Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਾਨਨ੍ਤਰਮਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਕਰਣਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਗਰ੍ਭਵਿਵਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਅਗ੍ਨਿਃ ਸੋਮੋ ਵਾਯੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭੂਤਾਤ੍ਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ||੩||
अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਕਲਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰਣੀਯਾਃ; ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਤੀਵ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਮਾਹ- ਅਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਰਤ੍ਰ ਪਾਚਕਭ੍ਰਾਜਕਾਲੋਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਨਾਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਗਾਨਾਂ ਚੋਸ੍ਮਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੂਪਤਯਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਚੋਧਿਦੈਵਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਸਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤੋਯਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੂਪਤਯਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਮਨਸੋਧਿਦੈਵਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਃ ਸੋਮ ਇਤਿ| ਵਾਯੁਃ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਾਂਸਿ ਤੁ ਪ੍ਰਕਤੇਰਸ੍ਟਰੂਪਾਯਾ ਗੁਣਾਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ਼੍ਰਵਣਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਰਸਨਘ੍ਰਾਣਾਨੀਤਿ ਪਞ੍ਚ| ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪਰਿਗਹੀਤਃ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਃ| ਏਤੇ ਚਾਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਣਯਨ੍ਤਿ ਜੀਵਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਾਵਦਾਹਾਰਪਾਕਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਾਣਯਤਿ, ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੋਰੋਜਃਪ੍ਰਭਤੇਃ ਪੋਸਣੇਨ, ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਾਰਣੇਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਚ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਮਨੋਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਤਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰਗ੍ਰਹਣਮੋਕ੍ਸਣੇ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਤਦਪਿ ਪ੍ਰਾਣਯਤਿ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਰੂਪਾਦਿਗ੍ਰਹਣਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਾਣਯਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸੋਪ੍ਯਸ਼ੇਸਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮਰਾਸ਼ੇਸ਼੍ਚੇਤਨਾਹੇਤੁਰਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਯਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਸ੍ਯ ਖਲ੍ਵੇਵਮ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਭਿਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੇਵ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਃ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚੋ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਥਮਾਵਭਾਸਿਨੀ ਨਾਮ, ਯਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਰ੍ਣਾਨਵਭਾਸਯਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਂ ਚ ਛਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ, ਸਾ ਵ੍ਰੀਹੇਰਸ੍ਟਾਦਸ਼ਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਸਿਧ੍ਮਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਲੋਹਿਤਾ ਨਾਮ, ਸੋਡਸ਼ਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਤਿਲਕਾਲਕਨ੍ਯਚ੍ਛਵ੍ਯਙ੍ਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਤਤੀਯਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨਾਮ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਚਰ੍ਮਦਲਾਜਗਲ੍ਲੀਮਸਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਤਾਮ੍ਰਾ ਨਾਮਾਸ੍ਟਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਵਿਵਿਧਕਿਲਾਸਕੁਸ੍ਠਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਪਞ੍ਚਮੀ ਵੇਦਿਨੀ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਸਸ੍ਠੀ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਮ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਸ਼੍ਲੀਪਦਗਲਗਣ੍ਡਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ; ਸਪ੍ਤਮੀ ਮਾਂਸਧਰਾ ਨਾਮ ਵ੍ਰੀਹਿਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਧਿਸ੍ਠਾਨਾ | ਯਦੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਨ੍ਮਾਂਸਲੇਸ੍ਵਵਕਾਸ਼ੇਸੁ, ਨ ਲਲਾਟੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ; ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯੁਦਰੇਸੁ- ‘ਵ੍ਰੀਹਿਮੁਖੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਵਗਾਢਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍’ (ਚਿ.੧੪) ਇਤਿ ||੪||
तस्य खल्वेवम्प्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति | तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्वान् वर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा, सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता नाम, षोडशभागप्रमाणा, तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना; तृतीया श्वेता नाम, द्वादशभागप्रमाणा, चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना; चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा, विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना; पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा, कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना; षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा, ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना; सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा, भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना | यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु, न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च; यतो वक्ष्यत्युदरेषु- ‘व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्’ (चि.१४) इति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਣਸਦ੍ਭਾਵ ਏਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ| ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਧਿਸ੍ਠਿਤਸ੍ਯ| ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਗੌਰਾਦਿਕਾਨ੍| ਅਵਭਾਸਯਤੀਤਿ ‘ਭ੍ਰਾਜਕੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਿਕਾਂ, ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ| “ਆਸਨ੍ਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੂਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ” (ਚ.ਇ.੭) ਇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਃ| ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਚਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰੀਹਿਰਤ੍ਰ ਯਵਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵ੍ਰੀਹਿਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਾਗਾਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨੀਯਾਃ, ਤੇ ਚਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਭਾਗਾ ਅਵਭਾਸਿਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍, ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਭਾਗੇਸੁ ਸੋਡਸ਼ਪ੍ਰਭਤਯੋ ਭਾਗਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਚਾਂ ਸਮੁਦਾਯੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤਿ; ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਂ ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਭਾਗੋਨਸਡ੍ਯਵਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਕਲਾਃ ਖਲ੍ਵਪਿ ਸਪ੍ਤ ਭਵਨ੍ਤਿ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਮਰ੍ਯਾਦਾਃ ||੫||
कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ਕਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਧਤੀਤਿ ਧਾਤਵੋ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਦਯਃ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਪੁਰੀਸਾਣ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਕਤਾਨਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਦਧਤੀਤਿ ਧਾਤਵਃ, ਤੇਸਾਮਾਸ਼ਯਾ ਅਵਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਃ, ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਰੇਸੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਃ ਸੀਮਾਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਯਥਾ ਹਿ ਸਾਰਃ ਕਾਸ੍ਠੇਸੁ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ | ਤਥਾਹਿ ਧਾਤੁਰ੍ਮਾਂਸੇਸੁ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ||੬|| ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਂਸ਼੍ਚ ਜਰਾਯੁਣਾ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਵੇਸ੍ਟਿਤਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਲਾਭਾਗਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਵਿਦੁਃ ||੭||
भवतश्चात्र- यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते | तथाहि धातुर्मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ||६|| स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा | श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਸਾਮਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਣਾਮਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਮਾਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਕਲਾਸਾਧਿਸ੍ਠਾਨਪਥਗ੍ਧਾਤੂਪਲਮ੍ਭਕਾਰ੍ਯੇਣਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਕਲਾਨਾਮਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਸਾਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਾਸਾਮੁਪਸ੍ਟਮ੍ਭਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲਾਭਾਗਾਨ੍ ਕਲਾਵਿਭਾਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍| ਸਨ੍ਤਤਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਨ੍| ਜਰਾਯੁਰੁਲ੍ਬਾਕਾਰੋ ਯੇਨ ਵੇਸ੍ਟਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ; ਕਲਾਵੇਸ੍ਟਕੋਪਿ ਤਦ੍ਵਦੇਵ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਕਲਾਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਹਿਤਮ੍| ਯਥਾ- “ਯਸ੍ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਕ੍ਲੇਦੋਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਸ ਯਥਾਸ੍ਵਮੂਸ੍ਮਭਿਰ੍ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਰਾਯੁਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਕਾਸ੍ਠ ਇਵ ਸਾਰੋ ਧਾਤੁਰਸਸ਼ੇਸੋਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਲਾਸਞ੍ਜ੍ਞਃ” (ਅ.ਸਂ.ਸ਼ਾ.੫) ਇਤਿ||੬-੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਥਮਾ ਮਾਂਸਧਰਾ, ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸੇ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੮||
तासां प्रथमा मांसधरा, यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯਾਂ ਕਲਾਯਾਮਧਿਸ੍ਠਿਤੇ ਮਾਂਸੇ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਯਥਾ ਬਿਸਮਣਾਲਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ | ਭੂਮੌ ਪਙ੍ਕੋਦਕਸ੍ਥਾਨਿ ਤਥਾ ਮਾਂਸੇ ਸਿਰਾਦਯਃ ||੯||
यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः | भूमौ पङ्कोदकस्थानि तथा मांसे सिरादयः ||९||
🔊 Audio coming soon
ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਰਢਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਥਾ ਬਿਸਮਣਾਲਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਮਾਂਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਪ੍ਰਥਮਕਲਾਯਾਂ ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਃ ਸਿਰਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਰਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਂ, ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਮਾਂਸਧਰਾ ਪਠਿਤਾ, ਤਤੋ ਰਕ੍ਤਧਰੇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪੋਸਣੇ ਕ੍ਰਮੋਯਂ ਨਤੁ ਧਾਰਣੇ; ਅਤ ਏਵ ਯਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਧਾਰਤ੍ਵੇਨ ਕਲਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਰਕ੍ਤਧਰਾ ਮਾਂਸਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ, ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਸੁ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੧੦||
द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतः, तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਵਕ੍ਸਾਦ੍ਯਥਾਭਿਪ੍ਰਹਤਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਿਣਃ ਕ੍ਸੀਰਿਮਾਵਹੇਤ੍ | ਮਾਂਸਾਦੇਵਂ ਕ੍ਸਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ ||੧੧||
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरिमावहेत् | मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਾਰ੍ਸ੍ਟਾਨ੍ਤਿਕਂ ਦ੍ਰਢਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਤਤੀਯਾ ਮੇਦੋਧਰਾ; ਮੇਦੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਦਰਸ੍ਥਮਣ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਚ, ਮਹਤ੍ਸੁ ਚ ਮਜ੍ਜਾ ਭਵਤਿ ||੧੨||
तृतीया मेदोधरा; मेदो हि सर्वभूतानामुदरस्थमण्वस्थिषु च, महत्सु च मज्जा भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਤਤੀਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਣ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਅਲ੍ਪਾਸ੍ਥਿਸੁ| ਨਨੁ, ਮਜ੍ਜਾ ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤਿ ਕਥਂ ਮੇਦਸ੍ਤਦਨ੍ਤਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਮਹਤ੍ਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਣ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਮੇਦਃ, ਮਹਤ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜੇਤਿ||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਜ੍ਜਾ ਤ੍ਵਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ | ਅਥੇਤਰੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਰਕ੍ਤਂ ਮੇਦ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਂਸਸ੍ਯ ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਾ ਵਸਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੧੩||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः | अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते | शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਥੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਰੇਸ੍ਵਲ੍ਪਾਸ੍ਥਿਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ| ਨਨੁ, ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਨੁਕਾਰੀ ਉਪਧਾਤੁਰ੍ਵਸਾਖ੍ਯਃ ਕ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਧਰਾ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸੁ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਭਵਤਿ ||੧੪|| ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਯਥਾ ਹ੍ਯਕ੍ਸੇ ਚਕ੍ਰਂ ਸਾਧੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਾਧੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤਥਾ ||੧੫||
चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति ||१४|| स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते | सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਤਯਾ ਧਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਕਾਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪-੧੫||
Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17
ਪਞ੍ਚਮੀ ਪੁਰੀਸਧਰਾ ਨਾਮ; ਯਾਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੇ ਮਲਮਭਿਵਿਭਜਤੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ||੧੬|| ਯਕਤ੍ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ | ਉਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕਸ੍ਥਂ ਵਿਭਜਤੇ ਮਲਂ ਮਲਧਰਾ ਕਲਾ ||੧੭||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम; याऽन्तःकोष्ठे मलमभिविभजते पक्वाशयस्था ||१६|| यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथाऽन्त्राणि समाश्रिता | उण्डु(न्दु)कस्थं विभजते मलं मलधरा कला ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਪਞ੍ਚਮੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠ ਇਤਿ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠਂ, ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਲਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੂਪਤਯਾ ਵਿਭਜਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੇ ਕੋਸ੍ਠਮਧ੍ਯੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਰਸਵਿਭਾਗੇ ਕਿਟ੍ਟਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਪੁਰੀਸਂ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਭਜਤਿ ਕੋਸ੍ਠਾਤ੍ ਪਥਕ੍ਕਰੋਤਿ; ਸ ਚਾਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਵਿਭਾਗੋਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਕਤੋਪਿ; ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਕਤੋ ਯਥਾ- ‘ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚ ਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ’ (ਸੂ.੨੧), ਮਾਰੁਤਕਤੋ ਯਥਾ- ‘ਸੋਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ ਤਜ੍ਜਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਵਿਵਿਨਕ੍ਤਿ ਹਿ’ (ਨਿ.੧) ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇਤਿ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੋਸ੍ਠਃ ਪੁਨਰਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ; ਤਥਾ ਚ ਕੋਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਂ- “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਂ(ਕਃ) ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” (ਚਿ.੨) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਿਤਾਪਿ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਤਦੇਵ ਸਮਸ੍ਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਯਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤੋ ਯਕਤਾਦਿਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ, ਉਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕਸ੍ਥਂ ਮਲਂ ਵਿਭਜਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਕਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਰਕ੍ਤਾਧਾਰਸਾਮ੍ਯੇਨ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨ ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਯਕਤ੍ਸਮੀਪਾਨਾਂ ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ ਚ, ਉਣ੍ਡੁਕਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦ੍ਗੁਦੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਕਦਾਦਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ , ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਗੁਦਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਪਞ੍ਚਮੀ ਪੁਰੀਸਧਰਾ, ਸਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ, ਤਤ੍ਰੋਣ੍ਡੁਕਸ੍ਥਂ ਮਲਂ ਵਿਭਜਤਿ” (ਅ.ਸਂ.ਸ਼ਾ.੫) ਇਤਿ| ਉਣ੍ਡੁਕਃ ‘ਪੋਟ੍ਟਲਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਚਰਕੇ ਚ ਪੁਰੀਸਾਧਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਣ੍ਡੁਕਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਪੁਰੀਸਧਰੇਤਿ ਨਾਮਾਸ੍ਯਾਃ| ਮਲਂ ਵਿਭਜਤੇ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੂਪਤਯਾ ਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ, ਵਿਭਜਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਾਤ੍ ਪਥਕ੍ਕਰੋਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਸਸ੍ਠੀ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾ ; ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਪਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਧਾਰਯਤਿ ||੧੮||
षष्ठी पित्तधरा ; या चतुर्विधमन्नपानमामाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਸਸ੍ਠੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਮਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਂ ਕਫਾਸ਼ਯਾਦ੍ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਮਨਾਯੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਧਾਰਯਤਿ ‘ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ- “ਸਸ੍ਠੀ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾ ਨਾਮ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ, ਸਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤਯਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਂ ਬਲੇਨ ਵਿਧਾਰ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸਾ ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤੀ ਪਚਤਿ” (ਅ.ਸਂ.ਸ਼ਾ.੫) ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਅਸ਼ਿਤਂ ਖਾਦਿਤਂ ਪੀਤਂ ਲੀਢਂ ਕੋਸ੍ਠਗਤਂ ਨਣਾਮ੍ | ਤਜ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸਾ ||੧੯||
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् | तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਏਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ਼ਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ ਭੋਜਨੇ, ਖਾਦ ਭਕ੍ਸਣੇ, ਧੇਟ੍ ਪਾ ਪਾਨੇ, ਲਿਹ ਆਸ੍ਵਾਦਨੇ| ਤਦਨ੍ਨਮਸ਼ਿਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਯਥਾਕਾਲਂ ਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਧ੍ਯਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸੁ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਰੁਲਘੂਚਿਤਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ||੧੯||
Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21
ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਰਾ, ਯਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨੀ ||੨੦|| ਯਥਾ ਪਯਸਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੁ ਗੂਢਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੌ ਰਸੋ ਯਥਾ | ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਨਣਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ ||੨੧||
सप्तमी शुक्रधरा, या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ||२०|| यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा | शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਤ੍ਵੇ ਉਪਮਾਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯੋਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਲ੍ਪਮੈਥੁਨਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਸ਼ੁਕ੍ਰੇ, ਇਕ੍ਸੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਤਿਪੀਡਨਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਰਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਪੁਂਸਿ||੨੦-੨੧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯਧਃ | ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃਪਥਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੨||
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः | मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯੈਵੇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਕ੍ਸਰਣਮਾਰ੍ਗਮਾਹ- ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇਨੋਕ੍ਤਮ੍- “ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਰਾ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯ ਚਾਧੋ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ” (ਅ. ਸਂ. ਸ਼ਾ. ੫) ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਸਸ੍ਤਥਾ | ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹਰ੍ਸਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੩||
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा | स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्तते ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ, ਯਥਾ ਪਯਸਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਰ੍ਪਿਰੇਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸਂਲੀਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕਥਂ ਪਥਗ੍ਭੂਯ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਕ੍ਸਰਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਸਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰਹਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਤੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਰਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ਗਹੀਤਗਰ੍ਭਾਣਾਮਾਰ੍ਤਵਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਯਵਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭੇਣ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਹੀਤਗਰ੍ਭਾਣਾਮਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਤਤਸ੍ਤਦਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤਮਪਰਂ ਚੋਪਚੀਯਮਾਨਮਪਰੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ; ਸ਼ੇਸਂ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਤਰਮਾਗਤਂ ਪਯੋਧਰਾਵਭਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਃ ਪੀਨੋਨ੍ਨਤਪਯੋਧਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੨੪||
गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण, तस्माद्गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते; ततस्तदधः प्रतिहतमूर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानमपरेत्यभिधीयते; शेषं चोर्ध्वतरमागतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते, तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਗਹੀਤਗਰ੍ਭਾਣਾਂ ਗਰ੍ਭਗ੍ਰਹਣਕਾਲਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਪ੍ਰਜਨਨਾਦਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਗਹੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਯਵਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੁਖਾਨ੍ਯਵਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਰਾਮਮਲਾਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ||੨੪||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਸ਼ੋਣਿਤਜੌ, ਸ਼ੋਣਿਤਫੇਨਪ੍ਰਭਵਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਃ , ਸ਼ੋਣਿਤਕਿਟ੍ਟਪ੍ਰਭਵ ਉਣ੍ਡੁਕਃ ||੨੫||
गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ, शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः , शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਕਤ੍ ਕਾਲਖਣ੍ਡਂ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਂ, ਪ੍ਲੀਹਾ ਅਨੇਨੈਵ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨਾਵਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਕ੍ਲੋਮਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਜਮ੍, ਤਥਾ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਰਕ੍ਤਾਦਨਿਲਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਕਾਲੀਯਕਮ੍” (ਅ.ਸਂ.ਸ਼ਾ.੫) ਇਤਿ| ਸ਼ੋਣਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੁਪ੍ਫੁਸੋ ਹਦਯਨਾਡਿਕਾਲਗ੍ਨਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਕਿਟ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਣ੍ਡੁਕਃ ਪੋਟ੍ਟਲਕਃ||੨੫||
Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30
ਅਸਜਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਃ ਪ੍ਰਸਾਦਃ ਪਰੋ ਮਤਃ | ਤਂ ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੁਧਾਵਤਿ ||੨੬|| ਤਤੋਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੇਹਿਨਃ | ਉਦਰੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਾਧ੍ਮਾਨਾਦ੍ਰੁਕ੍ਮਸਾਰਵਤ੍ ||੨੭|| ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਾਨਾਂ ਸਾਰਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ | ਯਥਾਰ੍ਥਮੂਸ੍ਮਣਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦਾਰਯੇਤ੍ ||੨੮|| ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਪਿਸ਼ਿਤਂ ਪੇਸ਼ੀਰ੍ਵਿਭਜਤੇ ਤਥਾ | ਮੇਦਸਃ ਸ੍ਨੇਹਮਾਦਾਯ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ||੨੯|| ਸਿਰਾਣਾਂ ਤੁ ਮਦੁਃ ਪਾਕਃ ਸ੍ਨਾਯੂਨਾਂ ਚ ਤਤਃ ਖਰਃ | ਆਸ਼ਯ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੩੦||
असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः | तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति ||२६|| ततोऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः | उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् ||२७|| कफशोणितमांसानां साराज्जिह्वा प्रजायते | यथार्थमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत् ||२८|| अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा | मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात् ||२९|| सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः | आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਧ੍ਮਾਨਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਵਾਯੁਨਾਗ੍ਨੇਃ ਸਮਿਨ੍ਧਨਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਯੀ ਤੁ, ‘ਹਦਯੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਤਿ| ਯਥਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਣਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਃ ਨਵੈਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦਾਰਯੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਂ? ਯਥਾਰ੍ਥਂ; ਯਥਾਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਃ ਪਿਸ਼ਿਤਂ ਮਾਂਸਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਪੇਸ਼ੀਰ੍ਵਿਭਜਤੇ, ਪੇਸ਼ੀ ਮਾਂਸਖਣ੍ਡਃ | ਮੇਦਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤਿ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਂਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼ਯ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯ੍ਯ ਅਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੬-੩੦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32
ਰਕ੍ਤਮੇਦਃਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਵਕ੍ਕੌ; ਮਾਂਸਾਸਕ੍ਕਫਮੇਦਃਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਵਸਣੌ; ਸ਼ੋਣਿਤਕਫਪ੍ਰਸਾਦਜਂ ਹਦਯਂ, ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਹਿ ਧਮਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਃ; ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਵਾਮਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ, ਦਕ੍ਸਿਣਤੋ ਯਕਤ੍ ਕ੍ਲੋਮ ਚ; ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚੇਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਮਸਾਵਤੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ ||੩੧|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੁਣ੍ਡਰੀਕੇਣ ਸਦਸ਼ਂ ਹਦਯਂ ਸ੍ਯਾਦਧੋਮੁਖਮ੍ | ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਕਸਤਿ ਸ੍ਵਪਤਸ਼੍ਚ ਨਿਮੀਲਤਿ ||੩੨||
रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ; मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद्वृषणौ; शोणितकफप्रसादजं हृदयं, यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः; तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च, दक्षिणतो यकृत् क्लोम च; तद्विशेषेण चेतनास्थानम्, अतस्तस्मिंस्तमसाऽऽवृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति ||३१|| भवति चात्र- पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् | जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतश्च निमीलति ||३२||
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸਾਰਃ| ਵਕ੍ਕੌ ਕੁਕ੍ਸਿਗੋਲਕੌ| ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਣਾਵਣ੍ਡੌ| ਸ਼ੋਣਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਯ ਅਧੋ ਵਾਮਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ; ਦਕ੍ਸਿਣਤੋ ਯਕਤ੍ ਕ੍ਲੋਮ ਚੇਤਿ ਕ੍ਲੋਮ ਤਿਲਕਮ੍| ਤਦ੍ ਹਦਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚੇਤਨਾਸ੍ਥਾਨਂ ਚੈਤਨ੍ਯਾਸ੍ਪਦਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਮੇਵ ਚੇਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ-“ਵੇਦਨਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਮਨੋ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਾਗ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਮਲਦ੍ਰਵਗੁਣੈਰ੍ਵਿਨਾ” (ਚ.ਸ਼ਾ.੧) ਇਤਿ| ਚੇਤਨਾਸਹਚਰਿਤਂ ਮਨੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਦਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਮਤਮ੍| ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਦਯੇ ਤਮਸਾ ਤਮੋਗੁਣੇਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇਨ ਆਵਤੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸਤਿ, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੁਣ੍ਡਰੀਕੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਂ ਕਮਲਮੁਕੁਲਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਮ੍||੩੧-੩੨||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਤੁ ਵੈਸ੍ਣਵੀਂ ਪਾਪ੍ਮਾਨਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨੋਭਿਸ੍ਪਸ਼ਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਯਦਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤਮੋਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਾਮਸੀ ਨਾਮ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਨਵਬੋਧਿਨੀ, ਸਾ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲੇ; ਤਮੋਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਹਃਸੁ ਨਿਸ਼ਾਸੁ ਚ ਭਵਤਿ, ਰਜੋਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ; ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਨਿਲਬਹੁਲਾਨਾਂ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਭਿਤਾਪਵਤਾਂ ਚ ਨੈਵ, ਸਾ ਵੈਕਾਰਿਕੀ ਭਵਤਿ ||੩੩||
निद्रां तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति, सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनोऽभिस्पृशति | तत्र यदा सञ्ज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा सम्भवत्यनवबोधिनी, सा प्रलयकाले; तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति, रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं, सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे; क्षीणश्लेष्मणामनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव, सा वैकारिकी भवति ||३३||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਕੇਯਂ ਨਿਦ੍ਰਾ? ਤਾਮਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਣੋਰਿਯਂ ਵੈਸ੍ਣਵੀ ਮਾਯੈਵ| ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਕਸ੍ਮਾਦਾਮਨਨ੍ਤਿ? ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ੁਭਵ੍ਯਾਪਾਰਨਿਰੋਧਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯੈਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪਠਿਤਾ ਤਥਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੈਵ- ਤਾਮਸੀ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ, ਵੈਕਾਰਿਕੀ ਚੇਤਿ ਭੇਦੇਨ; ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮਪਿ ਨਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤਮੋ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਾਮਸੀਯਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀਮਾਹ- ਤਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨਿਯਤਕਾਲਂ, ਚਲਤ੍ਵਾਦ੍ਰਜਸਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦਿਵਾ ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਲ੍ਪੀਭੂਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਕਟਂ ਚ ਤਮੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਃ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ| ਵੈਕਾਰਿਕੀਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨੈਵ ਭਵਤਿ, ਯਦਿ ਚ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵੈਕਾਰਿਕੀ ਨਾਮ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਾ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਰਮਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਰ੍ਧਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਤਦਾ ਕਥਂ ਨਿਦ੍ਰੋਦੇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਮਨਸਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਸਯਨਿਵਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ- “ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ” (ਚ.ਸੂ.੨੧) ਇਤਿ||੩੩||
Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਹਦਯਂ ਚੇਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਦੇਹਿਨਾਮ੍ | ਤਮੋਭਿਭੂਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿਸ਼ਤਿ ਦੇਹਿਨਮ੍ ||੩੪|| ਨਿਦ੍ਰਾਹੇਤੁਸ੍ਤਮਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਬੋਧਨੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ | ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਵਾ ਹੇਤੁਰ੍ਗਰੀਯਾਨ੍ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ||੩੫||
भवतश्चात्र- हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत ! देहिनाम् | तमोभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम् ||३४|| निद्राहेतुस्तमः, सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते | स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते ||३५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸੁਖਬੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਾਵਾਹ- ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸਦਾ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੋਃ ਸ੍ਵਾਪਬੋਧਯੋਰਨੁਪਪਤ੍ਤਿਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨ ਆਹ- ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪-੩੫||
Adhikarana 25 (36) · Śloka 36
ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਭੂਤਾਂਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਪਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ | ਰਜੋਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਰ੍ਥਾਞ੍ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨ੍ ||੩੬||
पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः | रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थाञ् शुभाशुभान् ||३६||
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ, ਬੋਧਾਭਾਵਃ ਸ੍ਵਾਪਃ, ਸ੍ਵਾਪਾਭਾਵੋ ਬੋਧਃ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸ੍ਵਪਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਚ, ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥਾਵਬੋਧਃ ਸ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਲਮ੍ਬਨੋ ਦਸ੍ਟਃ, ਨ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧ ਇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਮਤਿਰੇਵੇਯਂ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤੇਰ੍ਥੇ, ਨ ਚਾਨਨੁਭੂਤਵਿਸਯਾ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ| ਨਨੁ, ਤਾਦਗ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਦਸ੍ਟਾਸ਼੍ਰੁਤਾਨਨੁਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਸ੍ਮਤਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਭੂਤਾਂਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਤੋਨੇਨਾਪਿ ਦੇਹੇਨਾਨੁਭੂਤਾਨ੍| ਭੂਤਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਘਟਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਲਕ੍ਸਣਃ? ਉਤ ਭੂਤੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਪਤਃ ਪ੍ਰਭੁਰਿਤਿ|- ਸ੍ਵਪਤਃ ਸ੍ਵਾਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਦ੍ਵਸ਼ੇਨ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਕਥਂ ਪੁਨਰਰ੍ਥਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾਣੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਮਨਸੇਤਿ| ਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸਦਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰਜੋਯੁਕ੍ਤੇਨੇਤਿ; ਰਜਃਪ੍ਰੇਰਿਤੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਰਜਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਮੋਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਮਨਸਾ ਨ ਕਿਮਪਿ ਸੁਪ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਮਸ ਆਵਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍||੩੬||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
ਕਰਣਾਨਾਂ ਤੁ ਵੈਕਲ੍ਯੇ ਤਮਸਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤੇ | ਅਸ੍ਵਪਨ੍ਨਪਿ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ ਇਵ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ||੩੭||
करणानां तु वैकल्ये तमसाऽभिप्रवर्धिते | अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਤਮਸਾ ਵੈਕਲ੍ਯੇ ਆਪਾਦਿਤੇ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋਪਿ ਸੁਪ੍ਤ ਇਵ ਭਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਰਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤ ਇਤਿ ਅਭਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਬਹਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਸਯਭੂਤੇਰ੍ਥੇ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਮਨੋਰ੍ਥੇਪਿ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦੌ||੩੭||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪਃ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਤ੍, ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਬਾਲਵਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰੀਕਰ੍ਸ਼ਿਤਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਯਾਨਵਾਹਨਾਧ੍ਵਕਰ੍ਮਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਮਭੁਕ੍ਤਵਤਾਂ ਮੇਦਃਸ੍ਵੇਦਕਫਰਸਰਕ੍ਤਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪਨਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮ੍ | ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਜਾਗਰਿਤਵਤਾਂ ਜਾਗਰਿਤਕਾਲਾਦਰ੍ਧਮਿਸ੍ਯਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪਨਮ੍ | ਵਿਕਤਿਰ੍ਹਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨਾਮ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪਤਾਮਧਰ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਾਚ੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਰੋਚਕਜ੍ਵਰਾਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਜਾਗਰਿਤਵਤਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩੮||
सर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात्, प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्धस्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानामभुक्तवतां मेदःस्वेदकफरसरक्तक्षीणानामजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनमप्रतिषिद्धम् | रात्रावपि जागरितवतां जागरितकालादर्धमिष्यते दिवास्वपनम् | विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम; तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च, तत्प्रकोपाच्च कासश्वासप्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति; रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्रवा भवन्ति ||३८||
🔊 Audio coming soon
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤੀ ਆਹ- ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ| ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁਸੁ| ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਘਟਿਕਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਮਾਦਰ੍ਧਮੇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਨ੍ਨਾਧਿਕਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਧਰ੍ਮਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨ ਉਕ੍ਤਃ| ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਵ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਏਵ||੩੮||
Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜਾਗਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ | ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੋਸਕਰਾਵੇਤੌ ਬੁਧਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਮਿਤਂ ਚਰੇਤ੍ ||੩੯|| ਅਰੋਗਃ ਸੁਮਨਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਬਲਵਰ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਸਃ | ਨਾਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਨਰੋ ਜੀਵੇਤ੍ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੪੦||
भवन्ति चात्र- तस्मान्न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् | ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत् ||३९|| अरोगः सुमना ह्येवं बलवर्णान्वितो वृषः | नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮੁਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ| ਵਸਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਮਣਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋਭਾਯੁਕ੍ਤਃ||੩੯-੪੦||
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
(ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਤਾ ਯੈਸ੍ਤੁ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਯਦਿ ਵਾ ਦਿਵਾ|) ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਯੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਣੋਚਿਤਾਃ | ਨ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਪਤਾਂ ਦੋਸੋ ਜਾਗ੍ਰਤਾਂ ਵਾਪਿ ਜਾਯਤੇ ||੪੧||
(निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा|) दिवारात्रौ च ये नित्यं स्वप्नजागरणोचिताः | न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाऽपि जायते ||४१||
🔊 Audio coming soon
ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ੍ਤੇਸਾਮਦੋਸ ਏਵ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਦਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੧||
Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਨਿਲਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਨਸ੍ਤਾਪਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਾਦਪਿ | ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ||੪੨|| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੇਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਗੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਨਿਸੇਵਣਮ੍ | ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਚੈਵ ਹਿਤਂ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ ||੪੩|| ਸ਼ਾਲਿਗੋਧੂਮਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਭਕ੍ਸ੍ਯੈਰੈਕ੍ਸਵਸਂਸ੍ਕਤੈਃ | ਭੋਜਨਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਾਦਿਭਿਃ ||੪੪|| ਰਸੈਰ੍ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਕਿਰਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਿਤੇਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਪਯੋਗੋ ਭਵੇਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ||੪੫|| ਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਾਨਿ ਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ | ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੪੬||
निद्रानाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयादपि | सम्भवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति ||४२|| निद्रानाशेऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् | गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च ||४३|| शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैरैक्षवसंस्कृतैः | भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः ||४४|| रसैर्बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च | द्राक्षासितेक्षुद्रव्याणामुपयोगो भवेन्निशि ||४५|| शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च | निद्रानाशे तु कुर्वीत तथाऽन्यान्यपि बुद्धिमान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ਕੇ ਪੁਨਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਹੇਤਵਸ੍ਤਾਨਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲਾਦਿਭ੍ਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਨਿ? ਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੇਭ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੇਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਗਾਦਿਰ੍ਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਸਂਵਾਹਨਂ ਮਦੁਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਐਕ੍ਸਵਸਂਸ੍ਕਤੈਰਿਤਿ ਖਣ੍ਡਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤੈਃ| ਸ਼ਯਨਾਦੀਨਿ ਚ ਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੇ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਤਥਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪੀਤਿ ਪ੍ਰਾਵਰਣਾਦੀਨਿ||੪੨-੪੬||
Adhikarana 31 (47) · Śloka 47
ਨਿਦ੍ਰਾਤਿਯੋਗੇ ਵਮਨਂ ਹਿਤਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਚ | ਲਙ੍ਘਨਂ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਮਨੋਵ੍ਯਾਕੁਲਨਾਨਿ ਚ ||੪੭||
निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च | लङ्घनं रक्तमोक्षश्च मनोव्याकुलनानि च ||४७||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਦ੍ਰਾਤਿਯੋਗੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਤਿਯੋਗੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦੇਵ ਵਮਨੇ ਲਬ੍ਧੇ ਯਦ੍ਵਮਨਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਮ੍||੪੭||
Adhikarana 32 (48) · Śloka 48
ਕਫਮੇਦੋਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਹਿਤਮ੍ |੪੮|
कफमेदोविषार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् |४८|
🔊 Audio coming soon
ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਿਹਿਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ|੪੮|-
Adhikarana 33 (48) · Śloka 48
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਟ੍ਸ਼ੂਲਹਿਕ੍ਕਾਜੀਰ੍ਣਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍ ||੪੮||
दिवास्वप्नश्च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਸਿਦ੍ਧੋਪਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੪੮||
Adhikarana 34 (49) · Śloka 49
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਗੌਰਵਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਕ੍ਲਮਃ | ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੪੯||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः | निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਸ੍ਤਮੋਭਵਾਯਾ ਮੋਹਰੂਪਾਯਾ ਅਨੁਸਙ੍ਗਾਤ੍ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੀਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਮਪ੍ਯਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਨਿਦ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਵ| ਪਰਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਸ੍ਯ ਕ੍ਲਮਾਭਾਵਃ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤੋਪਿ ਕ੍ਲਾਮ੍ਯਤਿ, ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਕ੍ਲਮਗ੍ਰਹਣਮ੍||੪੯||
Adhikarana 35 (50) · Śloka 50
ਪੀਤ੍ਵੈਕਮਨਿਲੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮੁਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨ੍ ਵਿਵਤਾਨਨਃ | ਯਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸਨੇਤ੍ਰਾਸ੍ਰਂ ਸ ਜਮ੍ਭ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੫੦||
पीत्वैकमनिलोच्छ्वासमुद्वेष्टन् विवृताननः | यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति सञ्ज्ञितः ||५०||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਨਾਂ ਜਮ੍ਭਣਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਜਮ੍ਭਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ- “ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਰੋਤਃਪਥਿ ਸ੍ਥਿਤੌ| ਨਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਟੀਕਾਕਾਰੈਰਪਠਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਮ੍||੫੦||
Adhikarana 36 (51) · Śloka 51
ਯੋਨਾਯਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ | ਕ੍ਲਮਃ ਸ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਬਾਧਕਃ ||੫੧||
योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः | क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ||५१||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਲਮਮਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੧||
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖਦ੍ਵੇਸਣਲੋਲਤਾ | ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੫੨||
सुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता | शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यमुच्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਲਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਰ੍ਮਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸਾਮ੍ਯਾਦਸੂਤ੍ਰਿਤਮਪ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮਾਹ- ਸੁਖੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੨||
Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54
ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਨ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪ੍ਰਸੇਕਸ੍ਠੀਵਨੇਰਿਤਮ੍ | ਹਦਯਂ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੫੩|| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਮਧੁਰਤਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਭ੍ਰਮਃ | ਨ ਚਾਨ੍ਨਮਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸੇਤ ਗ੍ਲਾਨਿਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੫੪||
उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् | हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत् ||५३|| वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः | न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਚਿਦਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗ੍ਲਾਨ੍ਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ- ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਪਿ ਟੀਕਾਕਾਰੈਰਪਠਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਮ੍||੫੩-੫੪||
Adhikarana 39 (55) · Śloka 55
ਆਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮਾਵਨਦ੍ਧਂ ਵਾ ਯੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਰਃ | ਤਥਾ ਗੁਰੁ ਸ਼ਿਰੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੌਰਵਂ ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੫੫||
आर्द्रचर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः | तथा गुरु शिरोऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ਆਰ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮਾਵਨਦ੍ਧਂ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਵਾਰ੍ਥੇ, ਤੇਨਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮਾਵਨਦ੍ਧਮਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਦਿਤਿ ‘ਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫੫||
Adhikarana 40 (56) · Śloka 56
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ, ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਦ੍ਭ੍ਰਮਃ | ਤਮੋਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਮੋਭਵਾ ||੫੬||
मूर्च्छा पित्ततमःप्राया, रजःपित्तानिलाद्भ्रमः | तमोवातकफात्तन्द्रा, निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||५६||
🔊 Audio coming soon
ਮੋਹਰੂਪਾਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਕਂ ਮੋਹਰੂਪਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਿਕਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਤ ਉਕ੍ਤਾਯਾਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾ ਹੇਤੁਤੋਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਾਪਿ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਮਸਾ ਮਨੋਦੋਸੇਣ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸ਼ਰੀਰਦੋਸੇਣਾਪਿ ਪੁਨਰਭਿਹਿਤਾ| ਗਯੀ ਤੁ ਕ੍ਲਮਾਲਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਪਠਤਿ, ਅਸੂਤ੍ਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ||੫੬||
Adhikarana 41 (57) · Śloka 57
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਖਲੁ ਰਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ||੫੭||
गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति ||५७||
🔊 Audio coming soon
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੌ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਹੇਤੁਮਨੂਦ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਪਿ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤਿ ਮਾਤੁਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍- “ਮਾਤੁਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰਸਵਹਾਯਾਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਭਨਾਭਿਨਾਡੀ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ”- ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚੇਤਿ ਮਾਰੁਤੇਨ ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪੂਰਣਂ ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਂ, ਤਦੇਵ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨਾਨਲਾਨਿਲਕਤੇਨ ਗਰ੍ਭਸ੍ਰੋਤਸਾਮਾਧ੍ਮਾਨੇਨਾਭਿਤੋ ਵਿਸ਼ਾਲਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਪਰਿਵਦ੍ਧਿਃ||੫੭||
Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਨਾਭੇਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ੍ਥਾਨਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਤਦਾਧਮਤਿ ਵਾਤਸ੍ਤੁ ਦੇਹਸ੍ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ ||੫੮|| ਊਸ੍ਮਣਾ ਸਹਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਾਰਯਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ | ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਪਿ ਯਥਾ ਤਥਾ ||੫੯||
भवन्ति चात्र- तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् | तदाधमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते ||५८|| ऊष्मणा सहितश्चापि दारयत्यस्य मारुतः | ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा ||५९||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮੇਵਾਧ੍ਮਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ, ਨਾਭੇਰਨ੍ਤਰੇਣ ਮਧ੍ਯੇ, ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ੍ਥਾਨਮਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਂ, ਧ੍ਰੁਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਾਯੁਰਾਧਮਤਿ| ਤੇਨ ਚਾਧ੍ਮਾਤੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਮਾਰੁਤੇਨ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਾਧ੍ਮਾਪਨੇਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ੍ਥਾਨਾਧ੍ਮਾਨੇਨ ਮਧ੍ਯਸ੍ਰੋਤੋਵਦ੍ਧੌ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਊਸ੍ਮਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਾਵਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਵੀਪ੍ਸਾਰ੍ਥੌ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੌ, ਤੇਨੋਸ੍ਮਣਾ ਸਹਿਤੋਨਿਲੋ ਯਥਾ ਯਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦਾਰਯਤਿ ਵਿਵਤਾਨਿ ਕਰੋਤਿ ਤਥਾ ਤਥਾ ਦੇਹੋ ਵਰ੍ਧਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੫੮-੫੯||
Adhikarana 43 (60) · Śloka 60
ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ ਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਨ | ਧ੍ਰੁਵਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਰ੍ਮਤਮ੍ ||੬੦||
दृष्टिश्च रोमकूपाश्च न वर्धन्ते कदाचन | ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम् ||६०||
🔊 Audio coming soon
ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਥਾ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਕਥਂ ਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਤਾਨਿ ਦਸ੍ਟਿਰੋਮਕੂਪਾਨਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਨਿ | ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮ੍||੬੦||
Adhikarana 44 (61) · Śloka 61
ਸ਼ਰੀਰੇ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣੇਪਿ ਵਰ੍ਧੇਤੇ ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਸਦਾ | ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਖਕੇਸ਼ਾਵਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ||੬੧||
शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा | स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਾਵਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਦਵਯਵਸ੍ਯਾਵਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸਯੇਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਦਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਕਾਰਣਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੧||
Adhikarana 45 (62) · Śloka 62
ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ- ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍, ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ||੬੨||
सप्त प्रकृतयो भवन्ति- दोषैः पृथक्, द्विशः, समस्तैश्च ||६२||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਿਕਤਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਨ੍ਯਦਪਿ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਕਾਮੋ ਯਾਦਗ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਯਦ੍ਧੇਤੁਕੀ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਕ੍ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚੈਕਾ, ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਪ੍ਤ||੬੨||
Adhikarana 46 (63) · Śloka 63
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗੇ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸ ਉਤ੍ਕਟਃ | ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯਾ ਮੇ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਣੁ ||੬੩||
शुक्रशोणितसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः | प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु ||६३||
🔊 Audio coming soon
ਸਪ੍ਤਵਿਧਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸ ਉਤ੍ਕਟ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਨ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਕਟਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾ ਵੈਕਤਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕਤਾਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਤੇਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰੈਕਜਨ੍ਮਾਨਃ, ਵੈਕਤਾਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਘਾਤਕਾਃ| ਗਯੀ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥੈਵਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਸਮਾਦਧਾਤਿ; ਯਥਾ- “ਨਨੁ, ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੀਜਂ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾ ਸਮਧਾਤੁਂ ਗਰ੍ਭਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਤਿ, ਅਨਿਲਾਦਿਦੋਸਦੁਸ੍ਟਂ ਤੁ ਗਰ੍ਭਜਨਨਾਯ ਨ ਸਮਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕਥਮੁਤ੍ਕਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਬੀਜਂ ਦੂਸਿਤਂ ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਬੀਜਾਵਯਵੋ ਦੂਸਿਤਃ, ਨ ਚਾਵਯਵਗਤਦੋਸੇਣ ਗਰ੍ਭਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧੋ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਮੂਕਾਦੇਰ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯ ਏਵਾਂਸ਼ੋਬੀਜਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਗਰ੍ਭਾਵਯਵਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਰਭਾਵੋ ਵਾ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕੇ ਬੀਜਭਾਗੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧੋ ਗਰ੍ਭੋ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਗਰ੍ਭ ਏਵ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਦੋਸਾਖ੍ਯੇ ਬੀਜਭਾਗੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਗਰ੍ਭਸ਼ਰੀਰਭਾਵਸ੍ਯ ਸਮਧਾਤੋਰਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਕਤਿਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਕਰਚਰਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਘਾਤਃ | ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਭਾਵਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਮਂਸ਼ਤਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਬੀਜਾਰ੍ਥਕਦ੍ ਬੀਜਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਤ੍ਤਰਮ੍”- ਇਤਿ||੬੩||
Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰੂਕਃ ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸੀ ਦੁਰ੍ਭਗਃ ਸ੍ਤੇਨੋ ਮਤ੍ਸਰ੍ਯਨਾਰ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਚਿਤ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਕਰਚਰਣੋਲ੍ਪਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਨਖਕੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਾਥੀ ਦਨ੍ਤਖਾਦੀ ਚ ਭਵਤਿ ||੬੪|| ਅਧਤਿਰਦਢਸੌਹਦਃ ਕਤਘ੍ਨਃ ਕਸ਼ਪਰੁਸੋ ਧਮਨੀਤਤਃ ਪ੍ਰਲਾਪੀ | ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਰਟਨੋਨਵਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਯਤਿ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇਣ ਸੁਪ੍ਤਃ ||੬੫|| ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮਤਿਸ਼੍ਚਲਦਸ੍ਟਿਰ੍ਮਨ੍ਦਰਤ੍ਨਧਨਸਞ੍ਚਯਮਿਤ੍ਰਃ | ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਵਿਲਪਤ੍ਯਨਿਬਦ੍ਧਂ ਮਾਰੁਤਪ੍ਰਕਤਿਰੇਸ ਮਨੁਸ੍ਯਃ ||੬੬|| (ਵਾਤਿਕਾਸ਼੍ਚਾਜਗੋਮਾਯੁਸ਼ਸ਼ਾਖੂਸ੍ਟ੍ਰਸ਼ੁਨਾਂ ਤਥਾ | ਗਧ੍ਰਕਾਕਖਰਾਦੀਨਾਮਨੂਕੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਨਰਾਃ) ||੬੭||
तत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणोऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तखादी च भवति ||६४|| अधृतिरदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी | द्रुतगतिरटनोऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति सम्भ्रमेण सुप्तः ||६५|| अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर्मन्दरत्नधनसञ्चयमित्रः | किञ्चिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः ||६६|| (वातिकाश्चाजगोमायुशशाखूष्ट्रशुनां तथा | गृध्रकाकखरादीनामनूकैः कीर्तिता नराः) ||६७||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾਣਾਂ ਹਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਜਾਗਰੂਕਃ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਜਾਗਰਣਸ਼ੀਲਃ| ਦੁਰ੍ਭਗਃ ਅਮਨੋਰਮਾਕਾਰਃ| ਸ੍ਤੇਨਃ ਚੌਰਃ| ਮਤ੍ਸਰੀ ਪਰਗੁਣਾਸਹਨਸ਼ੀਲਃ| ਅਨਾਰ੍ਯਃ ਅਸਤ੍ਪੁਰੁਸਃ| ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਚਿਤ੍ਤਃ ਗੀਤਾਦਿਨਿਰਤਃ| ਕ੍ਰਾਥੀ ਹਿਂਸਾਸ਼ੀਲਃ| ਦਨ੍ਤਖਾਦੀ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਿਟਿਕਿਟਾਯਤੇ| ਅਧਤਿਃ ਅਧੈਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ| ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਰਟਨਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਭਾਸੀ ਚ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ਮਾ ਚਞ੍ਚਲਚਿਤ੍ਤਃ| ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਬੁਦ੍ਧਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| (ਅਨੂਕੈਃ ਸ਼ੀਲੈਃ )||੬੪-੬੭||
Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਨੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਪੀਤਸ਼ਿਥਿਲਾਙ੍ਗਸ੍ਤਾਮ੍ਰਨਖਨਯਨਤਾਲੁਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਪਾਣਿਪਾਦਤਲੋ ਦੁਰ੍ਭਗੋ ਵਲੀਪਲਿਤਖਾਲਿਤ੍ਯਜੁਸ੍ਟੋ ਬਹੁਭੁਗੁਸ੍ਣਦ੍ਵੇਸੀ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਧ੍ਯਬਲੋ ਮਧ੍ਯਾਯੁਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੬੮|| ਮੇਧਾਵੀ ਨਿਪੁਣਮਤਿਰ੍ਵਿਗਹ੍ਯ ਵਕ੍ਤਾ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਸਮਿਤਿਸੁ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਵੀਰ੍ਯਃ | ਸੁਪ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਕਨਕਪਲਾਸ਼ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਾਨ੍ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯੇਦਪਿ ਚ ਹੁਤਾਸ਼ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਲ੍ਕਾਃ ||੬੯|| ਨ ਭਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਮੇਦਨਤੇਸ੍ਵਮਦੁਃ ਪ੍ਰਣਤੇਸ੍ਵਪਿ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਨਦਾਨਰੁਚਿਃ | ਭਵਤੀਹ ਸਦਾ ਵ੍ਯਥਿਤਾਸ੍ਯਗਤਿਃ ਸ ਭਵੇਦਿਹ ਪਿਤ੍ਤਕਤਪ੍ਰਕਤਿਃ ||੭੦|| (ਭੁਜਙ੍ਗੋਲੂਕਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਮਾਰ੍ਜਾਰਵਾਨਰੈਃ | ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸਨਕੁਲਾਨੂਕੈਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਸ੍ਤੁ ਨਰਾਃਸ੍ਮਤਾਃ ) ||੭੧||
पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलो दुर्भगो वलीपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायुश्च भवति ||६८|| मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः | सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् सम्पश्येदपि च हुताशविद्युदुल्काः ||६९|| न भयात् प्रणमेदनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः | भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः ||७०|| (भुजङ्गोलूकगन्धर्वयक्षमार्जारवानरैः | व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराःस्मृताः ) ||७१||
🔊 Audio coming soon
ਮੇਧਾਵੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗਹ੍ਯ ਵਕ੍ਤੇਤਿ ਪਰਵਾਕ੍ਯਮੁਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਵਦਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਃ| ਸਮਿਤਿਸੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇਸੁ| ਪਲਾਸ਼ਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਃ| ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਨਮ੍ ਉਪਸ਼ਮਃ| ਵ੍ਯਥਿਤਾਸ੍ਯਗਤਿਃ ਵ੍ਯਥਿਤਮੁਖਃ, ਮੁਖਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਧਾਵਨਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੀਡਾਵਹਗਮਨਃ||੬੮-੭੧||
Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤੁ ਦੂਰ੍ਵੇਨ੍ਦੀਵਰਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਰਾਰਿਸ੍ਟਕਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਵਰ੍ਣਃ ਸੁਭਗਃ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨੋ ਮਧੁਰਪ੍ਰਿਯਃ ਕਤਜ੍ਞੋ ਧਤਿਮਾਨ੍ ਸਹਿਸ੍ਣੁਰਲੋਲੁਪੋ ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚਿਰਗ੍ਰਾਹੀ ਦਢਵੈਰਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੭੨|| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਥਿਰਕੁਟਿਲਾਲਿਨੀਲਕੇਸ਼ੋ ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਵਾਨ੍ ਜਲਦਮਦਙ੍ਗਸਿਂਹਘੋਸਃ | ਸੁਪ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਸਕਮਲਹਂਸਚਕ੍ਰਵਾਕਾਨ੍ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯੇਦਪਿ ਚ ਜਲਾਸ਼ਯਾਨ੍ ਮਨੋਜ੍ਞਾਨ੍ ||੭੩|| ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਨੇਤ੍ਰਃ ਸੁਵਿਭਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਚ੍ਛਵਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨਃ | ਕ੍ਲੇਸ਼ਕ੍ਸਮੋ ਮਾਨਯਿਤਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਬਲਾਸਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਃ ||੭੪|| (ਦਢਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਮਿਤ੍ਰਧਨਃ ਪਰਿਗਣ੍ਯ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ ਬਹੁ | ਪਰਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਵਾਕ੍ਯਪਦਃ ਸਤਤਂ ਗੁਰੁਮਾਨਕਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਸ ਸਦਾ ||੭੫|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਵਰੁਣੈਃ ਸਿਂਹਾਸ਼੍ਵਗਜਗੋਵਸੈਃ | ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਹਂਸਸਮਾਨੂਕਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯੋ ਨਰਾਃ ) ||੭੬||
श्लेष्मप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टकशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सुभगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश्च भवति ||७२|| शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः | सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ||७३|| रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः | क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः ||७४|| (दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु | परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ||७५|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः | तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः ) ||७६||
🔊 Audio coming soon
ਦੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦੀਵਰਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਃ ਖਙ੍ਗਃ| ਅਰਿਸ੍ਟਃ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਤੁਲਫਲੋ ‘ਅਰੀਠਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ ਚਾਰ੍ਦ੍ਰਃ| ਧਤਿਮਾਨ੍ ਧੈਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ| ਸੁਵਿਭਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰਃ ਸੁਸ੍ਠੁ ਪਥਗ੍ਭੂਤਸਕਲਾਵਯਵਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਸੁ- “ਵਾਤਿਕਾਸ਼੍ਚਾਜਗੋਮਾਯੁਸ਼ਸ਼ਾਖੂਸ੍ਟ੍ਰਸ਼ੁਨਾਂ ਤਥਾ| ਗਧ੍ਰਕਾਕਖਰਾਦੀਨਾਮਨੂਕੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਨਰਾਃ”- ਇਤਿ, ਤਥਾ- “ਭੁਜਗੋਲੂਕਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਮਾਰ੍ਜਾਰਵਾਨਰੈਃ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸਨਕੁਲਾਨੂਕਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਸ੍ਤੁ ਨਰਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ”- ਇਤਿ, ਤਥਾ- “ਦਢਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਮਿਤ੍ਰਧਨਃ ਪਰਿਗਣ੍ਯ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ ਬਹੁ| ਪਰਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਵਾਕ੍ਯਵਦਃ ਸਤਤਂ ਗੁਰੁਮਾਨਕਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਸ ਸਦਾ-” ਇਤਿ, ਤਥਾ- “ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਰੁਦ੍ਰਵਰੁਣੈਃ ਸਿਂਹਾਸ਼੍ਵਗਜਗੋਵਸੈਃ| ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਹਂਸਸਮਾਨੂਕਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯੋ ਨਰਾਃ”- ਇਤ੍ਯੇਤਾਨ੍ ਚਤੁਃਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨ੍ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰਪਠਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਾਃ||੭੨-੭੬||
Adhikarana 50 (77) · Śloka 77
ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾ ਤਿਸਣਾਂ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣੈਃ | ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਤੀਰਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੭੭||
द्वयोर्वा तिसृणां वाऽपि प्रकृतीनां तु लक्षणैः | ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਃ ਪ੍ਰਕਤੀਰਾਹ- ਦ੍ਵਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭੭||
Adhikarana 51 (78) · Śloka 78
ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਾਨ੍ਯਥਾਭਾਵੋ ਕ੍ਸਯੋ ਵਾ ਨੋਪਜਾਯਤੇ | ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਜਾਯਤੇ ਤੁ ਗਤਾਯੁਸਃ ||੭੮||
प्रकोपो वाऽन्यथाभावो क्षयो वा नोपजायते | प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः ||७८||
🔊 Audio coming soon
ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਾ ਭਾਵਾ ਅਨ੍ਯਥਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੭੮||
Adhikarana 52 (79) · Śloka 79
ਵਿਸਜਾਤੋ ਯਥਾ ਕੀਟੋ ਨ ਵਿਸੇਣ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ | ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨ ਬਾਧਿਤੁਮ੍ ||੭੯||
विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते | तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਯੇ ਦੋਸਾਸ੍ਤੇ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਰੁਜਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਬਾਧਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨ ਬਾਧਿਤੁਮਿਤਿ ਨਞਯਮੀਸਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਬਾਧਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨਤੁ ਭਸ਼ਮ੍| ਯਥਾ ਹਿ ਵਿਸਕੀਟੋ ਵਿਸਸ੍ਵਭਾਵਜਨਿਤਦਾਹਾਦਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਭਸ਼ਮ੍, ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੁਜਃ ਪ੍ਰਾਣਿਕਾਯੋ ਵਾਤਾਦਿਜੇਨ ਸ੍ਫੁਟਿਤਕਰਚਰਣਾਦਿਕੇਨ ਦੋਸੇਣ ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਬਾਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ- “ਵਾਤਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦਾਤੁਰਾਃ” (ਚ.ਸੂ.੭) ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਨਿਤ੍ਯਾਤੁਰਤ੍ਵਮਭਿਹਿਤਮ੍||੭੯||
Adhikarana 53 (80) · Śloka 80
ਪ੍ਰਕਤਿਮਿਹ ਨਰਾਣਾਂ ਭੌਤਿਕੀਂ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ ਪਵਨਦਹਨਤੋਯੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਿਸ੍ਰਃ | ਸ੍ਥਿਰਵਿਪੁਲਸ਼ਰੀਰਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਮਾਵਾਞ੍ ਸ਼ੁਚਿਰਥ ਚਿਰਜੀਵੀ ਨਾਭਸਃ ਖੈਰ੍ਮਹਦ੍ਭਿਃ ||੮੦||
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः | स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावाञ् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः ||८०||
🔊 Audio coming soon
ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਤਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਵਨਦਹਨਤੋਯੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਕ੍ਸਣੈਃ ਕਥਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸੇ ਦ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕਤੀ ਆਹ- ਸ੍ਥਿਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖੈਰ੍ਮਹਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਨਾਸਾਕਰ੍ਣਾਦਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਰ੍ਵਿਪੁਲੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ੀਯਾਮਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਮਾਹੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਾ ਚੈਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਾ ਭੂਤੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਮਾਣਾ ਬਹੁਧਾ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਏਕੈਕੇਨ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਚ ਦਸ਼ ਤੁ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਾਵਤੀਰ੍ਭੂਤੈਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰੇਵ ਭਿਸਜਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਂ ਸਮਸ੍ਤੈਰਪਿ| ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਮਤ੍ਰ ਭੂਮਿਸਲਿਲਸ੍ਵਾਹਾਪ੍ਰਿਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕਾਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਗੁਣੈਰਪਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸ੍ਮ ਸਪ੍ਤਾਪਰਾ”- ਇਤਿ| ਗੁਣੈਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਰੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਪ੍ਰਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, “ਸਪ੍ਤ ਦੋਸਤਃ, ਸਪ੍ਤ ਗੁਣਤਃ” (ਰਸਵੈਸ਼ੇਸਿਕਸੂਤ੍ਰ ੧ਸੂ. ੩੧) ਇਤਿ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨਾਚਾਰ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੮੦||
Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88
ਸ਼ੌਚਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਭ੍ਯਾਸੋ ਵੇਦੇਸੁ ਗੁਰੁਪੂਜਨਮ੍ | ਪ੍ਰਿਯਾਤਿਥਿਤ੍ਵਮਿਜ੍ਯਾ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮੧|| ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੌਰ੍ਯਮਾਜ੍ਞਾ ਚ ਸਤਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧਿਤਾ | ਭਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਰਣਂ ਚਾਪਿ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮੨|| ਸ਼ੀਤਸੇਵਾ ਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਂ ਪੈਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਹਰਿਕੇਸ਼ਤਾ | ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਰੁਣਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮੩|| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਤਾ ਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮਰ੍ਥਸ੍ਯਾਗਮਸਞ੍ਚਯੌ | ਮਹਾਪ੍ਰਸਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਕੌਬੇਰਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮੪|| ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚ ਨਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਕਾਮਿਤਾ | ਵਿਹਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮੫|| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਰੀ ਦਢੋਤ੍ਥਾਨੋ ਨਿਰ੍ਭਯਃ ਸ੍ਮਤਿਮਾਞ੍ਛੁਚਿਃ | ਰਾਗਮੋਹਮਦਦ੍ਵੇਸੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤੋ ਯਾਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ||੮੬|| ਜਪਵ੍ਰਤਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਹੋਮਾਧ੍ਯਯਨਸੇਵਿਨਮ੍ | ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਸਿਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਰਂ ਵਿਦੁਃ ||੮੭|| ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਃ ਕਾਯਾ... |੮੮|
शौचमास्तिक्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् | प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ||८१|| माहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता | भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ||८२|| शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता | प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम् ||८३|| मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्यागमसञ्चयौ | महाप्रसवशक्तित्वं कौबेरं कायलक्षणम् ||८४|| गन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता | विहारशीलता चैव गान्धर्वं कायलक्षणम् ||८५|| प्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमाञ्छुचिः | रागमोहमदद्वेषैर्वर्जितो याम्यसत्त्ववान् ||८६|| जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् | ज्ञानविज्ञानसम्पन्नमृषिसत्त्वं नरं विदुः ||८७|| सप्तैते सात्त्विकाः काया... |८८|
🔊 Audio coming soon
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਭੇਦੇਨ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੌਚਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਜ੍ਯਾ ਯਾਗਃ| ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਮਹਾਸ਼ਯਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੈਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸਤਾ| ਹਰਿਕੇਸ਼ਤਾ ਕਪਿਲਕੇਸ਼ਤਾ| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਪ੍ਰਸਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜੋਤ੍ਪਾਦਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਗਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਤਾ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਰੀ ਯੁਕ੍ਤਕਾਰੀ| ਦਢੋਤ੍ਥਾਨੋ ਦਢਾਰਮ੍ਭਃ||੮੧-੮੭||-
Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95
...ਰਾਜਸਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਮੇ | ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਨ੍ਤਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੂਰਂ ਚਣ੍ਡਮਸੂਯਕਮ੍ ||੮੮|| ਏਕਾਸ਼ਿਨਂ ਚੌਦਰਿਕਮਾਸੁਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੀਦਸ਼ਮ੍ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਾਯਾਸਿਨਂ ਭੀਰੁਂ ਚਣ੍ਡਂ ਮਾਯਾਨ੍ਵਿਤਂ ਤਥਾ ||੮੯|| ਵਿਹਾਰਾਚਾਰਚਪਲਂ ਸਰ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਨਰਮ੍ | ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਕਾਮਸੇਵੀ ਚਾਪ੍ਯਜਸ੍ਰਾਹਾਰ ਏਵ ਚ ||੯੦|| ਅਮਰ੍ਸਣੋਨਵਸ੍ਥਾਯੀ ਸ਼ਾਕੁਨਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਏਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਰੌਦ੍ਰਮਸੂਯਾ ਧਰ੍ਮਬਾਹ੍ਯਤਾ ||੯੧|| ਭਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਤਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਾਕ੍ਸਸਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਹਾਰਤਾ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸਾਹਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਤਥਾ ||੯੨|| ਸ੍ਤ੍ਰੀਲੋਲੁਪਤ੍ਵਂ ਨੈਰ੍ਲਜ੍ਜ੍ਯਂ ਪੈਸ਼ਾਚਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਅਸਂਵਿਭਾਗਮਲਸਂ ਦੁਃਖਸ਼ੀਲਮਸੂਯਕਮ੍ ||੯੩|| ਲੋਲੁਪਂ ਚਾਪ੍ਯਦਾਤਾਰਂ ਪ੍ਰੇਤਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਨਰਮ੍ | ਸਡੇਤੇ ਰਾਜਸਾਃ ਕਾਯਾਃ,.. |੯੫|
...राजसांस्तु निबोध मे | ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ||८८|| एकाशिनं चौदरिकमासुरं सत्त्वमीदृशम् | तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा ||८९|| विहाराचारचपलं सर्पसत्त्वं विदुर्नरम् | प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजस्राहार एव च ||९०|| अमर्षणोऽनवस्थायी शाकुनं कायलक्षणम् | एकान्तग्राहिता रौद्रमसूया धर्मबाह्यता ||९१|| भृशमात्रं तमश्चापि राक्षसं कायलक्षणम् | उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ||९२|| स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् | असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम् ||९३|| लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् | षडेते राजसाः कायाः,.. |९५|
🔊 Audio coming soon
ਰੌਦ੍ਰਂ ਭਯਾਨਕਮ੍| ਚਣ੍ਡਂ ਤੀਵ੍ਰਕੋਪਮ੍| ਅਸੂਯਕਂ ਪਰਗੁਣੇਸੁ ਮਤ੍ਸਰਿਣਮ੍| ਏਕਾਸ਼ਿਨਮੇਕਾਕ੍ਯੇਵ ਚਾਸ਼੍ਨਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਔਦਰਿਕਂ ਘਸ੍ਮਰਂ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ‘ਔਦਰਿਕਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਔਪਧਿਕਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ, ਔਪਧਿਕਂ ਛਦ੍ਮਪਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੀਰੁਂ ‘ਅਕ੍ਰੋਧੇ ਸਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ- “ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਸ਼ੂਰਮਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਭੀਰੁਮ੍” (ਚ.ਸ਼ਾ.੪) ਇਤਿ| ਚਣ੍ਡਂ ਕੋਪਨਮ੍| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਸ੍ਰਾਹਾਰਃ ਅਨਵਰਤਾਹਾਰਸ਼ੀਲਃ| ਏਕਾਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਏਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਹਣਸ਼ੀਲਤਾ| ਅਸੂਯਾ ਗੁਣੇਸੁ ਦੋਸਾਰੋਪਣਮ੍| ਭਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਤਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਕੋਪਨਤ੍ਵਮ੍||੮੮-੯੩||-
Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98
...ਤਾਮਸਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੯੪|| ਦੁਰ੍ਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਤਾ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮੈਥੁਨਨਿਤ੍ਯਤਾ | ਨਿਰਾਕਰਿਸ੍ਣੁਤਾ ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਾਸ਼ਵਾ ਗੁਣਾਃ ||੯੫|| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਤਾ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਭੀਰੁਤ੍ਵਂ ਸਲਿਲਾਰ੍ਥਿਤਾ | ਪਰਸ੍ਪਰਾਭਿਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੯੬|| ਏਕਸ੍ਥਾਨਰਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਹਾਰੇ ਕੇਵਲੇ ਰਤਃ | ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯੋ ਨਰਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਃ ||੯੭|| ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਕਾਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਤਾਮਸਾਸ੍ਤਥਾ |੯੮|
...तामसांस्तु निबोध मे ||९४|| दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता | निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ||९५|| अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता | परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् ||९६|| एकस्थानरतिर्नित्यमाहारे केवले रतः | वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ||९७|| इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा |९८|
🔊 Audio coming soon
ਮਨ੍ਦਤਾ ਜਿਹ੍ਮਤਾ||੯੪-੯੭||-
Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99
ਕਾਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਨੁਰੂਪਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਚਰੇਤ੍ ||੯੮|| ਮਹਾਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਃਕਤਾਃ | ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਲਕ੍ਸਣਤਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਭਿਸਕ੍ ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੯੯||
कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ||९८|| महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः | प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत् ||९९||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਕਾਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯੮-੯੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||