4. garbhavyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરાનન્તરમવક્રાન્તસ્ય ગર્ભસ્ય વ્યાકરણાર્હત્વાદ્ગર્ભવ્યાકરણં વક્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથેત્યાદિ| ગર્ભવ્યાકરણં ગર્ભવિવરણમિત્યર્થઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેતિ પ્રાણાઃ ||૩||

તત્ર પ્રાણાસ્ત્વક્કલાદયશ્ચ વિવરણીયાઃ; તેષુ પ્રાણાનામતીવ દેહસ્થિતિહેતુત્વાત્ પ્રાગુપાદાનમાહ- અગ્નિરિત્યાદિ| અગ્નિરત્ર પાચકભ્રાજકાલોચકરઞ્જકસાધકાનાં પાઞ્ચભૌતિકાનાં સર્વધાત્વનુગાનાં ચોષ્મણાં શક્તિરૂપતયાઽવસ્થિતો વાચોઽધિદૈવત્વમાપન્નો બોદ્ધવ્યઃ| શ્લેષ્મરસશુક્રાદીનાં તોયાત્મકાનાં ભાવાનાં રસનેન્દ્રિયસ્ય ચ શક્તિરૂપતયાઽવસ્થિતો મનસોઽધિદૈવત્વમાપન્નઃ સોમ ઇતિ| વાયુઃ પઞ્ચાત્મકઃ પ્રાણાદિભેદેન| સત્ત્વરજસ્તમાંસિ તુ પ્રકૃતેરષ્ટરૂપાયા ગુણાઃ| ઇન્દ્રિયાણિ શ્રવણદર્શનસ્પર્શનરસનઘ્રાણાનીતિ પઞ્ચ| ભૂતાત્મા શુભાશુભકર્મભિઃ પરિગૃહીતઃ કર્મપુરુષઃ| એતે ચાગ્નીષોમાદયઃ પ્રાણયન્તિ જીવયન્તીતિ પ્રાણાઃ| તત્રાગ્નિસ્તાવદાહારપાકાદિકર્મણા પ્રાણયતિ, સોમશ્ચ સૌમ્યધાતોરોજઃપ્રભૃતેઃ પોષણેન, વાયુશ્ચ દોષધાતુમલાદીનાં સઞ્ચારણેનોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાભ્યાં ચ, સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચ મનોરૂપતયા પરિણતં ભૂતાત્મનઃ શરીરાન્તરગ્રહણમોક્ષણે હેતુરિતિ તદપિ પ્રાણયતિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ રૂપાદિગ્રહણકર્મણા પ્રાણયન્તિ, એવં ભૂતાત્મા કર્મપુરુષોઽપ્યશેષસ્યૈવ કર્મરાશેશ્ચેતનાહેતુરિતિ પ્રાણયતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્ય ખલ્વેવમ્પ્રવૃત્તસ્ય શુક્રશોણિતસ્યાભિપચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ સપ્ત ત્વચો ભવન્તિ | તાસાં પ્રથમાઽવભાસિની નામ, યા સર્વાન્ વર્ણાનવભાસયતિ પઞ્ચવિધાં ચ છાયાં પ્રકાશયતિ, સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા, સિધ્મપદ્મકણ્ટકાધિષ્ઠાના; દ્વિતીયા લોહિતા નામ, ષોડશભાગપ્રમાણા, તિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગાધિષ્ઠાના; તૃતીયા શ્વેતા નામ, દ્વાદશભાગપ્રમાણા, ચર્મદલાજગલ્લીમષકાધિષ્ઠાના; ચતુર્થી તામ્રા નામાષ્ટભાગપ્રમાણા, વિવિધકિલાસકુષ્ઠાધિષ્ઠાના; પઞ્ચમી વેદિની નામ પઞ્ચભાગપ્રમાણા, કુષ્ઠવિસર્પાધિષ્ઠાના; ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા, ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદશ્લીપદગલગણ્ડાધિષ્ઠાના; સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા, ભગન્દરવિદ્રધ્યર્શોઽધિષ્ઠાના | યદેતત્ પ્રમાણં નિર્દિષ્ટં તન્માંસલેષ્વવકાશેષુ, ન લલાટે સૂક્ષ્માઙ્ગુલ્યાદિષુ ચ; યતો વક્ષ્યત્યુદરેષુ- ‘વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢં વિધ્યેત્’ (ચિ.૧૪) ઇતિ ||૪||

પ્રાણસદ્ભાવ એવ શુક્રશોણિતસ્ય પરિણામેન ત્વગાદિસમ્ભવ ઇત્યનન્તરં ત્વગાદિવ્યાકરણં કુર્વન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય શુક્રશોણિતસ્ય| એવમ્પ્રવૃત્તસ્ય ભૂતાત્માધિષ્ઠિતસ્ય| તાસામિત્યાદિ| સર્વવર્ણાન્ ગૌરાદિકાન્| અવભાસયતીતિ ‘ભ્રાજકેનાગ્નિના’ ઇતિ શેષઃ| પઞ્ચવિધાં પઞ્ચાત્મિકાં, પઞ્ચમહાભૂતકૃતત્વાત્| ચશબ્દાત્ પ્રભાઽપિ ગ્રાહ્યા| “આસન્ના લક્ષ્યતે ચ્છાયા પ્રભા દૂરાત્ પ્રકાશતે” (ચ.ઇ.૭) ઇતિ તયોર્ભેદઃ| તસ્યાસ્ત્વચઃ પ્રમાણં નિર્દિશન્નાહ- સેત્યાદિ| વ્રીહિરત્ર યવઃ, પ્રત્યેકં વ્રીહિવિસ્તારસ્ય વિંશતિર્ભાગાઃ પરિકલ્પનીયાઃ, તે ચાષ્ટાદશ ભાગા અવભાસિન્યાઃ પ્રમાણમ્, એવં વક્ષ્યમાણેષ્વપિ વિંશતિભાગેષુ ષોડશપ્રભૃતયો ભાગા બોદ્ધવ્યાઃ| અઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમિતિ એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- સપ્તાનાં ત્વચાં સમુદાયેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમસ્તિ; અઙ્ગુષ્ઠોદરં તુ વિંશતિતમભાગોનષડ્યવપ્રમાણમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

કલાઃ ખલ્વપિ સપ્ત ભવન્તિ ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદાઃ ||૫||

કલા ઇત્યાદિ| દધતીતિ ધાતવો રસરક્તમાંસાદયઃ, કફપિત્તપુરીષાણ્યપિ પ્રાકૃતાનિ સ્વકર્મણા દધતીતિ ધાતવઃ, તેષામાશયા અવસ્થાનપ્રદેશા ધાત્વાશયાઃ, તેષામન્તરેષુ મર્યાદાઃ સીમાભૂતા ઇત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ભવતશ્ચાત્ર- યથા હિ સારઃ કાષ્ઠેષુ છિદ્યમાનેષુ દૃશ્યતે | તથાહિ ધાતુર્માંસેષુ છિદ્યમાનેષુ દૃશ્યતે ||૬|| સ્નાયુભિશ્ચ પ્રતિચ્છન્નાન્ સન્તતાંશ્ચ જરાયુણા | શ્લેષ્મણા વેષ્ટિતાંશ્ચાપિ કલાભાગાંસ્તુ તાન્ વિદુઃ ||૭||

તાસામન્તઃસ્થિતત્વેનાપ્રત્યક્ષાણામસ્તિત્વં પ્રત્યુપમાનં પ્રમાણં નિર્દિશન્નાહ- ભવત ઇત્યાદિ| એતેન કલાસાધિષ્ઠાનપૃથગ્ધાતૂપલમ્ભકાર્યેણાવ્યક્તમેવ કલાનામસ્તિત્વં સાધિતં ભવેત્| તાસામુપષ્ટમ્ભકં નિર્દિશન્નાહ- સ્નાયુભિરિત્યાદિ| કલાભાગાન્ કલાવિભાગવિશેષાન્| સન્તતાન્ સમ્યક્પ્રકારેણ વ્યાપ્તાન્| જરાયુરુલ્બાકારો યેન વેષ્ટિતાઃ પ્રાણિનો જાયન્તે; કલાવેષ્ટકોઽપિ તદ્વદેવ| વૃદ્ધવાગ્ભટેન કલાસ્વરૂપમભિહિતમ્| યથા- “યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથાસ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુરસશેષોઽલ્પત્વાત્ કલાસઞ્જ્ઞઃ” (અ.સં.શા.૫) ઇતિ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

તાસાં પ્રથમા માંસધરા, યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં પ્રતાના ભવન્તિ ||૮||

તાસામિત્યાદિ| યસ્યાં કલાયામધિષ્ઠિતે માંસે સિરાદીનાં પ્રતાના વિસ્તારા ભવન્તિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

યથા બિસમૃણાલાનિ વિવર્ધન્તે સમન્તતઃ | ભૂમૌ પઙ્કોદકસ્થાનિ તથા માંસે સિરાદયઃ ||૯||

અમુમેવાર્થં દૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયન્નાહ- યથા બિસમૃણાલાનીત્યાદિ| તથા માંસે ઇત્યાદિ| તથા પ્રથમકલાયાં માંસસ્થાઃ સિરાદયો ભવન્તિ| નનુ, રસાનન્તરં રક્તં, તતો માંસં, તત્ કથં પ્રાગેવ માંસધરા પઠિતા, તતો રક્તધરેતિ? ઉચ્યતે, પોષણે ક્રમોઽયં નતુ ધારણે; અત એવ યસ્યામિત્યાધારત્વેન કલા નિર્દિષ્ટા||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

દ્વિતીયા રક્તધરા માંસસ્યાભ્યન્તરતઃ, તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાસુ યકૃત્પ્લીહ્નોશ્ચ ભવતિ ||૧૦||

દ્વિતીયેત્યાદિ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

વૃક્ષાદ્યથાભિપ્રહતાત્ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરિમાવહેત્ | માંસાદેવં ક્ષતાત્ ક્ષિપ્રં શોણિતં સમ્પ્રસિચ્યતે ||૧૧||

અત્ર દૃષ્ટાન્તેન દાર્ષ્ટાન્તિકં દ્રઢયન્નાહ- વૃક્ષાદિત્યાદિ| સમ્પ્રસિચ્યતે પ્રસ્રવતીત્યર્થઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

તૃતીયા મેદોધરા; મેદો હિ સર્વભૂતાનામુદરસ્થમણ્વસ્થિષુ ચ, મહત્સુ ચ મજ્જા ભવતિ ||૧૨||

તૃતીયેત્યાદિ| અણ્વસ્થિષુ અલ્પાસ્થિષુ| નનુ, મજ્જા અસ્થ્નામન્તર્ભવતિ કથં મેદસ્તદન્તરિત્યાહ- મહત્સ્વિત્યાદિ| અણ્વસ્થિષુ મેદઃ, મહત્સુ મજ્જેતિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

સ્થૂલાસ્થિષુ વિશેષેણ મજ્જા ત્વભ્યન્તરાશ્રિતઃ | અથેતરેષુ સર્વેષુ સરક્તં મેદ ઉચ્યતે | શુદ્ધમાંસસ્ય યઃ સ્નેહઃ સા વસા પરિકીર્તિતા ||૧૩||

ગદ્યોક્તમર્થં શ્લોકેન સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- સ્થૂલેત્યાદિ| ઇતરેષ્વલ્પાસ્થિષુ સર્વેષુ| નનુ, મેદોમજ્જાનુકારી ઉપધાતુર્વસાખ્યઃ ક ઇત્યાહ- શુદ્ધેત્યાદિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા સર્વસન્ધિષુ પ્રાણભૃતાં ભવતિ ||૧૪|| સ્નેહાભ્યક્તે યથા હ્યક્ષે ચક્રં સાધુ પ્રવર્તતે | સન્ધયઃ સાધુ વર્તન્તે સંશ્લિષ્ટાઃ શ્લેષ્મણા તથા ||૧૫||

તયા ધૃતસ્ય શ્લેષ્મણો ગુણકર્માણિ દર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| અક્ષ ઇતિ ચક્રચ્છિદ્રાન્તર્ગતકાષ્ઠમિત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ; યાઽન્તઃકોષ્ઠે મલમભિવિભજતે પક્વાશયસ્થા ||૧૬|| યકૃત્સમન્તાત્ કોષ્ઠં ચ તથાઽન્ત્રાણિ સમાશ્રિતા | ઉણ્ડુ(ન્દુ)કસ્થં વિભજતે મલં મલધરા કલા ||૧૭||

પઞ્ચમીત્યાદિ| અન્તઃકોષ્ઠ ઇતિ કોષ્ઠસ્યાન્તર્મધ્યમન્તઃકોષ્ઠં, પુનસ્તસ્મિન્મલં મૂત્રપુરીષરૂપતયા વિભજતિ| ગયી તુ ‘અન્તઃકોષ્ઠે કોષ્ઠમધ્યે, તત્રાપિ રસવિભાગે કિટ્ટસ્ય પુરીષત્વાત્ તત્ પુરીષં કોષ્ઠે વિભજતિ કોષ્ઠાત્ પૃથક્કરોતિ; સ ચાત્ર પુરીષવિભાગોઽગ્નિમારુતકૃતોઽપિ; તત્રાગ્નિકૃતો યથા- ‘વિવેચયતિ ચ રસમૂત્રપુરીષાણિ’ (સૂ.૨૧), મારુતકૃતો યથા- ‘સોઽન્નં પચતિ તજ્જાંશ્ચ વિશેષાન્વિવિનક્તિ હિ’ (નિ.૧) ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| પક્વાશયસ્થેતિ પુરીષસ્ય પક્વાશયસ્થિતત્વાત્| કોષ્ઠઃ પુનરામપક્વાશયાશ્રયઃ; તથા ચ કોષ્ઠલક્ષણં- “સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકં(કઃ) ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે” (ચિ.૨) ઇતિ| તેન કોષ્ઠસ્થિતાઽપિ પુરીષસ્ય પક્વાશયસ્થિતત્વાદ્બાહુલ્યેન પક્વાશયસ્થા કથ્યન્તે| એતદેવ સમસ્તકોષ્ઠસ્થિતત્વં શ્લોકેન સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- યકૃદિત્યાદિ| સમન્તાત્ સર્વતો યકૃતાદિકં સમાશ્રિતા, ઉણ્ડુ(ન્દુ)કસ્થં મલં વિભજતે| તત્ર યકૃદ્ગ્રહણં રક્તાધારસામ્યેન પ્લીહ્ન ઉપલક્ષણં યકૃત્સમીપાનાં હૃદયાદીનાં ચ, ઉણ્ડુકગ્રહણેન સાન્નિધ્યાદ્ગુદો ગૃહ્યતે, તેનોર્ધ્વં યકૃદાદિ વ્યવસ્થિતં , અધસ્તાદ્ગુદપર્યન્તં કોષ્ઠં સમન્તાત્ સમાશ્રિતા| વૃદ્ધવાગ્ભટેનાપ્યુક્તં- “પઞ્ચમી પુરીષધરા, સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રયા, તત્રોણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ” (અ.સં.શા.૫) ઇતિ| ઉણ્ડુકઃ ‘પોટ્ટલક’ ઇતિ લોકે| ચરકે ચ પુરીષાધારશબ્દેનોણ્ડુકઃ પ્રતિપાદિતઃ, અત એવ પુરીષધરેતિ નામાસ્યાઃ| મલં વિભજતે મૂત્રપુરીષરૂપતયા વિભાગં કરોતિ| ગયી તુ, વિભજતે તસ્માત્ કોષ્ઠાત્ પૃથક્કરોતીતિ વ્યાખ્યાતિ||૧૬-૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

ષષ્ઠી પિત્તધરા ; યા ચતુર્વિધમન્નપાનમામાશયાત્ પ્રચ્યુતં પક્વાશયોપસ્થિતં ધારયતિ ||૧૮||

ષષ્ઠીત્યાદિ| પિત્તમત્રાન્તરગ્નિસઞ્જ્ઞકમ્| આમાશયાત્ પ્રચ્યુતં કફાશયાદ્ભ્રષ્ટં, પક્વાશયોપસ્થિતં પક્વાશયગમનાયોપસ્થિતં પિત્તસ્થાનં સમ્પ્રાપ્તં, ધારયતિ ‘પાકાર્થં’ ઇતિ શેષઃ| તથા ચ સઙ્ગ્રહઃ- “ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ પક્વામાશયમધ્યસ્થા, સા હ્યન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનતયાઽઽમપક્વાશયયોર્મધ્યે ચતુર્વિધમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસા શોષયન્તી પચતિ” (અ.સં.શા.૫) ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

અશિતં ખાદિતં પીતં લીઢં કોષ્ઠગતં નૃણામ્ | તજ્જીર્યતિ યથાકાલં શોષિતં પિત્તતેજસા ||૧૯||

એતમેવાર્થં શ્લોકેન દર્શયન્નાહ- અશિતમિત્યાદિ| અશ ભોજને, ખાદૃ ભક્ષણે, ધેટ્ પા પાને, લિહ આસ્વાદને| તદન્નમશિતાદિવિશેષણાક્રાન્તમન્નં જીર્યતિ| યથાકાલં કાલાનતિક્રમેણ તીક્ષ્ણમધ્યમન્દાગ્નિષુ માત્રાદ્રવ્યગુરુલઘૂચિતકાલાનતિક્રમેણ||૧૯||

Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21

સપ્તમી શુક્રધરા, યા સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરવ્યાપિની ||૨૦|| યથા પયસિ સર્પિસ્તુ ગૂઢશ્ચેક્ષૌ રસો યથા | શરીરેષુ તથા શુક્રં નૃણાં વિદ્યાદ્ભિષગ્વરઃ ||૨૧||

શુક્રસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપ્તિત્વે ઉપમાનં પ્રમાણં દર્શયન્નાહ- યથેત્યાદિ| પયોદૃષ્ટાન્તોઽલ્પમૈથુનત્વાદ્બહુશુક્રે, ઇક્ષુદૃષ્ટાન્તસ્ત્વતિપીડનશુક્રક્ષરણત્વાન્મન્દશુક્રે પુંસિ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્ય ચાપ્યધઃ | મૂત્રસ્રોતઃપથાચ્છુક્રં પુરુષસ્ય પ્રવર્તતે ||૨૨||

તસ્યૈવેદાનીં સર્વાઙ્ગવ્યાપિનોઽપિ ક્ષરણમાર્ગમાહ- દ્વ્યઙ્ગુલે ઇત્યાદિ| વૃદ્ધવાગ્ભટેનોક્તમ્- “સપ્તમી શુક્રધરા દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્ય ચાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ” (અ. સં. શા. ૫) ઇતિ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

કૃત્સ્નદેહાશ્રિતં શુક્રં પ્રસન્નમનસસ્તથા | સ્ત્રીષુ વ્યાયચ્છતશ્ચાપિ હર્ષાત્તત્ સમ્પ્રવર્તતે ||૨૩||

નનુ, યથા પયસિ સંલીનં સર્પિરેવં શરીરસંલીનં શુક્રં કથં પૃથગ્ભૂય મૂત્રમાર્ગેણ ક્ષરતીત્યાહ- કૃત્સ્નેત્યાદિ| પ્રસન્નમનસઃ ક્રોધાદિરહિતચિત્તસ્ય, તથા સ્ત્રીષુ વ્યાયચ્છતો વ્યાયામં કુર્વતો રતં કુર્વત ઇત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ગૃહીતગર્ભાણામાર્તવવહાનાં સ્રોતસાં વર્ત્માન્યવરુધ્યન્તે ગર્ભેણ, તસ્માદ્ગૃહીતગર્ભાણામાર્તવં ન દૃશ્યતે; તતસ્તદધઃ પ્રતિહતમૂર્ધ્વમાગતમપરં ચોપચીયમાનમપરેત્યભિધીયતે; શેષં ચોર્ધ્વતરમાગતં પયોધરાવભિપ્રતિપદ્યતે, તસ્માદ્ગર્ભિણ્યઃ પીનોન્નતપયોધરા ભવન્તિ ||૨૪||

કસ્માદ્ગૃહીતગર્ભાણાં ગર્ભગ્રહણકાલાદૂર્ધ્વમાપ્રજનનાદાર્તવં ન દૃશ્યતે? ઇત્યાહ- ગૃહીતેત્યાદિ| વર્ત્માન્યવરુધ્યન્તે મુખાન્યવરુધ્યન્તે| અપરામમલામિત્યાહુઃ સ્ત્રિયઃ||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ગર્ભસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ શોણિતજૌ, શોણિતફેનપ્રભવઃ ફુપ્ફુસઃ , શોણિતકિટ્ટપ્રભવ ઉણ્ડુકઃ ||૨૫||

ગર્ભસ્યેત્યાદિ| યકૃત્ કાલખણ્ડં દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં, પ્લીહા અનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધો વામપાર્શ્વસ્થિતઃ, યકૃત્પ્લીહાનાવિત્યુપલક્ષણં, તેન ક્લોમાપિ શોણિતજમ્, તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “રક્તાદનિલયુક્તાત્ કાલીયકમ્” (અ.સં.શા.૫) ઇતિ| શોણિતેત્યાદિ| ફુપ્ફુસો હૃદયનાડિકાલગ્નઃ સ્વનામખ્યાતઃ| શોણિતકિટ્ટેત્યાદિ| ઉણ્ડુકઃ પોટ્ટલકઃ||૨૫||

Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30

અસૃજઃ શ્લેષ્મણશ્ચાપિ યઃ પ્રસાદઃ પરો મતઃ | તં પચ્યમાનં પિત્તેન વાયુશ્ચાપ્યનુધાવતિ ||૨૬|| તતોઽસ્યાન્ત્રાણિ જાયન્તે ગુદં બસ્તિશ્ચ દેહિનઃ | ઉદરે પચ્યમાનાનામાધ્માનાદ્રુક્મસારવત્ ||૨૭|| કફશોણિતમાંસાનાં સારાજ્જિહ્વા પ્રજાયતે | યથાર્થમૂષ્મણા યુક્તો વાયુઃ સ્રોતાંસિ દારયેત્ ||૨૮|| અનુપ્રવિશ્ય પિશિતં પેશીર્વિભજતે તથા | મેદસઃ સ્નેહમાદાય સિરાસ્નાયુત્વમાપ્નુયાત્ ||૨૯|| સિરાણાં તુ મૃદુઃ પાકઃ સ્નાયૂનાં ચ તતઃ ખરઃ | આશય્યાભ્યાસયોગેન કરોત્યાશયસમ્ભવમ્ ||૩૦||

અન્ત્રાદિકોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- અસૃજ ઇત્યાદિ| આધ્માનાત્ પચ્યમાનાનાં વાયુનાઽગ્નેઃ સમિન્ધનાત્ પચ્યમાનાનામિત્યર્થઃ| ગયી તુ, ‘હૃદયે પચ્યમાનાનામ્’ ઇતિ પાઠં પઠતિ| યથાર્થમિત્યાદિ| ઊષ્મણા પિત્તેન સહ યુક્તો વાયુઃ નવૈવ સ્રોતાંસિ દારયેત્ કુર્યાત્| કથં? યથાર્થં; યથાપ્રયોજનમિત્યર્થઃ| અનુપ્રવિશ્યેત્યાદિ| વાયુઃ પિશિતં માંસમનુપ્રવિશ્ય પેશીર્વિભજતે, પેશી માંસખણ્ડઃ | મેદસ ઇત્યાદિ| સિરાસ્નાયુત્વમાપ્નુયાદિતિ સિરાઃ સ્નાયૂંશ્ચ વાયુઃ કુર્યાદિત્યર્થઃ| આશય્યેત્યાદિ| આશય્ય અભ્યાસયોગેન વાયુઃ સ્થિતિં કૃત્વેત્યર્થઃ||૨૬-૩૦||

Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32

રક્તમેદઃપ્રસાદાદ્વૃક્કૌ; માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્વૃષણૌ; શોણિતકફપ્રસાદજં હૃદયં, યદાશ્રયા હિ ધમન્યઃ પ્રાણવહાઃ; તસ્યાધો વામતઃ પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ, દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ; તદ્વિશેષેણ ચેતનાસ્થાનમ્, અતસ્તસ્મિંસ્તમસાઽઽવૃતે સર્વપ્રાણિનઃ સ્વપન્તિ ||૩૧|| ભવતિ ચાત્ર- પુણ્ડરીકેણ સદૃશં હૃદયં સ્યાદધોમુખમ્ | જાગ્રતસ્તદ્વિકસતિ સ્વપતશ્ચ નિમીલતિ ||૩૨||

રક્તેત્યાદિ| પ્રસાદઃ સારઃ| વૃક્કૌ કુક્ષિગોલકૌ| માંસેત્યાદિ| વૃષણાવણ્ડૌ| શોણિતેત્યાદિ| તસ્ય હૃદયસ્ય અધો વામતઃ પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ; દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચેતિ ક્લોમ તિલકમ્| તદ્ હૃદયં વિશેષેણ ચેતનાસ્થાનં ચૈતન્યાસ્પદં, સામાન્યેન તુ સકલશરીરમેવ ચેતનાસ્થાનમ્| તદુક્તં ચરકે-“વેદનાનામધિષ્ઠાનં મનો દેહશ્ચ સેન્દ્રિયઃ| કેશલોમનખાગ્રાન્તર્મલદ્રવગુણૈર્વિના” (ચ.શા.૧) ઇતિ| ચેતનાસહચરિતં મનોઽપિ વિશેષેણ હૃદયાધિષ્ઠાનં મતમ્| અતસ્તસ્મિન્ હૃદયે તમસા તમોગુણેનોચ્છ્રિતેન આવૃતે નિરુદ્ધે સતિ, સર્વપ્રાણિનઃ સ્વપન્તિ| તસ્યાકારં દર્શયન્નાહ- પુણ્ડરીકેણેત્યાદિ| હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખમ્||૩૧-૩૨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

નિદ્રાં તુ વૈષ્ણવીં પાપ્માનમુપદિશન્તિ, સા સ્વભાવત એવ સર્વપ્રાણિનોઽભિસ્પૃશતિ | તત્ર યદા સઞ્જ્ઞાવહાનિ સ્રોતાંસિ તમોભૂયિષ્ઠઃ શ્લેષ્મા પ્રતિપદ્યતે તદા તામસી નામ નિદ્રા સમ્ભવત્યનવબોધિની, સા પ્રલયકાલે; તમોભૂયિષ્ઠાનામહઃસુ નિશાસુ ચ ભવતિ, રજોભૂયિષ્ઠાનામનિમિત્તં, સત્ત્વભૂયિષ્ઠાનામર્ધરાત્રે; ક્ષીણશ્લેષ્મણામનિલબહુલાનાં મનઃશરીરાભિતાપવતાં ચ નૈવ, સા વૈકારિકી ભવતિ ||૩૩||

અથ કેયં નિદ્રા? તામાહ- નિદ્રામિત્યાદિ| વિષ્ણોરિયં વૈષ્ણવી માયૈવ| પાપ્માનં કસ્માદામનન્તિ? કૃત્સ્નશુભવ્યાપારનિરોધાત્| યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરીયૈઃ સપ્તવિધા નિદ્રા પઠિતા તથાઽપિ ત્રિવિધૈવ- તામસી, સ્વાભાવિકી, વૈકારિકી ચેતિ ભેદેન; તાઃ ક્રમેણ દર્શયન્નાહ- તત્ર યદેત્યાદિ| યદ્યપિ સર્વાસામપિ નિદ્રાણાં તમો હેતુસ્તથાઽપિ પ્રકૃષ્ટતમસ્ત્વાત્ તામસીયં નિદ્રા કથ્યતે| સ્વાભાવિકીમાહ- તમ ઇત્યાદિ| અનિમિત્તમનિયતકાલં, ચલત્વાદ્રજસઃ કદાચિદ્દિવા કદાચિદ્રાત્રાવિત્યર્થઃ| સત્ત્વભૂયિષ્ઠાનામર્ધરાત્ર ઇતિ તસ્મિન્ કાલે કિઞ્ચિદલ્પીભૂતં સત્ત્વમુત્કટં ચ તમો ભવતિ, તસ્માદર્ધરાત્રે સાત્ત્વિકાઃ સ્વપન્તિ| વૈકારિકીમાહ- ક્ષીણેત્યાદિ| એવમ્ભૂતાનાં પુરુષાણાં નિદ્રા નૈવ ભવતિ, યદિ ચ ભવતિ તદા વૈકારિકી નામ નિદ્રા ભવતિ| નનુ, યદા લઙ્ઘનશ્રમાદિભિર્વાયુર્વર્ધતે શ્લેષ્મા ચ ક્ષીયતે તદા કથં નિદ્રોદેતિ? ઉચ્યતે- મનસઃ ક્લાન્તત્વાદ્ભૂતાત્મનો વિષયનિવૃત્તૌ પ્રાણિનઃ સ્વપન્તિ| તદુક્તં ચરકે- “યદા તુ મનસિ ક્લાન્તે કર્માત્માનઃ ક્લમાન્વિતાઃ| વિષયેભ્યો નિવર્તન્તે તદા સ્વપિતિ માનવઃ” (ચ.સૂ.૨૧) ઇતિ||૩૩||

Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35

ભવતશ્ચાત્ર- હૃદયં ચેતનાસ્થાનમુક્તં સુશ્રુત ! દેહિનામ્ | તમોભિભૂતે તસ્મિંસ્તુ નિદ્રા વિશતિ દેહિનમ્ ||૩૪|| નિદ્રાહેતુસ્તમઃ, સત્ત્વં બોધને હેતુરુચ્યતે | સ્વભાવ એવ વા હેતુર્ગરીયાન્ પરિકીર્ત્યતે ||૩૫||

ઇદાનીં ગદ્યોક્તસ્યાર્થસ્ય સુખબોધનાર્થં શ્લોકાવાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| સત્ત્વાદીનાં સદા સાન્નિધ્યાત્ પરસ્પરવિરોધિનોઃ સ્વાપબોધયોરનુપપત્તિં મન્યમાન આહ- સ્વભાવ એવ વેત્યાદિ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 25 (36) · Śloka 36

પૂર્વદેહાનુભૂતાંસ્તુ ભૂતાત્મા સ્વપતઃ પ્રભુઃ | રજોયુક્તેન મનસા ગૃહ્ણાત્યર્થાઞ્ શુભાશુભાન્ ||૩૬||

નનુ, બોધાભાવઃ સ્વાપઃ, સ્વાપાભાવો બોધઃ, તત્ કથં સ્વપતઃ સ્વપ્નદર્શનં ભવતીત્યાહ- પૂર્વેત્યાદિ| નનુ ચ, યઃ કશ્ચિદર્થાવબોધઃ સ સર્વોઽપિ બાહ્યાર્થાવલમ્બનો દૃષ્ટઃ, ન ચ સ્વપ્ને બાહ્યાર્થસ્ય સત્ત્વં વિદ્યતે, તત્ કથં તત્રાર્થાવબોધ ઇતિ? ઉચ્યતે- સ્મૃતિરેવેયં પૂર્વાનુભૂતેઽર્થે, ન ચાનનુભૂતવિષયા પરિસ્ફુરતિ| નનુ, તાદૃગ્વિધસ્યાર્થસ્યાદૃષ્ટાશ્રુતાનનુભૂતત્વાત્ કથં સ્મૃતિત્વમિત્યાહ- પૂર્વદેહાનુભૂતાંસ્ત્વિત્યાદિ| એતચ્ચોપલક્ષણમ્, અતોઽનેનાપિ દેહેનાનુભૂતાન્| ભૂતાત્મેતિ કિમ્ભૂતૈર્ઘટિત આત્મા શરીરલક્ષણઃ? ઉત ભૂતૈરુપલક્ષિત આત્મા ભૂતાત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ? ઇત્યાહ- સ્વપતઃ પ્રભુરિતિ|- સ્વપતઃ સ્વાપયુક્તસ્ય શરીરસ્ય પ્રભુઃ સ્વામી ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યર્થઃ, તદ્વશેન સર્વક્રિયાપ્રવૃત્તેઃ| કથં પુનરર્થાનિન્દ્રિયગ્રાહ્યાન્ નિદ્રાણેષ્વિન્દ્રિયેષુ ગૃહ્ણાતીત્યાહ- મનસેતિ| મનસઃ સર્વદૈવ સમ્ભવાત્ સદા સ્વપ્નદર્શનપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ- રજોયુક્તેનેતિ; રજઃપ્રેરિતેનેત્યર્થઃ, રજસઃ પ્રવર્તકત્વાત્; તમોયુક્તેન ચ મનસા ન કિમપિ સુપ્તઃ પશ્યતિ, તમસ આવરણાત્મકત્વાત્||૩૬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

કરણાનાં તુ વૈકલ્યે તમસાઽભિપ્રવર્ધિતે | અસ્વપન્નપિ ભૂતાત્મા પ્રસુપ્ત ઇવ ચોચ્યતે ||૩૭||

ઇન્દ્રિયગ્રામસ્ય તમસા વૈકલ્યે આપાદિતે આત્મા નિર્વિકારોઽપિ સુપ્ત ઇવ ભવતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ- કરણાનામિત્યાદિ| અભિપ્રવર્ધિત ઇતિ અભિ સર્વતો બહિરન્તશ્ચ પ્રવર્ધિતે| તત્ર બહિરિન્દ્રિયાણાં વિષયભૂતેઽર્થે, અન્તર્મનોર્થેઽપિ સુખદુઃખાદૌ||૩૭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

સર્વર્તુષુ દિવાસ્વાપઃ પ્રતિષિદ્ધોઽન્યત્ર ગ્રીષ્માત્, પ્રતિષિદ્ધેષ્વપિ તુ બાલવૃદ્ધસ્ત્રીકર્શિતક્ષતક્ષીણમદ્યનિત્યયાનવાહનાધ્વકર્મપરિશ્રાન્તાનામભુક્તવતાં મેદઃસ્વેદકફરસરક્તક્ષીણાનામજીર્ણિનાં ચ મુહૂર્તં દિવાસ્વપનમપ્રતિષિદ્ધમ્ | રાત્રાવપિ જાગરિતવતાં જાગરિતકાલાદર્ધમિષ્યતે દિવાસ્વપનમ્ | વિકૃતિર્હિ દિવાસ્વપ્નો નામ; તત્ર સ્વપતામધર્મઃ સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ, તત્પ્રકોપાચ્ચ કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયશિરોગૌરવાઙ્ગમર્દારોચકજ્વરાગ્નિદૌર્બલ્યાનિ ભવન્તિ; રાત્રાવપિ જાગરિતવતાં વાતપિત્તનિમિત્તાસ્ત એવોપદ્રવા ભવન્તિ ||૩૮||

દિવાસ્વપ્નસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી આહ- સર્વેત્યાદિ| અન્યત્ર ગ્રીષ્માદિતિ ગ્રીષ્મં વર્જયિત્વા| પ્રતિષિદ્ધેષ્વપીત્યાદિ પ્રતિષિદ્ધેષ્વપિ ઋતુષુ| મુહૂર્તં ઘટિકાદ્વયમ્| રાત્રાવિત્યાદિ| કસ્માદર્ધમેવ સ્વપ્યાન્નાધિકમિતિ દર્શયન્નાહ- વિકૃતિરિત્યાદિ| સર્વશબ્દેન રક્તમપિ ગૃહ્યતે| યદ્યપિ દિવાસ્વપ્નેઽધર્મસ્તથાઽપિ શરીરરક્ષાર્થં ગ્રીષ્મે દિવાસ્વપ્ન ઉક્તઃ| રાત્રાવિત્યાદિ| ત એવ કાસશ્વાસાદય એવ||૩૮||

Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40

ભવન્તિ ચાત્ર- તસ્માન્ન જાગૃયાદ્રાત્રૌ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્ | જ્ઞાત્વા દોષકરાવેતૌ બુધઃ સ્વપ્નં મિતં ચરેત્ ||૩૯|| અરોગઃ સુમના હ્યેવં બલવર્ણાન્વિતો વૃષઃ | નાતિસ્થૂલકૃશઃ શ્રીમાન્ નરો જીવેત્ સમાઃ શતમ્ ||૪૦||

ભવન્તીત્યાદિ| એવમુક્તેન પ્રકારેણ વર્તમાનઃ| વૃષઃ સ્ત્રીરમણશક્તિયુક્તઃ| શ્રીમાન્ શરીરશોભાયુક્તઃ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

(નિદ્રા સાત્મ્યીકૃતા યૈસ્તુ રાત્રૌ ચ યદિ વા દિવા|) દિવારાત્રૌ ચ યે નિત્યં સ્વપ્નજાગરણોચિતાઃ | ન તેષાં સ્વપતાં દોષો જાગ્રતાં વાઽપિ જાયતે ||૪૧||

યે પુનર્નિદ્રાસાત્મ્યાસ્તેષામદોષ એવ દિવાસ્વાપ ઇત્યત આહ- દિવેત્યાદિ||૪૧||

Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46

નિદ્રાનાશોઽનિલાત્ પિત્તાન્મનસ્તાપાત્ ક્ષયાદપિ | સમ્ભવત્યભિઘાતાચ્ચ પ્રત્યનીકૈઃ પ્રશામ્યતિ ||૪૨|| નિદ્રાનાશેઽભ્યઙ્ગયોગો મૂર્ધ્નિ તૈલનિષેવણમ્ | ગાત્રસ્યોદ્વર્તનં ચૈવ હિતં સંવાહનાનિ ચ ||૪૩|| શાલિગોધૂમપિષ્ટાન્નભક્ષ્યૈરૈક્ષવસંસ્કૃતૈઃ | ભોજનં મધુરં સ્નિગ્ધં ક્ષીરમાંસરસાદિભિઃ ||૪૪|| રસૈર્બિલેશયાનાં ચ વિષ્કિરાણાં તથૈવ ચ | દ્રાક્ષાસિતેક્ષુદ્રવ્યાણામુપયોગો ભવેન્નિશિ ||૪૫|| શયનાસનયાનાનિ મનોજ્ઞાનિ મૃદૂનિ ચ | નિદ્રાનાશે તુ કુર્વીત તથાઽન્યાન્યપિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૬||

કે પુનર્નિદ્રાનાશહેતવસ્તાનાહ- નિદ્રાનાશ ઇત્યાદિ| અનિલાદિભ્યો નિદ્રાનાશઃ સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ; સ નિદ્રાનાશઃ પ્રત્યનીકૈરભ્યઙ્ગાદિભિઃ પ્રશામ્યત્યુપશમં યાતિ| કાનિ પુનઃ પ્રત્યનીકાનિ? તાન્યાહ- નિદ્રાનાશેઽભ્યઙ્ગેત્યાદિ| નિદ્રાનાશેઽભ્યઙ્ગયોગાદિર્હિતો ભવેત્| સંવાહનં મૃદુમર્દનમ્| ઐક્ષવસંસ્કૃતૈરિતિ ખણ્ડાદિસંસ્કૃતૈઃ| શયનાદીનિ ચ મનોજ્ઞાનિ નિદ્રાનાશે કુર્વીત| તથાઽન્યાન્યપીતિ પ્રાવરણાદીનિ||૪૨-૪૬||

Adhikarana 31 (47) · Śloka 47

નિદ્રાતિયોગે વમનં હિતં સંશોધનાનિ ચ | લઙ્ઘનં રક્તમોક્ષશ્ચ મનોવ્યાકુલનાનિ ચ ||૪૭||

નિદ્રાતિયોગે પ્રતીકારમાહ- નિદ્રાતિયોગે ઇત્યાદિ| સંશોધનાદેવ વમને લબ્ધે યદ્વમનસ્ય પૃથગુપાદાનં તદ્વિશેષેણ નિદ્રાનાશહેત્વર્થમ્||૪૭||

Adhikarana 32 (48) · Śloka 48

કફમેદોવિષાર્તાનાં રાત્રૌ જાગરણં હિતમ્ |૪૮|

રાત્રૌ વિહિતઃ સ્વપ્નઃ કેષાઞ્ચિન્નિષિધ્યત ઇત્યાહ- કફેત્યાદિ|૪૮|-

Adhikarana 33 (48) · Śloka 48

દિવાસ્વપ્નશ્ચ તૃટ્શૂલહિક્કાજીર્ણાતિસારિણામ્ ||૪૮||

નિષિદ્ધોઽપિ દિવાસ્વપ્નઃ કેષાઞ્ચિત્ પ્રશસ્યત ઇત્યાહ- દિવેત્યાદિ| હિત ઇત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્||૪૮||

Adhikarana 34 (49) · Śloka 49

ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસમ્પ્રાપ્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ | નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યેહા તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્ ||૪૯||

નિદ્રાયાસ્તમોભવાયા મોહરૂપાયા અનુષઙ્ગાત્તત્સદૃશીં તન્દ્રામપ્યાહ- ઇન્દ્રિયેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દાદયઃ, તેષામસમ્પ્રાપ્તિરગ્રહણમ્| નિદ્રાર્તસ્યેવ નિદ્રાયુક્તસ્યેવ| પરં નિદ્રાયાં પ્રબોધિતસ્ય ક્લમાભાવઃ, તન્દ્રાયાં તુ પ્રબોધિતોઽપિ ક્લામ્યતિ, અત એવાત્ર ક્લમગ્રહણમ્||૪૯||

Adhikarana 35 (50) · Śloka 50

પીત્વૈકમનિલોચ્છ્વાસમુદ્વેષ્ટન્ વિવૃતાનનઃ | યં મુઞ્ચતિ સનેત્રાસ્રં સ જૃમ્ભ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૫૦||

ઇદાનીં તન્દ્રાલક્ષણે પ્રતિપાદિતાનાં જૃમ્ભણાદીનાં લક્ષણમાહ- પીત્વેત્યાદિ| અત્ર જૃમ્ભાપ્રસઙ્ગેન કેચિચ્છિક્કાલક્ષણં પઠન્તિ| યથા- “પ્રાણોદાનૌ સમૌ સ્યાતાં મૂર્ધ્નિ સ્રોતઃપથિ સ્થિતૌ| નસ્તઃ પ્રવર્તતે શબ્દઃ ક્ષવથું તં વિનિર્દિશેત્”- ઇતિ| તચ્ચ ટીકાકારૈરપઠિતત્વાન્ન પઠનીયમ્||૫૦||

Adhikarana 36 (51) · Śloka 51

યોઽનાયાસઃ શ્રમો દેહે પ્રવૃદ્ધઃ શ્વાસવર્જિતઃ | ક્લમઃ સ ઇતિ વિજ્ઞેય ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબાધકઃ ||૫૧||

ક્લમમાહ- ય ઇત્યાદિ||૫૧||

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

સુખસ્પર્શપ્રસઙ્ગિત્વં દુઃખદ્વેષણલોલતા | શક્તસ્ય ચાપ્યનુત્સાહઃ કર્મસ્વાલસ્યમુચ્યતે ||૫૨||

ક્લમાનન્તરં કર્માપ્રવૃત્તિસામ્યાદસૂત્રિતમપ્યાલસ્યમાહ- સુખેત્યાદિ||૫૨||

Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54

ઉત્ક્લિશ્યાન્નં ન નિર્ગચ્છેત્ પ્રસેકષ્ઠીવનેરિતમ્ | હૃદયં પીડ્યતે ચાસ્ય તમુત્ક્લેશં વિનિર્દિશેત્ ||૫૩|| વક્ત્રે મધુરતા તન્દ્રા હૃદયોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ | ન ચાન્નમભિકાઙ્ક્ષેત ગ્લાનિં તસ્ય વિનિર્દિશેત્ ||૫૪||

કેચિદત્રોત્ક્લેશગ્લાન્યોર્લક્ષણમાહુઃ- ઉત્ક્લિશ્યેત્યાદિ| એતદપિ ટીકાકારૈરપઠિતત્વાન્ન પઠનીયમ્||૫૩-૫૪||

Adhikarana 39 (55) · Śloka 55

આર્દ્રચર્માવનદ્ધં વા યો ગાત્રં મન્યતે નરઃ | તથા ગુરુ શિરોઽત્યર્થં ગૌરવં તદ્વિનિર્દિશેત્ ||૫૫||

આર્દ્રેત્યાદિ| આર્દ્રચર્માવનદ્ધં વેત્યત્ર વાશબ્દ ઇવાર્થે, તેનાર્દ્રચર્માવનદ્ધમિવેત્યર્થઃ| તદ્વિનિર્દેશેદિતિ ‘તસ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૫૫||

Adhikarana 40 (56) · Śloka 56

મૂર્ચ્છા પિત્તતમઃપ્રાયા, રજઃપિત્તાનિલાદ્ભ્રમઃ | તમોવાતકફાત્તન્દ્રા, નિદ્રા શ્લેષ્મતમોભવા ||૫૬||

મોહરૂપાયા નિદ્રાયાઃ પ્રસઙ્ગેન તન્દ્રાદિકં મોહરૂપં નિર્દિશ્ય મૂર્ચ્છાદિકમપિ દર્શયન્નાહ- મૂર્ચ્છેત્યાદિ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| લક્ષણત ઉક્તાયાસ્તન્દ્રાયા હેતુતોઽપિ નિર્દેશં કુર્વન્નાહ- તમ ઇત્યાદિ| ઉક્તાઽપિ નિદ્રા તમસા મનોદોષેણ મૂર્ચ્છાદિપ્રસઙ્ગેન શરીરદોષેણાપિ પુનરભિહિતા| ગયી તુ ક્લમાલસ્યાદીનાં લક્ષણં ન પઠતિ, અસૂત્રિતત્વેન હેતુના||૫૬||

Adhikarana 41 (57) · Śloka 57

ગર્ભસ્ય ખલુ રસનિમિત્તા મારુતાધ્માનનિમિત્તા ચ પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ ||૫૭||

ગર્ભસ્ય વૃદ્ધૌ પૂર્વોક્તં હેતુમનૂદ્ય દ્વિતીયમપિ હેતું દર્શયન્નાહ- ગર્ભસ્યેત્યાદિ| રસનિમિત્તેતિ માતુરિતિ શેષઃ| તદુક્તં પ્રાક્- “માતુસ્તુ ખલુ રસવહાયાં નાડ્યાં ગર્ભનાભિનાડી પ્રતિબદ્ધા”- ઇત્યાદિના| મારુતાધ્માનનિમિત્તા ચેતિ મારુતેન આધ્માનં સ્રોતસાં પૂરણં મારુતાધ્માનં, તદેવ નિમિત્તં યસ્યાં સા મારુતાધ્માનનિમિત્તા; વક્ષ્યમાણેનાનલાનિલકૃતેન ગર્ભસ્રોતસામાધ્માનેનાભિતો વિશાલભૂતત્વાદ્ગર્ભપરિવૃદ્ધિઃ||૫૭||

Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59

ભવન્તિ ચાત્ર- તસ્યાન્તરેણ નાભેસ્તુ જ્યોતિઃસ્થાનં ધ્રુવં સ્મૃતમ્ | તદાધમતિ વાતસ્તુ દેહસ્તેનાસ્ય વર્ધતે ||૫૮|| ઊષ્મણા સહિતશ્ચાપિ દારયત્યસ્ય મારુતઃ | ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ સ્રોતાંસ્યપિ યથા તથા ||૫૯||

તત્ર સ્રોતસામેવાધ્માનસમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- ભવન્તીત્યાદિ| તસ્ય ગર્ભસ્ય, નાભેરન્તરેણ મધ્યે, જ્યોતિઃસ્થાનમગ્નિસ્થાનં, ધ્રુવં નિશ્ચિતં સ્મૃતમ્| તચ્ચ વાયુરાધમતિ| તેન ચાધ્માતેન વહ્નિના સમારુતેન સ્રોતસામાધ્માપનેઽસ્ય ગર્ભસ્ય દેહો વર્ધતે| જ્યોતિઃસ્થાનાધ્માનેન મધ્યસ્રોતોવૃદ્ધૌ કથં સર્વતો વૃદ્ધિરિત્યાહ- ઊષ્મણેત્યાદિ| યથાતથાશબ્દાવત્રાન્તર્ભૂતવીપ્સાર્થૌ જ્ઞાતવ્યૌ, તેનોષ્મણા સહિતોઽનિલો યથા યથોર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ સ્રોતાંસિ દારયતિ વિવૃતાનિ કરોતિ તથા તથા દેહો વર્ધત ઇતિ પૂર્વવાક્યાત્ સમ્બન્ધનીયમ્||૫૮-૫૯||

Adhikarana 43 (60) · Śloka 60

દૃષ્ટિશ્ચ રોમકૂપાશ્ચ ન વર્ધન્તે કદાચન | ધ્રુવાણ્યેતાનિ મર્ત્યાનામિતિ ધન્વન્તરેર્મતમ્ ||૬૦||

યથા શરીરં વર્ધતે તથા દૃષ્ટ્યાદયોઽપિ કથં ન વર્ધન્તે? ઇત્યાહ- દૃષ્ટિરિત્યાદિ| યસ્માદેતાનિ દૃષ્ટિરોમકૂપાનિ ધ્રુવાણિ નિશ્ચલાનિ | મર્ત્યાનાં પુરુષાણામ્||૬૦||

Adhikarana 44 (61) · Śloka 61

શરીરે ક્ષીયમાણેઽપિ વર્ધેતે દ્વાવિમૌ સદા | સ્વભાવં પ્રકૃતિં કૃત્વા નખકેશાવિતિ સ્થિતિઃ ||૬૧||

શરીરવૃદ્ધાવપિ કસ્યચિદવયવસ્યાવૃદ્ધિં પ્રતિપાદ્ય શરીરક્ષયેઽપિ કસ્યચિદભિવૃદ્ધિં દર્શયન્નાહ- શરીરે ઇત્યાદિ| સ્વભાવં પ્રકૃતિં કૃત્વા સ્વભાવં કારણં કૃત્વેત્યર્થઃ||૬૧||

Adhikarana 45 (62) · Śloka 62

સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ- દોષૈઃ પૃથક્, દ્વિશઃ, સમસ્તૈશ્ચ ||૬૨||

પ્રકૃતિકૃતપ્રસઙ્ગેનાન્યદપિ પ્રાકૃતં રૂપં પ્રતિપાદયિતુકામો યાદૃગ્દ્વિધા પ્રકૃતિર્યદ્ધેતુકી યચ્ચાસ્યાઃ સ્વલક્ષણં તત્ ક્રમેણાહ- સપ્તેત્યાદિ| પૃથક્ તિસ્રઃ, દ્વિશસ્તિસ્રઃ, સમસ્તૈશ્ચૈકા, ઇત્યેવં સપ્ત||૬૨||

Adhikarana 46 (63) · Śloka 63

શુક્રશોણિતસંયોગે યો ભવેદ્દોષ ઉત્કટઃ | પ્રકૃતિર્જાયતે તેન તસ્યા મે લક્ષણં શૃણુ ||૬૩||

સપ્તવિધત્વં પ્રતિપાદ્ય તસ્યા ઉત્પત્તૌ હેતુમાહ- શુક્રેત્યાદિ| યો ભવેદ્દોષ ઉત્કટ ઇતિ સ્વભાવસ્થિતો ન પ્રકુપિતઃ| દ્વિવિધા હ્યુત્કટા વાતાદયઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચ; તત્ર પ્રાકૃતાઃ સપ્તવિધાયાઃ પ્રક્રૃતેર્હેતુભૂતાઃ શરીરૈકજન્માનઃ, વૈકૃતાશ્ચ ગર્ભવ્યાઘાતકાઃ| ગયી ત્વન્યથૈવાશઙ્ક્ય સમાદધાતિ; યથા- “નનુ, સ્વભાવતઃ શુદ્ધં બીજં કર્મણા વા સમધાતું ગર્ભં નિષ્પાદયતિ, અનિલાદિદોષદુષ્ટં તુ ગર્ભજનનાય ન સમર્થમિતિ શુક્રશોણિતશુદ્ધાવુક્તં, તત્ કથમુત્કટેન દોષેણ પ્રકૃતિરિતિ? ઉચ્યતે- ન હિ સર્વમેવ બીજં દૂષિતં કિં તર્હિ બીજાવયવો દૂષિતઃ, ન ચાવયવગતદોષેણ ગર્ભપ્રતિબન્ધો જાત્યન્ધમૂકાદેર્ગર્ભસ્ય દર્શનાત્, તસ્માદ્ય એવાંશોબીજસ્ય દુષ્ટો ભવતિ તત્કાર્યસ્યૈવ ગર્ભાવયવસ્ય વિકૃતિરભાવો વા ભવતિ; યથા- દૃષ્ટ્યારમ્ભકે બીજભાગે દુષ્ટે જાત્યન્ધો ગર્ભો ભવતિ ન તુ ગર્ભ એવ ન ભવતિ, તથા દોષાખ્યે બીજભાગે દુષ્ટે તત્કાર્યસ્યૈવ ગર્ભશરીરભાવસ્ય સમધાતોરપેક્ષયા વિકૃતિઃ સ્ફુટિતકરચરણાદિલક્ષણા ભવતિ ન તુ ગર્ભવ્યાઘાતઃ | તદુક્તં- “શુદ્ધં સ્વભાવકર્મભ્યાં વાતાદ્યૈર્દુષ્ટમંશતઃ| દૃષ્ટં બીજાર્થકૃદ્ બીજં તત્ર પ્રકૃતિરુત્તરમ્”- ઇતિ||૬૩||

Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67

તત્ર વાતપ્રકૃતિઃ પ્રજાગરૂકઃ શીતદ્વેષી દુર્ભગઃ સ્તેનો મત્સર્યનાર્યો ગન્ધર્વચિત્તઃ સ્ફુટિતકરચરણોઽલ્પરૂક્ષશ્મશ્રુનખકેશઃ ક્રાથી દન્તખાદી ચ ભવતિ ||૬૪|| અધૃતિરદૃઢસૌહૃદઃ કૃતઘ્નઃ કૃશપરુષો ધમનીતતઃ પ્રલાપી | દ્રુતગતિરટનોઽનવસ્થિતાત્મા વિયતિ ચ ગચ્છતિ સમ્ભ્રમેણ સુપ્તઃ ||૬૫|| અવ્યવસ્થિતમતિશ્ચલદૃષ્ટિર્મન્દરત્નધનસઞ્ચયમિત્રઃ | કિઞ્ચિદેવ વિલપત્યનિબદ્ધં મારુતપ્રકૃતિરેષ મનુષ્યઃ ||૬૬|| (વાતિકાશ્ચાજગોમાયુશશાખૂષ્ટ્રશુનાં તથા | ગૃધ્રકાકખરાદીનામનૂકૈઃ કીર્તિતા નરાઃ) ||૬૭||

દોષાણાં હિ વાતસ્ય પ્રાધાન્યમતસ્તત્પ્રકૃતિલક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રજાગરૂકઃ અતિશયેન જાગરણશીલઃ| દુર્ભગઃ અમનોરમાકારઃ| સ્તેનઃ ચૌરઃ| મત્સરી પરગુણાસહનશીલઃ| અનાર્યઃ અસત્પુરુષઃ| ગન્ધર્વચિત્તઃ ગીતાદિનિરતઃ| ક્રાથી હિંસાશીલઃ| દન્તખાદી સુપ્તઃ સન્ દન્તાન્ કિટિકિટાયતે| અધૃતિઃ અધૈર્યયુક્તઃ| દ્રુતગતિરટનઃ શીઘ્રગામી શીઘ્રભાષી ચ ભવતીત્યર્થઃ| અનવસ્થિતાત્મા ચઞ્ચલચિત્તઃ| અવ્યવસ્થિતમતિરનવસ્થિતબુદ્ધિનિશ્ચયઃ| (અનૂકૈઃ શીલૈઃ )||૬૪-૬૭||

Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71

પિત્તપ્રકૃતિસ્તુ સ્વેદનો દુર્ગન્ધઃ પીતશિથિલાઙ્ગસ્તામ્રનખનયનતાલુજિહ્વૌષ્ઠપાણિપાદતલો દુર્ભગો વલીપલિતખાલિત્યજુષ્ટો બહુભુગુષ્ણદ્વેષી ક્ષિપ્રકોપપ્રસાદો મધ્યબલો મધ્યાયુશ્ચ ભવતિ ||૬૮|| મેધાવી નિપુણમતિર્વિગૃહ્ય વક્તા તેજસ્વી સમિતિષુ દુર્નિવારવીર્યઃ | સુપ્તઃ સન્ કનકપલાશકર્ણિકારાન્ સમ્પશ્યેદપિ ચ હુતાશવિદ્યુદુલ્કાઃ ||૬૯|| ન ભયાત્ પ્રણમેદનતેષ્વમૃદુઃ પ્રણતેષ્વપિ સાન્ત્વનદાનરુચિઃ | ભવતીહ સદા વ્યથિતાસ્યગતિઃ સ ભવેદિહ પિત્તકૃતપ્રકૃતિઃ ||૭૦|| (ભુજઙ્ગોલૂકગન્ધર્વયક્ષમાર્જારવાનરૈઃ | વ્યાઘ્રર્ક્ષનકુલાનૂકૈઃ પૈત્તિકાસ્તુ નરાઃસ્મૃતાઃ ) ||૭૧||

મેધાવીત્યાદિ| વિગૃહ્ય વક્તેતિ પરવાક્યમુચ્છિદ્ય વદિતું શીલઃ| સમિતિષુ સઙ્ગ્રામેષુ| પલાશઃ કિંશુકઃ| સાન્ત્વનમ્ ઉપશમઃ| વ્યથિતાસ્યગતિઃ વ્યથિતમુખઃ, મુખપાકત્વાત્; ધાવનક્લેશાસહત્વાત્ પીડાવહગમનઃ||૬૮-૭૧||

Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76

શ્લેષ્મપ્રકૃતિસ્તુ દૂર્વેન્દીવરનિસ્ત્રિંશાર્દ્રારિષ્ટકશરકાણ્ડાનામન્યતમવર્ણઃ સુભગઃ પ્રિયદર્શનો મધુરપ્રિયઃ કૃતજ્ઞો ધૃતિમાન્ સહિષ્ણુરલોલુપો બલવાંશ્ચિરગ્રાહી દૃઢવૈરશ્ચ ભવતિ ||૭૨|| શુક્લાક્ષઃ સ્થિરકુટિલાલિનીલકેશો લક્ષ્મીવાન્ જલદમૃદઙ્ગસિંહઘોષઃ | સુપ્તઃ સન્ સકમલહંસચક્રવાકાન્ સમ્પશ્યેદપિ ચ જલાશયાન્ મનોજ્ઞાન્ ||૭૩|| રક્તાન્તનેત્રઃ સુવિભક્તગાત્રઃ સ્નિગ્ધચ્છવિઃ સત્ત્વગુણોપપન્નઃ | ક્લેશક્ષમો માનયિતા ગુરૂણાં જ્ઞેયો બલાસપ્રકૃતિર્મનુષ્યઃ ||૭૪|| (દૃઢશાસ્ત્રમતિઃ સ્થિરમિત્રધનઃ પરિગણ્ય ચિરાત્ પ્રદદાતિ બહુ | પરિનિશ્ચિતવાક્યપદઃ સતતં ગુરુમાનકરશ્ચ ભવેત્ સ સદા ||૭૫|| બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રવરુણૈઃ સિંહાશ્વગજગોવૃષૈઃ | તાર્ક્ષ્યહંસસમાનૂકાઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયો નરાઃ ) ||૭૬||

દૂર્વેત્યાદિ| ઇન્દીવરં નીલોત્પલમ્| નિસ્ત્રિંશઃ ખઙ્ગઃ| અરિષ્ટઃ કૃષ્ણવર્તુલફલો ‘અરીઠા’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, સ ચાર્દ્રઃ| ધૃતિમાન્ ધૈર્યયુક્તઃ| સુવિભક્તગાત્રઃ સુષ્ઠુ પૃથગ્ભૂતસકલાવયવઃ| કેચિદ્વાતાદિપ્રકૃતિષુ- “વાતિકાશ્ચાજગોમાયુશશાખૂષ્ટ્રશુનાં તથા| ગૃધ્રકાકખરાદીનામનૂકૈઃ કીર્તિતા નરાઃ”- ઇતિ, તથા- “ભુજગોલૂકગન્ધર્વયક્ષમાર્જારવાનરૈઃ| વ્યાઘ્રર્ક્ષનકુલાનૂકાઃ પૈત્તિકાસ્તુ નરાઃ સ્મૃતાઃ”- ઇતિ, તથા- “દૃઢશાસ્ત્રમતિઃ સ્થિરમિત્રધનઃ પરિગણ્ય ચિરાત્ પ્રદદાતિ બહુ| પરિનિશ્ચિતવાક્યવદઃ સતતં ગુરુમાનકરશ્ચ ભવેત્ સ સદા-” ઇતિ, તથા- “બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રવરુણૈઃ સિંહાશ્વગજગોવૃષૈઃ| તાર્ક્ષ્યહંસસમાનૂકાઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયો નરાઃ”- ઇત્યેતાન્ ચતુઃસઙ્ખ્યાકાન્ શ્લોકાન્ પઠન્તિ| તે તુ શ્લોકા નિબન્ધકારૈરપઠિતત્વાન્ન પઠનીયાઃ||૭૨-૭૬||

Adhikarana 50 (77) · Śloka 77

દ્વયોર્વા તિસૃણાં વાઽપિ પ્રકૃતીનાં તુ લક્ષણૈઃ | જ્ઞાત્વા સંસર્ગજા વૈદ્યઃ પ્રકૃતીરભિનિર્દિશેત્ ||૭૭||

સંસર્ગજાઃ પ્રકૃતીરાહ- દ્વયોરિત્યાદિ||૭૭||

Adhikarana 51 (78) · Śloka 78

પ્રકોપો વાઽન્યથાભાવો ક્ષયો વા નોપજાયતે | પ્રકૃતીનાં સ્વભાવેન જાયતે તુ ગતાયુષઃ ||૭૮||

તે ચ પ્રાકૃતા ભાવા અન્યથા ન ભવન્તીતિ દર્શયન્નાહ- પ્રકોપ ઇત્યાદિ||૭૮||

Adhikarana 52 (79) · Śloka 79

વિષજાતો યથા કીટો ન વિષેણ વિપદ્યતે | તદ્વત્પ્રકૃતયો મર્ત્યં શક્નુવન્તિ ન બાધિતુમ્ ||૭૯||

વાતાદિપ્રકૃતીનાં યે દોષાસ્તે કસ્માન્ન રુજન્તીત્યાહ- વિષેત્યાદિ| એતદારમ્ભકદોષમધિકૃત્યોક્તં, તસ્ય ચ બાધકત્વં પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્| શક્નુવન્તિ ન બાધિતુમિતિ નઞયમીષદર્થે, તેન કિઞ્ચિદ્બાધિતું શક્નુવન્તિ નતુ ભૃશમ્| યથા હિ વિષકીટો વિષસ્વભાવજનિતદાહાદિના કિઞ્ચિદેવ બાધ્યતે ન તુ ભૃશમ્, એવં વાતાદિહેતુજઃ પ્રાણિકાયો વાતાદિજેન સ્ફુટિતકરચરણાદિકેન દોષેણ તથા સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યાદિના ચ કિઞ્ચિદેવ બાધ્યતે| અત એવ- “વાતલાદ્યાઃ સદાઽઽતુરાઃ” (ચ.સૂ.૭) ઇતિ વાતાદિપ્રકૃતિષુ નિત્યાતુરત્વમભિહિતમ્||૭૯||

Adhikarana 53 (80) · Śloka 80

પ્રકૃતિમિહ નરાણાં ભૌતિકીં કેચિદાહુઃ પવનદહનતોયૈઃ કીર્તિતાસ્તાસ્તુ તિસ્રઃ | સ્થિરવિપુલશરીરઃ પાર્થિવશ્ચ ક્ષમાવાઞ્ શુચિરથ ચિરજીવી નાભસઃ ખૈર્મહદ્ભિઃ ||૮૦||

એકીયમતમાહ- પ્રકૃતિમિત્યાદિ| પવનદહનતોયૈઃ કીર્તિતા ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મલક્ષણૈઃ કથિતા ઇત્યર્થઃ| શેષે દ્વે પ્રકૃતી આહ- સ્થિરેત્યાદિ| ખૈર્મહદ્ભિરિતિ નાસાકર્ણાદિચ્છિદ્રૈર્વિપુલૈરિત્યર્થઃ| અનેન શ્લોકેન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશીયામપિ પ્રકૃતિમાહુઃ| અન્યે તુ સા ચૈકશો દ્વિશસ્ત્રિશશ્ચતુર્ભિર્વા ભૂતૈઃ પ્રસ્તાર્યમાણા બહુધા સઞ્જાયતે ઇતિ વદન્તિ| ઉક્તં ચ- “એકૈકેન વદન્તિ પઞ્ચ દશ તુ દ્વાભ્યાં ત્રિભિસ્તાવતીર્ભૂતૈઃ પઞ્ચ ચતુર્ભિરેવ ભિષજસ્ત્વેકાં સમસ્તૈરપિ| એકત્રિંશતમત્ર ભૂમિસલિલસ્વાહાપ્રિયસ્પર્શનાકાશૈશ્ચ પ્રકૃતીર્ગુણૈરપિ પુનઃ પ્રાહુઃ સ્મ સપ્તાઽપરા”- ઇતિ| ગુણૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિરેકશો દ્વિશઃ સમસ્તૈશ્ચ સપ્ત મહાપ્રકૃતયો ભવન્તિ, “સપ્ત દોષતઃ, સપ્ત ગુણતઃ” (રસવૈશેષિકસૂત્ર ૧સૂ. ૩૧) ઇતિ નાગાર્જુનાચાર્યોક્તત્વાત્||૮૦||

Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88

શૌચમાસ્તિક્યમભ્યાસો વેદેષુ ગુરુપૂજનમ્ | પ્રિયાતિથિત્વમિજ્યા ચ બ્રહ્મકાયસ્ય લક્ષણમ્ ||૮૧|| માહાત્મ્યં શૌર્યમાજ્ઞા ચ સતતં શાસ્ત્રબુદ્ધિતા | ભૃત્યાનાં ભરણં ચાપિ માહેન્દ્રં કાયલક્ષણમ્ ||૮૨|| શીતસેવા સહિષ્ણુત્વં પૈઙ્ગલ્યં હરિકેશતા | પ્રિયવાદિત્વમિત્યેતદ્વારુણં કાયલક્ષણમ્ ||૮૩|| મધ્યસ્થતા સહિષ્ણુત્વમર્થસ્યાગમસઞ્ચયૌ | મહાપ્રસવશક્તિત્વં કૌબેરં કાયલક્ષણમ્ ||૮૪|| ગન્ધમાલ્યપ્રિયત્વં ચ નૃત્યવાદિત્રકામિતા | વિહારશીલતા ચૈવ ગાન્ધર્વં કાયલક્ષણમ્ ||૮૫|| પ્રાપ્તકારી દૃઢોત્થાનો નિર્ભયઃ સ્મૃતિમાઞ્છુચિઃ | રાગમોહમદદ્વેષૈર્વર્જિતો યામ્યસત્ત્વવાન્ ||૮૬|| જપવ્રતબ્રહ્મચર્યહોમાધ્યયનસેવિનમ્ | જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નમૃષિસત્ત્વં નરં વિદુઃ ||૮૭|| સપ્તૈતે સાત્ત્વિકાઃ કાયા... |૮૮|

સત્ત્વાદિગુણભેદેન ચિત્તપ્રકૃતીર્નિર્દિશન્નાહ- શૌચમિત્યાદિ| ઇજ્યા યાગઃ| માહાત્મ્યમિત્યાદિ| માહાત્મ્યં મહાશયત્વમ્| શીતેત્યાદિ| પૈઙ્ગલ્યં પિઙ્ગાક્ષતા| હરિકેશતા કપિલકેશતા| મધ્યસ્થતેત્યાદિ| મહાપ્રસવશક્તિત્વં પ્રજોત્પાદનસામર્થ્યમ્| ગન્ધેત્યાદિ| વિહારશીલતા ભ્રમણશીલતા| પ્રાપ્તેત્યાદિ|- પ્રાપ્તકારી યુક્તકારી| દૃઢોત્થાનો દૃઢારમ્ભઃ||૮૧-૮૭||-

Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95

...રાજસાંસ્તુ નિબોધ મે | ઐશ્વર્યવન્તં રૌદ્રં ચ શૂરં ચણ્ડમસૂયકમ્ ||૮૮|| એકાશિનં ચૌદરિકમાસુરં સત્ત્વમીદૃશમ્ | તીક્ષ્ણમાયાસિનં ભીરું ચણ્ડં માયાન્વિતં તથા ||૮૯|| વિહારાચારચપલં સર્પસત્ત્વં વિદુર્નરમ્ | પ્રવૃદ્ધકામસેવી ચાપ્યજસ્રાહાર એવ ચ ||૯૦|| અમર્ષણોઽનવસ્થાયી શાકુનં કાયલક્ષણમ્ | એકાન્તગ્રાહિતા રૌદ્રમસૂયા ધર્મબાહ્યતા ||૯૧|| ભૃશમાત્રં તમશ્ચાપિ રાક્ષસં કાયલક્ષણમ્ | ઉચ્છિષ્ટાહારતા તૈક્ષ્ણ્યં સાહસપ્રિયતા તથા ||૯૨|| સ્ત્રીલોલુપત્વં નૈર્લજ્જ્યં પૈશાચં કાયલક્ષણમ્ | અસંવિભાગમલસં દુઃખશીલમસૂયકમ્ ||૯૩|| લોલુપં ચાપ્યદાતારં પ્રેતસત્ત્વં વિદુર્નરમ્ | ષડેતે રાજસાઃ કાયાઃ,.. |૯૫|

રૌદ્રં ભયાનકમ્| ચણ્ડં તીવ્રકોપમ્| અસૂયકં પરગુણેષુ મત્સરિણમ્| એકાશિનમેકાક્યેવ ચાશ્નાતીત્યર્થઃ| ઔદરિકં ઘસ્મરં; ગયદાસસ્તુ ‘ઔદરિકં’ ઇત્યત્ર ‘ઔપધિકં’ ઇતિ પઠિત્વા, ઔપધિકં છદ્મપરમિતિ વ્યાખ્યાતિ| તીક્ષ્ણમિત્યાદિ| ભીરું ‘અક્રોધે સતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તદુક્તં ચરકે- “ક્રુદ્ધં શૂરમક્રુદ્ધં ભીરુમ્” (ચ.શા.૪) ઇતિ| ચણ્ડં કોપનમ્| પ્રવૃદ્ધેત્યાદિ| અજસ્રાહારઃ અનવરતાહારશીલઃ| એકાન્તેત્યાદિ| એકાન્તગ્રાહિતા એકાન્તગ્રહણશીલતા| અસૂયા ગુણેષુ દોષારોપણમ્| ભૃશમાત્રં તમ ઇત્યર્થઃ | ઉચ્છિષ્ટેત્યાદિ| તૈક્ષ્ણ્યં કોપનત્વમ્||૮૮-૯૩||-

Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98

...તામસાંસ્તુ નિબોધ મે ||૯૪|| દુર્મેધસ્ત્વં મન્દતા ચ સ્વપ્ને મૈથુનનિત્યતા | નિરાકરિષ્ણુતા ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ પાશવા ગુણાઃ ||૯૫|| અનવસ્થિતતા મૌર્ખ્યં ભીરુત્વં સલિલાર્થિતા | પરસ્પરાભિમર્દશ્ચ મત્સ્યસત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્ ||૯૬|| એકસ્થાનરતિર્નિત્યમાહારે કેવલે રતઃ | વાનસ્પત્યો નરઃ સત્ત્વધર્મકામાર્થવર્જિતઃ ||૯૭|| ઇત્યેતે ત્રિવિધાઃ કાયાઃ પ્રોક્તા વૈ તામસાસ્તથા |૯૮|

મન્દતા જિહ્મતા||૯૪-૯૭||-

Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99

કાયાનાં પ્રકૃતીર્જ્ઞાત્વા ત્વનુરૂપાં ક્રિયાં ચરેત્ ||૯૮|| મહાપ્રકૃતયસ્ત્વેતા રજઃસત્ત્વતમઃકૃતાઃ | પ્રોક્તા લક્ષણતઃ સમ્યગ્ભિષક્ તાશ્ચ વિભાવયેત્ ||૯૯||

પ્રકૃતિજ્ઞાને પ્રયોજનમાહ- કાયાનામિત્યાદિ||૯૮-૯૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભવ્યાકરણં શારીરં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ||૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||