்வே ஸ்தந்யஂ ஸ்த்ரியா வஹதஃ ஸ்தநஸஂஶ்ரிதே, தே ஏவ ஶுக்ரஂ நரஸ்ய ஸ்தநாப்யாமபிவஹதஃ, தாஸ்த்வேதாஸ்த்ரிஂஶத் ஸவிபாகா வ்யாக்யாதாஃ | ஏதாபிரூர்த்வஂ நாபேருதரபார்ஶ்வபஷ்டோரஃஸ்கந்தக்ரீவாபாஹவோ தார்யந்தே யாப்யந்தே ச ||௫|| பவதி சாத்ர- ஊர்த்வங்கமாஸ்து குர்வந்தி கர்மாண்யேதாநி ஸர்வஶஃ |௬|

ப்ரஶ்வாஸோऽந்தஃப்ரவிஶத்வாயுஃ, உச்ச்வாஸ ஊர்த்வமுத்திஷ்டத்வாயுஃ, ஜம்பிதக்ஷுத்தஸிதகதிதாநி கோஷபாஷயோர்விஶேஷாஃ, ருதிதமஶ்ருவாஹிந்யோஃ கர்ம, ஆதிஶப்தாத்ரூபாதிவாஹிநீஸம்பந்திநாஂ ப்ரேக்ஷிதாதிகர்மவிஶேஷாணாமவரோதஃ| தாஸ்த்வித்யாதி| ஶப்தாதீஂஶ்சதுரஃ ப்ரத்யேகஂ த்வாப்யாஂ த்வாப்யாமித்யஷ்டாபீ ரஜஃப்ரவர்திதாத்மப்ரயத்நப்ரபோதமநோऽநுகதாபிர்தமநீபிர்கஹ்ணீதே| மநஸஶ்சாணுத்வாதேகத்வாச்ச தாஸாஂ யுகபத்ப்ரவத்திர்நாஸ்தீதி தாஸாஂ யா தமநீ மநஸாऽநுயுஜ்யதே தயைவ ரூபாதிஷ்வந்யதமமாத்மா கஹ்ணீதே, ந புநர்யுகபதேவ ரூபாதிகஂ ஸர்வஂ ஸர்வாபிரிதி | ஸ்பர்ஶக்ரஹணஂ புநரத்ரைவாத்யாயே திர்யக்காணாஂ கர்ம வக்ஷ்யதி| பாஷத இதி தால்வாதிஸ்தாநவ்யாபாரநிஷ்பாதிதாகாராதிவர்ணவ்யக்தியுக்தஂ ஶப்தஂ கரோதி, கோஷஶ்ச தத்விபரீதோऽவ்யக்தஃ ஶப்தஃ| த்வாப்யாஂ ஸ்வபிதி தமோவிஷயாப்யாஂ, ஸத்த்வவிஷயாப்யாஂ து புத்யதே| ஏதாபிரூர்த்வஂ நாபேருதராதயோ தார்யந்தே, அங்காதிபிஃ ஸஹைதாபிருதராதீநாஂ பந்தநேந தடீகதத்வாத்; வாதாதிவஹநேந சைதாபிரேவ யாப்யந்தே||௫||-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8

அதோகமாஸ்து வக்ஷ்யாமி கர்ம சாஸாஂ யதாயதம் ||௬|| அதோகமாஸ்து வாதமூத்ரபுரீஷஶுக்ரார்தவாதீந்யதோ வஹந்தி | தாஸ்து பித்தாஶயமபிப்ரபந்நாஸ்தத்ரஸ்தமேவாந்நபாநரஸஂ விபக்வமௌஷ்ண்யாத்விவேசயந்த்யோऽபிவஹந்த்யஃ ஶரீரஂ தர்பயந்தி, அர்பயந்தி சோர்த்வகாநாஂ திர்யக்காணாஂ ச, ரஸஸ்தாநஂ சாபிபூரயந்தி, மூத்ரபுரீஷஸ்வேதாஂஶ்ச விவேசயந்தி; ஆமபக்வாஶயாந்தரே ச த்ரிதா ஜாயந்தே, தாஸ்த்ரிஂஶத்; தாஸாஂ து வாதபித்தகபஶோணிதரஸாந் த்வே த்வே வஹதஸ்தா தஶ, த்வே அந்நவாஹிந்யாவந்த்ராஶ்ரிதே, தோயவஹே த்வே, மூத்ரபஸ்திமபிப்ரபந்நே மூத்ரவஹே த்வே, ஶுக்ரவஹே த்வே ஶுக்ரப்ராதுர்பாவாய, த்வே விஸர்காய, தே ஏவ ரக்தமபிவஹதோ விஸஜதஶ்ச நாரீணாமார்தவஸஞ்ஜ்ஞஂ, த்வே வர்சோநிரஸந்யௌ ஸ்தூலாந்த்ரப்ரதிபத்தே, அஷ்டாவந்யாஸ்திர்யக்காமிநீநாஂ தமநீநாஂ ஸ்வேதமர்பயந்தி; தாஸ்த்வேதாஸ்த்ரிஂஶத் ஸவிபாகா வ்யாக்யாதாஃ | ஏதாபிரதோநாபேஃ பக்வாஶயகடீமூத்ரபுரீஷகுதபஸ்திமேட்ரஸக்தீநி தார்யந்தே யாப்யந்தே ச ||௭|| பவதி சாத்ர- அதோகமாஸ்து குர்வந்தி கர்மாண்யேதாநி ஸர்வஶஃ |௮|

வாதாத்யபிவஹநமாஸாஂ ஸாமாந்யஂ கர்ம| ஆர்தவாதீநீத்யாதிஶப்தாதந்நதோயாதீநாஂ ஸ்வீகாரஃ| ஸ்தாநாந்தரகதாநாஂ தாஸாமேவ கர்மாஹ- தாஸ்த்வித்யாதி| அபிப்ரபந்நா அபிமுகஂ ப்ராப்தாஃ| விபக்வமௌஷ்ண்யாதிதி ‘அக்நேஃ’ இதி ஶேஷஃ| விவேசயந்த்ய இதி யதா யதா விபக்வமஶநரஸஂ ததா ததா பதக் குர்வந்த்ய இத்யர்தஃ| அபிவஹந்த்ய இதி அபிதஃ ஸர்வதோ வஹந்த்யஃ| தர்பயந்தி ப்ரீணயந்தி| கதஂ புநஃ ஸகலமேவ ஶரீரஂ தாஸ்தர்பயந்தீத்யாஶங்க்யாஹ- அர்பயந்தீத்யாதி| கதமர்பயந்தீத்யத்ர யுக்திமாஹ- ரஸஸ்தாநஂ சாபிபூரயந்தீதி| அயமபிப்ராயஃ- ஆமபக்வாஶயே அதோநாபிரேவைவமந்நரஸோ வர்துலீகதோ யதா ரஸஸ்தாநஸ்ய பூரணஂ ததஶ்சோர்த்வகாபிஸ்திர்யக்காபிஶ்ச தத்ர தத்ரோபநீயத இதி ஸகலஶரீரதர்பணமதோகதாநாமேவ கர்ம; ரஸஸ்தாநஂ ச ஹதயஂ, தத்பூரணஂ ச தந்நிஷ்பாதிதரஸபரம்பரயா ந புநஃ ஸாக்ஷாதேவ, அதோகமத்வேநாஸாமூர்த்வகமநாபாவாத்ததயகமநமேவ நாஸ்தீதி| தத்ர மூத்ரபுரீஷஸ்வேதாஂஶ்ச விவேசயந்தி பதக் குர்வந்தி, பக்வாந்நரஸாதிதி ஸம்பந்தஃ| பித்தாஶயே கர்ம தாஸாஂ நிர்திஶ்யாமபக்வாஶயாந்தரே நிர்திஶந்நாஹ- ஆமபக்வாஶயாந்தர இத்யாதி| பசநஂ பக்வஂ பாவே க்தஃ, தஸ்யாஶயஃ பக்வாஶயஃ, ஏதேநாமஸ்ய பச்யமாநஸ்ய யதந்தரஂ தத்ரேத்யர்தஃ| த்வே அந்நவாஹிந்யாவந்த்ராஶ்ரிதே நஹி பித்தாஶயே ரஸமூத்ரபுரீஷபாவேந விவிச்யமாநஸ்யாஹாரஸ்யாந்நபாவோऽஸ்தி , நாபி தோயஸ்ய தோயபாவநா; தேந தோயமத்ர பவிஷ்யதோ மூத்ரஸ்ய காரணபூதஂ பக்வாஹாரவிவேகஜஂ த்ரவமயமுதகமிவோதகஂ , ததபி த்வே ஏவ வஹதஃ; ததேவோதகஂ பஸ்திவிவரப்ராப்தஂ மூத்ரமித்யுச்யதே, தத்வஹே த்வே மூத்ரபஸ்திஸம்பத்தே| ஏவமந்நமத்ர பவிஷ்யதஃ கிட்டஸ்ய காரணபூதஂ பக்வாஹாரவிவேகஜஂ கநமந்நமிவாந்நஂ, ததபி த்வே ஏவ வஹதஃ; ததேவோண்டு(ந்து)கப்ராப்தஂ புரீஷமித்யுச்யதே||௬-௭||-

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

திர்யக்காஃ ஸம்ப்ரவக்ஷ்யாமி கர்ம சாஸாஂ யதாயதம் ||௮|| திர்யக்காணாஂ து சதஸணாஂ தமநீநாமேகைகா ஶததா ஸஹஸ்ரதா சோத்தரோத்தரஂ விபஜ்யந்தே, தாஸ்த்வஸங்க்யேயாஃ, தாபிரிதஂ ஶரீரஂ கவாக்ஷிதஂ விபத்தமாததஂ ச, தாஸாஂ முகாநி ரோமகூபப்ரதிபத்தாநி, யைஃ ஸ்வேதமபிவஹந்தி ரஸஂ சாபிதர்பயந்த்யந்தர்பஹிஶ்ச , தைரேவ சாப்யங்கபரிஷேகாவகாஹாலேபநவீர்யாண்யந்தஃஶரீரமபிப்ரதிபத்யந்தே த்வசி விபக்வாநி, தைரேவ ச ஸ்பர்ஶஂ ஸுகமஸுகஂ வா கஹ்ணீதே, தாஸ்த்வேதாஶ்சதஸ்ரோ தமந்யஃ ஸர்வாங்ககதாஃ ஸவிபாகா வ்யாக்யாதாஃ ||௯||

விபஜ்யந்தே ஸ்வயமேவ விபக்தா பவந்தி| கவாக்ஷிதஂ ஜாலகைரிவ வ்யாப்தம்| ரஸஂ சேத்யாதி| ரஸஂ ரஸதாதும்| அந்தஃ அப்யந்தரே| யைர்முகைஃ ஸம்யக்பரிணதாஹாரரஸவாஹிபிஃ | ஸந்தர்பயந்தி ஸர்வதஸ்தர்பயந்தி| பஹிஶ்ச ஸந்தர்பயந்தி ‘த்வசம்’ இதி ஶேஷஃ| தைரேவ சாப்யங்காதீநாஂ வீர்யாணி த்வசி ப்ராஜகேநாக்நிநா விபக்வாநி ஶரீராந்தஃ ப்ரவிஶந்தி| தைரேவ மநோநுகதைஃ ஸுகாஸுகரூபஂ ஸ்பர்ஶஂ கர்மாத்மா கஹ்ணீதே| தாஃ ஸர்வாங்ககதாஃ ஸ்பர்ஶக்ரஹணாயாதிகதத்வாத், தத்கதஂ மநோऽபி ஸர்வாங்கஸ்ரோதோகதமேவ| தேநோர்த்வகாநாஂ சாநியத ஏவ தேஶோ பவதி||௮-௯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

யதா ஸ்வபாவதஃ காநி மணாலேஷு பிஸேஷு ச | தமநீநாஂ ததா காநி ரஸோ யைருபசீயதே ||௧௦||

யதேத்யாதி| காநி ஸ்ரோதாஂஸி| ரஸோ யைருபசீயத இதி ரஸஃ ப்ரதாநபூதஃ, தேநாந்யதப்யங்கபரிஷேகாதிவீர்யம்||௧௦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

பஞ்சாபிபூதாஸ்த்வத பஞ்சகத்வஃ பஞ்சேந்த்ரியஂ பஞ்சஸு பாவயந்தி | பஞ்சேந்த்ரியஂ பஞ்சஸு பாவயித்வா பஞ்சத்வமாயாந்தி விநாஶகாலே ||௧௧||

இதாநீஂ ஶப்தாதிக்ராஹிணீநாஂ ஸர்கஸ்திதிப்ரலயேஷு ப்ரகதிபூதாநாமப்ரகதிபூதாநாஂ ச க்ரியோபதேஶமாஹ- பஞ்சாபிபூதா இத்யாதி| அஸ்யார்தஃ- பாவயந்தி யோஜயந்தி, காஃ? பஞ்சாபிபூதாஃ பஞ்சப்யோ பூதேப்யோऽபி ஸமந்தாத்பூதாஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தைர்வா பஞ்சபிரபிபூதா வ்யாப்தாஃ, ஆகாஶபவநதஹநதோயபூமிபிர்வா பஞ்சபிரபிபூதா வ்யாப்தா தமந்யஃ; கஂ? பஞ்சேந்த்ரியஂ கர்மபுருஷஂ; கேஷு? பஞ்சஸு ஶ்ரோத்ராதிஷ்விந்த்ரியாதிஷ்டாநேஷு; கதஂ? பஞ்சகத்வஃ பஞ்சவாராந், பாவயந்தி யோஜயந்தி; அத ஆயாந்தி ஆகச்சந்தி; காஃ? தமந்யஃ; கிஂ பஞ்சத்வஂ; கிஂ கத்வா? பாவயித்வா ஸஂயோஜ்ய; கிஂ தத்? பஞ்சேந்த்ரியம் இந்த்ரியபஞ்சகஂ ஸூக்ஷ்மரூபஂ; கேஷு? பஞ்சஸ்வாகாஶாதிஷு மஹாபூதேஷு; ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- ஆகாஶாதிபஞ்சபூதஸமுத்பந்நா தமந்யஃ கர்மபுருஷமிந்த்ரியாதிஷ்டாநேஷு பஞ்சவாராந் பாவயந்தி, ததஶ்சேந்த்ரியபஞ்சகமாகாஶாதிஷு பூதேஷு ஸஂயோஜ்ய விநாஶகாலே தமந்யோ விநாஶஂ யாந்தி| அந்யே து ‘பஞ்சாதிபூதாந்யத பஞ்சகத்வா’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ஆதிபூதாந்யாகாஶாதீநி பஞ்சமஹாபூதாநி, பஞ்சேந்த்ரியஂ கர்மபுருஷஂ, பஞ்சஸு சக்ஷுராதிஷ்விந்த்ரியாதிஷ்டாநேஷு யோஜயந்தி; ததஶ்ச பஞ்சேந்த்ரியஂ கர்மபுருஷஂ பஞ்சஸு சக்ஷுராதிஷ்விந்த்ரியாதிஷ்டாநேஷு, பாவயித்வா ஸஂயோஜ்ய, தாநி பஞ்ச ஆதிபூதாநி, விநாஶகாலே பஞ்சத்வமாயாந்தி| அபரே து ‘பஞ்சாபிபூதாஸ்த்வத பஞ்சதா வா’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- பாவயந்தி யோஜயந்தி, காஃ? பஞ்சாபிபூதா தமந்யஃ; ஆயாந்தி கிஂ? பஞ்சத்வஂ விநாஶஂ; க்வ? விநாஶகாலே; கிஂ கத்வா? பாவயித்வா ஸஂயோஜ்ய; கிஂ தத்? பஞ்சேந்த்ரியஂ புத்தீந்த்ரியபஞ்சகஂ கர்மேந்த்ரியபஞ்சகஂ ச; கேஷு? பஞ்சஸு ஶப்தாதிஷு வசநாதிஷு சாத்மீயேஷ்வர்தேஷு ; கதஂ? பஞ்சதா பஞ்சபிஃ ப்ரகாரைஃ, ததநந்தா ஏவ தமந்யஃ; கிஂ? பஞ்சத்வஂ விநாஶஂ; க்வ? விநாஶகாலே; கிஂ கத்வா? பாவயித்வா ஸஂயோஜ்ய; கஂ பஞ்சேந்த்ரியஂ புத்தீந்த்ரியபஞ்சகஂ கர்மேந்த்ரியபஞ்சகஂ ச; க்வ? ஶப்தாதிஷு ஸ்வகீயேஷ்வர்தேஷு| அதவா பஞ்சாநாமாகாஶபவநதஹநதோயபூமீநாஂ பதகாபிமுக்யேந பூதாஃ ஸத்தாரூபேண வ்யவஸ்திதா தமந்யஃ, பஞ்சேந்த்ரியஂ கர்மபுருஷஂ, யதாஸ்வஂ பஞ்சஸு சக்ஷுராதிஷ்விந்த்ரியாதிஷ்டாநேஷு, பாவயந்தி யோஜயந்தி| கயீ த்வந்யதாऽऽபாதநிகாஂ விதாய வ்யாக்யாதி; யதா- அத்ர ரூபாதிக்ராஹிணீநாஂ தமநீநாஂ பஞ்சத்வாத் பஞ்சபிர்தமநீபிஃ பஞ்சாநாமபி ரூபாதீநாஂ யுகபத்க்ரஹணேந பவிதவ்யமித்யாஶங்க்யாஹ- பஞ்சாபிபூதா இத்யாதி| அஸ்யாயமர்தஃ- பஞ்சஸு ரூபாதிஷு, பஞ்சேந்த்ரியஂ சக்ஷுராதிகஂ, பஞ்ச தமந்யோ பாவயந்தி வேதயந்தி; ஸ்வயஂ தாவத் பஞ்சேந்த்ரியாணி ரூபாதிகஂ விதந்தி, தாநி ச பஞ்ச தமந்யஸ்தேஷு வேதயந்தி| கதஂ? பஞ்சகத்வஃ பஞ்சவாராந்| ந சைகவாரமேவ பஞ்சாபி தமந்யஃ பஞ்சாபீந்த்ரியாணி பஞ்சஸ்வபி ரூபாதிஷு வேதயந்தி, தத் குதஃ புநரிதி ஹேதுகர்பஂ விஶேஷணமாஹ- அபிபூதா அபிமுகஂ ப்ராப்தாஃ| கேந? ‘மநஸா’ இதி ஶேஷஃ| கஸ்மாத்? கர்தமநஃபுரஃஸரேந்த்ரியார்தக்ரஹணாத்; மந்தா ஹி ஶரீரே ஏக ஏவ, மநோऽப்யேகமேவ, தேந மநஸா யைவ ஶப்தாதிவஹாஸு தமநீஷ்வபிப்ரபந்நா ஸைவ ஸ்வதர்மஂ க்ராஹயதி மந்தாரஂ நாந்யேதி; யதோ மநஃபுரஃஸரைவேந்த்ரியப்ரவத்திஃ| இதாநீஂ ஸ்வஸ்தஸ்யைவ ரூபாதிக்ராஹிணீத்வமாஸாஂ ந புநரதிதோஷாபிபந்நஸ்ய மரணேऽபீத்யாஹ- பஞ்சத்வமித்யாதி| விஶிஷ்டநாஶகாலே பஞ்சத்வஂ யாந்தி; தமந்யஃ பாஞ்சபௌதிகா விநாஶகாலே பதக்பதக்பூதபாவேநாவஸ்தாநாத் பஞ்சதாஂ கதா உச்யந்தே| பஞ்சேந்த்ரியஂ பஞ்சஸு பாவயித்வேதி புநரப்யநுவாதஸ்தேஷாஂ நியதஸ்வவிஷயக்ராஹித்வதர்ஶநார்தஃ| க்ரந்தாந்தரே “ரஸவஹநஂ குர்வந்தி தமந்யஃ ஸததஂ ததா| ஶப்தாதிக்ரஹணோச்ச்வாஸநிஃஶ்வாஸவசநாநி ச|| பாவயந்தி பதக் பஶ்சாத் ப்ரத்யயாஃ கலு பஞ்சஸு| தத்ஸங்க்யாகரணஂ யாந்தி நாஶகாலே து பஞ்சதாம்|| ஶரீரஂ ஹி கதே தஸ்மிஞ் ஶூந்யாகாரமசேதநம்| பஞ்சதத்த்வாவஶேஷத்வாத் பஞ்சதாஂ கதமுச்யதே”- இதி||௧௧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

அத ஊர்த்வஂ ஸ்ரோதஸாஂ மூலவித்தலக்ஷணமுபதேக்ஷ்யாமஃ | தாநி து ப்ராணாந்நோதகரஸரக்தமாஂஸமேதோமூத்ரபுரீஷஶுக்ரார்தவவஹாநி, யேஷ்வதிகாரஃ; ஏகேஷாஂ பஹூநி; ஏதேஷாஂ விஶேஷா பஹவஃ | தத்ர ப்ராணவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ ஹதயஂ ரஸவாஹிந்யஶ்ச தமந்யஃ, தத்ர வித்தஸ்யாக்ரோஶநவிநமநமோஹநப்ரமணவேபநாநி மரணஂ வா பவதி; அந்நவஹே த்வே, தயோர்மூலமாமாஶயோऽந்நவாஹிந்யஶ்ச தமந்யஃ, தத்ர வித்தஸ்யாத்மாநஂ ஶூலோऽந்நத்வேஷஶ்சர்திஃ பிபாஸாऽऽந்த்யஂ மரணஂ ச; உதகவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ தாலு க்லோம ச, தத்ர வித்தஸ்ய பிபாஸா ஸத்யோமரணஂ ச; ரஸவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ ஹதயஂ ரஸவாஹிந்யஶ்ச தமந்யஃ, தத்ர வித்தஸ்ய ஶோஷஃப்ராணவஹவித்தவச்ச மரணஂ தல்லிங்காநி ச; ரக்தவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ யகத்ப்லீஹாநௌ ரக்தவாஹிந்யஶ்ச தமந்யஃ , தத்ர வித்தஸ்ய ஶ்யாவாங்கதா ஜ்வரோ தாஹஃ பாண்டுதா ஶோணிதாகமநஂ ரக்தநேத்ரதா ச; மாஂஸவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ ஸ்நாயுத்வசஂ ரக்தவஹாஶ்ச தமந்யஃ, தத்ர வித்தஸ்ய ஶ்வயதுர்மாஂஸஶோஷஃ ஸிராக்ரந்தயோ மரணஂ ச; மேதோவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ கடீ வக்கௌ ச, தத்ர வித்தஸ்ய ஸ்வேதாகமநஂ ஸ்நிக்தாங்கதா தாலுஶோஷஃ ஸ்தூலஶோபதா பிபாஸா ச; மூத்ரவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ பஸ்திர்மேட்ரஂ ச, தத்ர வித்தஸ்யாநத்தபஸ்திதா மூத்ரநிரோதஃ ஸ்தப்தமேட்ரதா ச; புரீஷவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ பக்வாஶயோ குதஂ ச, தத்ர வித்தஸ்யாநாஹோ துர்கந்ததா க்ரதிதாந்த்ரதா ச; ஶுக்ரவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ ஸ்தநௌ வஷணௌ ச, தத்ர வித்தஸ்ய க்லீபதா சிராத் ப்ரஸேகோ ரக்தஶுக்ரதா ச ; ஆர்தவஹே த்வே, தயோர்மூலஂ கர்பாஶய ஆர்தவவாஹிந்யஶ்ச தமந்யஃ, தத்ர வித்தாயா வந்த்யாத்வஂ மைதுநாஸஹிஷ்ணுத்வமார்தவநாஶஶ்ச; ஸேவநீச்சேதாத்ருஜாப்ராதுர்பாவஃ; பஸ்திகுதவித்தலக்ஷணஂ ப்ராகுக்தமிதி | ஸ்ரோதோவித்தஂ து ப்ரத்யாக்யாயோபசரேத், உத்ததஶல்யஂ து க்ஷதவிதாநேநோபசரேத் ||௧௨||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| மூலஸ்ய ஸ்தூலத்வேந தத்வித்தலக்ஷணஸ்யைவ ஸாத்யாஸாத்யபரிச்சேதகத்வாத்தத்வித்தலக்ஷணவ்யாக்யாநமேவ ப்ரதிஜ்ஞாதம்| ஸ்வரூபஂ து “ஸ்வதாதுஸமவர்ணாநி வத்தஸ்தூலாந்யணூநி ச| ஸ்ரோதாஂஸி தீர்காண்யாகத்யா ப்ரதாநஸதஶாநி ச” (ச.வி.௫) இதி தந்த்ராந்தராஜ்ஜ்ஞேயம்| தாந்யேவ விவண்வந்நாஹ- தாநி த்வித்யாதி| ப்ராணாதீநாமார்தவாந்தாநாமேகாதஶாநாஂ ப்ரத்யேகஂ வஹநே த்வே த்வே ஸ்ரோதஸீ| அஸ்திமஜ்ஜஸ்வேதவாஹிஷு ஸ்ரோதஃஸு ஸத்ஸ்வப்யநதிகாரஃ; கதஂ? தத்ராஸ்திவஹாநாஂ ஸகலாநாமேவ மேதோ மூலஂ, மஜ்ஜவஹாநாஂ ச தேஷாஂ ஸகலாந்யேவாஸ்தீநி ஸகலஶரீரகதாநி, ந ச ஸகலஶரீரகதவித்தலக்ஷணஂ ஸாத்யாதிஜ்ஞாநநிஶ்சாயகம், ஏவஂ ஸ்வேதவஹாநாமபி கேவலஂ மேதோ மூலமிதி பூர்வேணைவ ஸமாநம், அதஃ ஶல்யதந்த்ரே தேஷாஂ மூலவித்தலக்ஷணாநதிகாரஃ| அமுமேவார்தஂ சேதஸி கத்வாऽऽஹ- யேஷ்வதிகார இதி| ‘ஶல்யதந்த்ரே’ இதி ஶேஷஃ, காயசிகித்ஸாயாஂ து ஸ்ரோதோதுஷ்டிலக்ஷணஂ வாச்யஂ, தேந ஸகலாங்ககதாநாமபி ஸ்ரோதஸாஂ காயசிகித்ஸாயாமதிகாரஃ| ஶல்யதந்த்ராதிகாரிஷு நியததேஶஸ்திதேஷு வித்தேஷு வேதநாவிஶேஷஸ்ய ஸாத்யாதிஜ்ஞாநநிஶ்சாயகத்வமிதி காயசிகித்ஸாதிகாரிணாஂ ஸ்ரோதஸாஂ கத்ஸ்நஶரீரகதத்வேந ஸூக்ஷ்மாணாமாஶ்ரிதஸ்ய வேதநாவிஶேஷஸ்யாதிஸூக்ஷ்மத்வாந்ந ஸாத்யாதிஜ்ஞாநநிஶ்சாயகத்வமிதி தேஷாமநதிகாரஃ| பரமதமாஹ- ஏகேஷாஂ பஹூநீதி|- ஏகேஷாமாசார்யாணாஂ மதே பஹூநி ஸ்ரோதாஂஸி, ‘தாந்யத்ராநதிகதாநி’ இதி ஶேஷஃ| ஏதேஷாஂ விஶேஷா பஹவ இதி ஏதேஷாஂ பூர்வோக்தாநாஂ ப்ராணாதிவஹாநாஂ ஸ்வதந்த்ரே த்வாவிஂஶதிஸங்க்யோபேதாநாஂ ஸ்ரோதஸாஂ, விஶேஷா பேதாஃ| தத்ர ப்ராணவஹே இத்யாதி| ஆக்ரோஶநமார்தஸ்வரை ரோதநஂ, விநமநஂ விஶேஷேண நமநம்| த்வக்ஶப்தேந ரஸோऽத்ர, தாத்ஸ்த்யாத்| ஶுக்ரவஹஸ்ரோதஃஸந்நிஹிதஸேவநீச்சேதநலக்ஷணமஶ்மரீசிகித்ஸிதே பஸ்திப்ரஸங்கேநோக்தமத்ராஸூத்ரிதமபி| மூத்ரபுரீஷஸ்ரோதோமூலபஸ்திகுதவித்தலக்ஷணமதிதேஶேந ஸுகப்ரதிபத்தயே நிர்திஶந்நாஹ- பஸ்தீத்யாதி| பஸ்திவித்தலக்ஷணஂ ‘தத்ர வித்தஸ்யாநத்தபஸ்திதா’ இத்யாதி; குதவித்தலக்ஷணஂ ச ‘தத்ர வித்தஸ்யாநாஹ’ இத்யாதி| இதாநீஂ சிகித்ஸாஸூத்ரஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ்ரோதோவித்தமித்யாதி| உபசரேதிதி ‘ஶல்யோத்தரணப்ரகாரேண’ இதி ஶேஷஃ| உத்ததஶல்யமிதி அத்ராபி ப்ரத்யாக்யாயேதி யோஜநீயம்||௧௨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

பவதி சாத்ர- மூலாத் காதந்தரஂ தேஹே ப்ரஸதஂ த்வபிவாஹி யத் | ஸ்த்ரோதஸ்ததிதி விஜ்ஞேயஂ ஸிராதமநிவர்ஜிதம் ||௧௩||

மூலாதித்யாதி|- மூலாத் காதிதி ஹதயாதிச்சித்ராத், ப்ரஸதம் அபிவஹநஶீலஂ, யதந்தரம் அவகாஶஃ, தத் ஸ்ரோதோ விஜ்ஞேயம்||௧௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே தமநீவ்யாகரணஶாரீரஂ நாம நவமோऽத்யாயஃ ||௯||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே நவமோऽத்யாயஃ||௯||