Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō garbhavyākaraṇaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
garbhāvakrāntiśārīrānantaramavakrāntasya garbhasya vyākaraṇārhatvādgarbhavyākaraṇaṁ vaktuṁ yujyata ityāha- athētyādi| garbhavyākaraṇaṁ garbhavivaraṇamityarthaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
agniḥ sōmō vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcēndriyāṇi bhūtātmēti prāṇāḥ ||3||
अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra prāṇāstvakkalādayaśca vivaraṇīyāḥ; tēṣu prāṇānāmatīva dēhasthitihētutvāt prāgupādānamāha- agnirityādi| agniratra pācakabhrājakālōcakarañjakasādhakānāṁ pāñcabhautikānāṁ sarvadhātvanugānāṁ cōṣmaṇāṁ śaktirūpatayā'vasthitō vācō'dhidaivatvamāpannō bōddhavyaḥ| ślēṣmarasaśukrādīnāṁ tōyātmakānāṁ bhāvānāṁ rasanēndriyasya ca śaktirūpatayā'vasthitō manasō'dhidaivatvamāpannaḥ sōma iti| vāyuḥ pañcātmakaḥ prāṇādibhēdēna| sattvarajastamāṁsi tu prakr̥tēraṣṭarūpāyā guṇāḥ| indriyāṇi śravaṇadarśanasparśanarasanaghrāṇānīti pañca| bhūtātmā śubhāśubhakarmabhiḥ parigr̥hītaḥ karmapuruṣaḥ| ētē cāgnīṣōmādayaḥ prāṇayanti jīvayantīti prāṇāḥ| tatrāgnistāvadāhārapākādikarmaṇā prāṇayati, sōmaśca saumyadhātōrōjaḥprabhr̥tēḥ pōṣaṇēna, vāyuśca dōṣadhātumalādīnāṁ sañcāraṇēnōcchvāsaniḥśvāsābhyāṁ ca, sattvaṁ rajastamaśca manōrūpatayā pariṇataṁ bhūtātmanaḥ śarīrāntaragrahaṇamōkṣaṇē hēturiti tadapi prāṇayati, pañcēndriyāṇi cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmaṇā prāṇayanti, ēvaṁ bhūtātmā karmapuruṣō'pyaśēṣasyaiva karmarāśēścētanāhēturiti prāṇayati||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasya khalvēvampravr̥ttasya śukraśōṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyēva santānikāḥ sapta tvacō bhavanti | tāsāṁ prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvān varṇānavabhāsayati pañcavidhāṁ ca chāyāṁ prakāśayati, sā vrīhēraṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lōhitā nāma, ṣōḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tr̥tīyā śvētā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vēdinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rōhiṇī nāma vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṁsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśō'dhiṣṭhānā | yadētat pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ tanmāṁsalēṣvavakāśēṣu, na lalāṭē sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yatō vakṣyatyudarēṣu- ‘vrīhimukhēnāṅguṣṭhōdarapramāṇamavagāḍhaṁ vidhyēt’ (ci.14) iti ||4||
तस्य खल्वेवम्प्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति | तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्वान् वर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा, सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता नाम, षोडशभागप्रमाणा, तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना; तृतीया श्वेता नाम, द्वादशभागप्रमाणा, चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना; चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा, विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना; पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा, कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना; षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा, ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना; सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा, भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना | यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु, न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च; यतो वक्ष्यत्युदरेषु- ‘व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्’ (चि.१४) इति ||४||
🔊 Audio coming soon
prāṇasadbhāva ēva śukraśōṇitasya pariṇāmēna tvagādisambhava ityanantaraṁ tvagādivyākaraṇaṁ kurvannāha- tasyētyādi| tasya śukraśōṇitasya| ēvampravr̥ttasya bhūtātmādhiṣṭhitasya| tāsāmityādi| sarvavarṇān gaurādikān| avabhāsayatīti ‘bhrājakēnāgninā’ iti śēṣaḥ| pañcavidhāṁ pañcātmikāṁ, pañcamahābhūtakr̥tatvāt| caśabdāt prabhā'pi grāhyā| “āsannā lakṣyatē cchāyā prabhā dūrāt prakāśatē” (ca.i.7) iti tayōrbhēdaḥ| tasyāstvacaḥ pramāṇaṁ nirdiśannāha- sētyādi| vrīhiratra yavaḥ, pratyēkaṁ vrīhivistārasya viṁśatirbhāgāḥ parikalpanīyāḥ, tē cāṣṭādaśa bhāgā avabhāsinyāḥ pramāṇam, ēvaṁ vakṣyamāṇēṣvapi viṁśatibhāgēṣu ṣōḍaśaprabhr̥tayō bhāgā bōddhavyāḥ| aṅguṣṭhōdarapramāṇamiti ētēnaitaduktaṁ bhavati- saptānāṁ tvacāṁ samudāyēnāṅguṣṭhōdarapramāṇamasti; aṅguṣṭhōdaraṁ tu viṁśatitamabhāgōnaṣaḍyavapramāṇam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
kalāḥ khalvapi sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5||
कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः ||५||
🔊 Audio coming soon
kalā ityādi| dadhatīti dhātavō rasaraktamāṁsādayaḥ, kaphapittapurīṣāṇyapi prākr̥tāni svakarmaṇā dadhatīti dhātavaḥ, tēṣāmāśayā avasthānapradēśā dhātvāśayāḥ, tēṣāmantarēṣu maryādāḥ sīmābhūtā ityarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
bhavataścātra- yathā hi sāraḥ kāṣṭhēṣu chidyamānēṣu dr̥śyatē | tathāhi dhāturmāṁsēṣu chidyamānēṣu dr̥śyatē ||6|| snāyubhiśca praticchannān santatāṁśca jarāyuṇā | ślēṣmaṇā vēṣṭitāṁścāpi kalābhāgāṁstu tān viduḥ ||7||
भवतश्चात्र- यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते | तथाहि धातुर्मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ||६|| स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा | श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ||७||
🔊 Audio coming soon
tāsāmantaḥsthitatvēnāpratyakṣāṇāmastitvaṁ pratyupamānaṁ pramāṇaṁ nirdiśannāha- bhavata ityādi| ētēna kalāsādhiṣṭhānapr̥thagdhātūpalambhakāryēṇāvyaktamēva kalānāmastitvaṁ sādhitaṁ bhavēt| tāsāmupaṣṭambhakaṁ nirdiśannāha- snāyubhirityādi| kalābhāgān kalāvibhāgaviśēṣān| santatān samyakprakārēṇa vyāptān| jarāyurulbākārō yēna vēṣṭitāḥ prāṇinō jāyantē; kalāvēṣṭakō'pi tadvadēva| vr̥ddhavāgbhaṭēna kalāsvarūpamabhihitam| yathā- “yastu dhātvāśayāntarēṣu klēdō'vatiṣṭhatē sa yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuślēṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sārō dhāturasaśēṣō'lpatvāt kalāsañjñaḥ” (a.saṁ.śā.5) iti||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tāsāṁ prathamā māṁsadharā, yasyāṁ māṁsē sirāsnāyudhamanīsrōtasāṁ pratānā bhavanti ||8||
तासां प्रथमा मांसधरा, यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
tāsāmityādi| yasyāṁ kalāyāmadhiṣṭhitē māṁsē sirādīnāṁ pratānā vistārā bhavanti||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
yathā bisamr̥ṇālāni vivardhantē samantataḥ | bhūmau paṅkōdakasthāni tathā māṁsē sirādayaḥ ||9||
यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः | भूमौ पङ्कोदकस्थानि तथा मांसे सिरादयः ||९||
🔊 Audio coming soon
amumēvārthaṁ dr̥ṣṭāntēna draḍhayannāha- yathā bisamr̥ṇālānītyādi| tathā māṁsē ityādi| tathā prathamakalāyāṁ māṁsasthāḥ sirādayō bhavanti| nanu, rasānantaraṁ raktaṁ, tatō māṁsaṁ, tat kathaṁ prāgēva māṁsadharā paṭhitā, tatō raktadharēti? ucyatē, pōṣaṇē kramō'yaṁ natu dhāraṇē; ata ēva yasyāmityādhāratvēna kalā nirdiṣṭā||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
dvitīyā raktadharā māṁsasyābhyantarataḥ, tasyāṁ śōṇitaṁ viśēṣataśca sirāsu yakr̥tplīhnōśca bhavati ||10||
द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतः, तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
dvitīyētyādi||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
vr̥kṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrimāvahēt | māṁsādēvaṁ kṣatāt kṣipraṁ śōṇitaṁ samprasicyatē ||11||
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरिमावहेत् | मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
atra dr̥ṣṭāntēna dārṣṭāntikaṁ draḍhayannāha- vr̥kṣādityādi| samprasicyatē prasravatītyarthaḥ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
tr̥tīyā mēdōdharā; mēdō hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati ||12||
तृतीया मेदोधरा; मेदो हि सर्वभूतानामुदरस्थमण्वस्थिषु च, महत्सु च मज्जा भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
tr̥tīyētyādi| aṇvasthiṣu alpāsthiṣu| nanu, majjā asthnāmantarbhavati kathaṁ mēdastadantarityāha- mahatsvityādi| aṇvasthiṣu mēdaḥ, mahatsu majjēti||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
sthūlāsthiṣu viśēṣēṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ | athētarēṣu sarvēṣu saraktaṁ mēda ucyatē | śuddhamāṁsasya yaḥ snēhaḥ sā vasā parikīrtitā ||13||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः | अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते | शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
gadyōktamarthaṁ ślōkēna spaṣṭīkurvannāha- sthūlētyādi| itarēṣvalpāsthiṣu sarvēṣu| nanu, mēdōmajjānukārī upadhāturvasākhyaḥ ka ityāha- śuddhētyādi||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
caturthī ślēṣmadharā sarvasandhiṣu prāṇabhr̥tāṁ bhavati ||14|| snēhābhyaktē yathā hyakṣē cakraṁ sādhu pravartatē | sandhayaḥ sādhu vartantē saṁśliṣṭāḥ ślēṣmaṇā tathā ||15||
चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति ||१४|| स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते | सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा ||१५||
🔊 Audio coming soon
tayā dhr̥tasya ślēṣmaṇō guṇakarmāṇi darśayannāha- snēhētyādi| akṣa iti cakracchidrāntargatakāṣṭhamityarthaḥ||14-15||
Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17
pañcamī purīṣadharā nāma; yā'ntaḥkōṣṭhē malamabhivibhajatē pakvāśayasthā ||16|| yakr̥tsamantāt kōṣṭhaṁ ca tathā'ntrāṇi samāśritā | uṇḍu(ndu)kasthaṁ vibhajatē malaṁ maladharā kalā ||17||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम; याऽन्तःकोष्ठे मलमभिविभजते पक्वाशयस्था ||१६|| यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथाऽन्त्राणि समाश्रिता | उण्डु(न्दु)कस्थं विभजते मलं मलधरा कला ||१७||
🔊 Audio coming soon
pañcamītyādi| antaḥkōṣṭha iti kōṣṭhasyāntarmadhyamantaḥkōṣṭhaṁ, punastasminmalaṁ mūtrapurīṣarūpatayā vibhajati| gayī tu ‘antaḥkōṣṭhē kōṣṭhamadhyē, tatrāpi rasavibhāgē kiṭṭasya purīṣatvāt tat purīṣaṁ kōṣṭhē vibhajati kōṣṭhāt pr̥thakkarōti; sa cātra purīṣavibhāgō'gnimārutakr̥tō'pi; tatrāgnikr̥tō yathā- ‘vivēcayati ca rasamūtrapurīṣāṇi’ (sū.21), mārutakr̥tō yathā- ‘sō'nnaṁ pacati tajjāṁśca viśēṣānvivinakti hi’ (ni.1) iti vyākhyāti| pakvāśayasthēti purīṣasya pakvāśayasthitatvāt| kōṣṭhaḥ punarāmapakvāśayāśrayaḥ; tathā ca kōṣṭhalakṣaṇaṁ- “sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaṁ(kaḥ) phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē” (ci.2) iti| tēna kōṣṭhasthitā'pi purīṣasya pakvāśayasthitatvādbāhulyēna pakvāśayasthā kathyantē| ētadēva samastakōṣṭhasthitatvaṁ ślōkēna spaṣṭīkurvannāha- yakr̥dityādi| samantāt sarvatō yakr̥tādikaṁ samāśritā, uṇḍu(ndu)kasthaṁ malaṁ vibhajatē| tatra yakr̥dgrahaṇaṁ raktādhārasāmyēna plīhna upalakṣaṇaṁ yakr̥tsamīpānāṁ hr̥dayādīnāṁ ca, uṇḍukagrahaṇēna sānnidhyādgudō gr̥hyatē, tēnōrdhvaṁ yakr̥dādi vyavasthitaṁ , adhastādgudaparyantaṁ kōṣṭhaṁ samantāt samāśritā| vr̥ddhavāgbhaṭēnāpyuktaṁ- “pañcamī purīṣadharā, sā hyantrāmapakvāśayāśrayā, tatrōṇḍukasthaṁ malaṁ vibhajati” (a.saṁ.śā.5) iti| uṇḍukaḥ ‘pōṭṭalaka’ iti lōkē| carakē ca purīṣādhāraśabdēnōṇḍukaḥ pratipāditaḥ, ata ēva purīṣadharēti nāmāsyāḥ| malaṁ vibhajatē mūtrapurīṣarūpatayā vibhāgaṁ karōti| gayī tu, vibhajatē tasmāt kōṣṭhāt pr̥thakkarōtīti vyākhyāti||16-17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidhamannapānamāmāśayāt pracyutaṁ pakvāśayōpasthitaṁ dhārayati ||18||
षष्ठी पित्तधरा ; या चतुर्विधमन्नपानमामाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ṣaṣṭhītyādi| pittamatrāntaragnisañjñakam| āmāśayāt pracyutaṁ kaphāśayādbhraṣṭaṁ, pakvāśayōpasthitaṁ pakvāśayagamanāyōpasthitaṁ pittasthānaṁ samprāptaṁ, dhārayati ‘pākārthaṁ’ iti śēṣaḥ| tathā ca saṅgrahaḥ- “ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā, sā hyantaragnyadhiṣṭhānatayā''mapakvāśayayōrmadhyē caturvidhamannaṁ balēna vidhārya pittatējasā śōṣayantī pacati” (a.saṁ.śā.5) iti||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ līḍhaṁ kōṣṭhagataṁ nr̥ṇām | tajjīryati yathākālaṁ śōṣitaṁ pittatējasā ||19||
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् | तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा ||१९||
🔊 Audio coming soon
ētamēvārthaṁ ślōkēna darśayannāha- aśitamityādi| aśa bhōjanē, khādr̥ bhakṣaṇē, dhēṭ pā pānē, liha āsvādanē| tadannamaśitādiviśēṣaṇākrāntamannaṁ jīryati| yathākālaṁ kālānatikramēṇa tīkṣṇamadhyamandāgniṣu mātrādravyagurulaghūcitakālānatikramēṇa||19||
Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21
saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṁ sarvaśarīravyāpinī ||20|| yathā payasi sarpistu gūḍhaścēkṣau rasō yathā | śarīrēṣu tathā śukraṁ nr̥ṇāṁ vidyādbhiṣagvaraḥ ||21||
सप्तमी शुक्रधरा, या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ||२०|| यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा | शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
śukrasya sarvāṅgavyāptitvē upamānaṁ pramāṇaṁ darśayannāha- yathētyādi| payōdr̥ṣṭāntō'lpamaithunatvādbahuśukrē, ikṣudr̥ṣṭāntastvatipīḍanaśukrakṣaraṇatvānmandaśukrē puṁsi||20-21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
dvyaṅgulē dakṣiṇē pārśvē bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrōtaḥpathācchukraṁ puruṣasya pravartatē ||22||
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः | मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते ||२२||
🔊 Audio coming soon
tasyaivēdānīṁ sarvāṅgavyāpinō'pi kṣaraṇamārgamāha- dvyaṅgulē ityādi| vr̥ddhavāgbhaṭēnōktam- “saptamī śukradharā dvyaṅgulē dakṣiṇē pārśvē bastidvārasya cādhō mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṁ pravartayati” (a. saṁ. śā. 5) iti||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
kr̥tsnadēhāśritaṁ śukraṁ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat sampravartatē ||23||
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा | स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्तते ||२३||
🔊 Audio coming soon
nanu, yathā payasi saṁlīnaṁ sarpirēvaṁ śarīrasaṁlīnaṁ śukraṁ kathaṁ pr̥thagbhūya mūtramārgēṇa kṣaratītyāha- kr̥tsnētyādi| prasannamanasaḥ krōdhādirahitacittasya, tathā strīṣu vyāyacchatō vyāyāmaṁ kurvatō rataṁ kurvata ityarthaḥ||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
gr̥hītagarbhāṇāmārtavavahānāṁ srōtasāṁ vartmānyavarudhyantē garbhēṇa, tasmādgr̥hītagarbhāṇāmārtavaṁ na dr̥śyatē; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṁ cōpacīyamānamaparētyabhidhīyatē; śēṣaṁ cōrdhvataramāgataṁ payōdharāvabhipratipadyatē, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnōnnatapayōdharā bhavanti ||24||
गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण, तस्माद्गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते; ततस्तदधः प्रतिहतमूर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानमपरेत्यभिधीयते; शेषं चोर्ध्वतरमागतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते, तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति ||२४||
🔊 Audio coming soon
kasmādgr̥hītagarbhāṇāṁ garbhagrahaṇakālādūrdhvamāprajananādārtavaṁ na dr̥śyatē? ityāha- gr̥hītētyādi| vartmānyavarudhyantē mukhānyavarudhyantē| aparāmamalāmityāhuḥ striyaḥ||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
garbhasya yakr̥tplīhānau śōṇitajau, śōṇitaphēnaprabhavaḥ phupphusaḥ , śōṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25||
गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ, शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः , शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
garbhasyētyādi| yakr̥t kālakhaṇḍaṁ dakṣiṇapārśvasthaṁ, plīhā anēnaiva nāmnā prasiddhō vāmapārśvasthitaḥ, yakr̥tplīhānāvityupalakṣaṇaṁ, tēna klōmāpi śōṇitajam, tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “raktādanilayuktāt kālīyakam” (a.saṁ.śā.5) iti| śōṇitētyādi| phupphusō hr̥dayanāḍikālagnaḥ svanāmakhyātaḥ| śōṇitakiṭṭētyādi| uṇḍukaḥ pōṭṭalakaḥ||25||
Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30
asr̥jaḥ ślēṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ parō mataḥ | taṁ pacyamānaṁ pittēna vāyuścāpyanudhāvati ||26|| tatō'syāntrāṇi jāyantē gudaṁ bastiśca dēhinaḥ | udarē pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat ||27|| kaphaśōṇitamāṁsānāṁ sārājjihvā prajāyatē | yathārthamūṣmaṇā yuktō vāyuḥ srōtāṁsi dārayēt ||28|| anupraviśya piśitaṁ pēśīrvibhajatē tathā | mēdasaḥ snēhamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt ||29|| sirāṇāṁ tu mr̥duḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ | āśayyābhyāsayōgēna karōtyāśayasambhavam ||30||
असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः | तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति ||२६|| ततोऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः | उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् ||२७|| कफशोणितमांसानां साराज्जिह्वा प्रजायते | यथार्थमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत् ||२८|| अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा | मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात् ||२९|| सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः | आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
antrādikōtpattiṁ darśayannāha- asr̥ja ityādi| ādhmānāt pacyamānānāṁ vāyunā'gnēḥ samindhanāt pacyamānānāmityarthaḥ| gayī tu, ‘hr̥dayē pacyamānānām’ iti pāṭhaṁ paṭhati| yathārthamityādi| ūṣmaṇā pittēna saha yuktō vāyuḥ navaiva srōtāṁsi dārayēt kuryāt| kathaṁ? yathārthaṁ; yathāprayōjanamityarthaḥ| anupraviśyētyādi| vāyuḥ piśitaṁ māṁsamanupraviśya pēśīrvibhajatē, pēśī māṁsakhaṇḍaḥ | mēdasa ityādi| sirāsnāyutvamāpnuyāditi sirāḥ snāyūṁśca vāyuḥ kuryādityarthaḥ| āśayyētyādi| āśayya abhyāsayōgēna vāyuḥ sthitiṁ kr̥tvētyarthaḥ||26-30||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32
raktamēdaḥprasādādvr̥kkau; māṁsāsr̥kkaphamēdaḥprasādādvr̥ṣaṇau; śōṇitakaphaprasādajaṁ hr̥dayaṁ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādhō vāmataḥ plīhā phupphusaśca, dakṣiṇatō yakr̥t klōma ca; tadviśēṣēṇa cētanāsthānam, atastasmiṁstamasā''vr̥tē sarvaprāṇinaḥ svapanti ||31|| bhavati cātra- puṇḍarīkēṇa sadr̥śaṁ hr̥dayaṁ syādadhōmukham | jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati ||32||
रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ; मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद्वृषणौ; शोणितकफप्रसादजं हृदयं, यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः; तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च, दक्षिणतो यकृत् क्लोम च; तद्विशेषेण चेतनास्थानम्, अतस्तस्मिंस्तमसाऽऽवृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति ||३१|| भवति चात्र- पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् | जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतश्च निमीलति ||३२||
🔊 Audio coming soon
raktētyādi| prasādaḥ sāraḥ| vr̥kkau kukṣigōlakau| māṁsētyādi| vr̥ṣaṇāvaṇḍau| śōṇitētyādi| tasya hr̥dayasya adhō vāmataḥ plīhā phupphusaśca; dakṣiṇatō yakr̥t klōma cēti klōma tilakam| tad hr̥dayaṁ viśēṣēṇa cētanāsthānaṁ caitanyāspadaṁ, sāmānyēna tu sakalaśarīramēva cētanāsthānam| taduktaṁ carakē-“vēdanānāmadhiṣṭhānaṁ manō dēhaśca sēndriyaḥ| kēśalōmanakhāgrāntarmaladravaguṇairvinā” (ca.śā.1) iti| cētanāsahacaritaṁ manō'pi viśēṣēṇa hr̥dayādhiṣṭhānaṁ matam| atastasmin hr̥dayē tamasā tamōguṇēnōcchritēna āvr̥tē niruddhē sati, sarvaprāṇinaḥ svapanti| tasyākāraṁ darśayannāha- puṇḍarīkēṇētyādi| hr̥dayaṁ kamalamukulākāramadhōmukham||31-32||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
nidrāṁ tu vaiṣṇavīṁ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata ēva sarvaprāṇinō'bhispr̥śati | tatra yadā sañjñāvahāni srōtāṁsi tamōbhūyiṣṭhaḥ ślēṣmā pratipadyatē tadā tāmasī nāma nidrā sambhavatyanavabōdhinī, sā pralayakālē; tamōbhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajōbhūyiṣṭhānāmanimittaṁ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātrē; kṣīṇaślēṣmaṇāmanilabahulānāṁ manaḥśarīrābhitāpavatāṁ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33||
निद्रां तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति, सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनोऽभिस्पृशति | तत्र यदा सञ्ज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा सम्भवत्यनवबोधिनी, सा प्रलयकाले; तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति, रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं, सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे; क्षीणश्लेष्मणामनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव, सा वैकारिकी भवति ||३३||
🔊 Audio coming soon
atha kēyaṁ nidrā? tāmāha- nidrāmityādi| viṣṇōriyaṁ vaiṣṇavī māyaiva| pāpmānaṁ kasmādāmananti? kr̥tsnaśubhavyāpāranirōdhāt| yadyapi tantrāntarīyaiḥ saptavidhā nidrā paṭhitā tathā'pi trividhaiva- tāmasī, svābhāvikī, vaikārikī cēti bhēdēna; tāḥ kramēṇa darśayannāha- tatra yadētyādi| yadyapi sarvāsāmapi nidrāṇāṁ tamō hētustathā'pi prakr̥ṣṭatamastvāt tāmasīyaṁ nidrā kathyatē| svābhāvikīmāha- tama ityādi| animittamaniyatakālaṁ, calatvādrajasaḥ kadāciddivā kadācidrātrāvityarthaḥ| sattvabhūyiṣṭhānāmardharātra iti tasmin kālē kiñcidalpībhūtaṁ sattvamutkaṭaṁ ca tamō bhavati, tasmādardharātrē sāttvikāḥ svapanti| vaikārikīmāha- kṣīṇētyādi| ēvambhūtānāṁ puruṣāṇāṁ nidrā naiva bhavati, yadi ca bhavati tadā vaikārikī nāma nidrā bhavati| nanu, yadā laṅghanaśramādibhirvāyurvardhatē ślēṣmā ca kṣīyatē tadā kathaṁ nidrōdēti? ucyatē- manasaḥ klāntatvādbhūtātmanō viṣayanivr̥ttau prāṇinaḥ svapanti| taduktaṁ carakē- “yadā tu manasi klāntē karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayēbhyō nivartantē tadā svapiti mānavaḥ” (ca.sū.21) iti||33||
Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35
bhavataścātra- hr̥dayaṁ cētanāsthānamuktaṁ suśruta ! dēhinām | tamōbhibhūtē tasmiṁstu nidrā viśati dēhinam ||34|| nidrāhētustamaḥ, sattvaṁ bōdhanē hēturucyatē | svabhāva ēva vā hēturgarīyān parikīrtyatē ||35||
भवतश्चात्र- हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत ! देहिनाम् | तमोभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम् ||३४|| निद्राहेतुस्तमः, सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते | स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते ||३५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ gadyōktasyārthasya sukhabōdhanārthaṁ ślōkāvāha- bhavataścātrētyādi| sattvādīnāṁ sadā sānnidhyāt parasparavirōdhinōḥ svāpabōdhayōranupapattiṁ manyamāna āha- svabhāva ēva vētyādi||34-35||
Adhikarana 25 (36) · Śloka 36
pūrvadēhānubhūtāṁstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ | rajōyuktēna manasā gr̥hṇātyarthāñ śubhāśubhān ||36||
पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः | रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थाञ् शुभाशुभान् ||३६||
🔊 Audio coming soon
nanu, bōdhābhāvaḥ svāpaḥ, svāpābhāvō bōdhaḥ, tat kathaṁ svapataḥ svapnadarśanaṁ bhavatītyāha- pūrvētyādi| nanu ca, yaḥ kaścidarthāvabōdhaḥ sa sarvō'pi bāhyārthāvalambanō dr̥ṣṭaḥ, na ca svapnē bāhyārthasya sattvaṁ vidyatē, tat kathaṁ tatrārthāvabōdha iti? ucyatē- smr̥tirēvēyaṁ pūrvānubhūtē'rthē, na cānanubhūtaviṣayā parisphurati| nanu, tādr̥gvidhasyārthasyādr̥ṣṭāśrutānanubhūtatvāt kathaṁ smr̥titvamityāha- pūrvadēhānubhūtāṁstvityādi| ētaccōpalakṣaṇam, atō'nēnāpi dēhēnānubhūtān| bhūtātmēti kimbhūtairghaṭita ātmā śarīralakṣaṇaḥ? uta bhūtairupalakṣita ātmā bhūtātmā kṣētrajñaḥ? ityāha- svapataḥ prabhuriti|- svapataḥ svāpayuktasya śarīrasya prabhuḥ svāmī kṣētrajña ityarthaḥ, tadvaśēna sarvakriyāpravr̥ttēḥ| kathaṁ punararthānindriyagrāhyān nidrāṇēṣvindriyēṣu gr̥hṇātītyāha- manasēti| manasaḥ sarvadaiva sambhavāt sadā svapnadarśanaprasaṅga ityāha- rajōyuktēnēti; rajaḥprēritēnētyarthaḥ, rajasaḥ pravartakatvāt; tamōyuktēna ca manasā na kimapi suptaḥ paśyati, tamasa āvaraṇātmakatvāt||36||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
karaṇānāṁ tu vaikalyē tamasā'bhipravardhitē | asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cōcyatē ||37||
करणानां तु वैकल्ये तमसाऽभिप्रवर्धिते | अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
indriyagrāmasya tamasā vaikalyē āpāditē ātmā nirvikārō'pi supta iva bhavatīti pratipādayannāha- karaṇānāmityādi| abhipravardhita iti abhi sarvatō bahirantaśca pravardhitē| tatra bahirindriyāṇāṁ viṣayabhūtē'rthē, antarmanōrthē'pi sukhaduḥkhādau||37||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddhō'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddhēṣvapi tu bālavr̥ddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṁ mēdaḥsvēdakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṁ ca muhūrtaṁ divāsvapanamapratiṣiddham | rātrāvapi jāgaritavatāṁ jāgaritakālādardhamiṣyatē divāsvapanam | vikr̥tirhi divāsvapnō nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadōṣaprakōpaśca, tatprakōpācca kāsaśvāsapratiśyāyaśirōgauravāṅgamardārōcakajvarāgnidaurbalyāni bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṁ vātapittanimittāsta ēvōpadravā bhavanti ||38||
सर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात्, प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्धस्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानामभुक्तवतां मेदःस्वेदकफरसरक्तक्षीणानामजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनमप्रतिषिद्धम् | रात्रावपि जागरितवतां जागरितकालादर्धमिष्यते दिवास्वपनम् | विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम; तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च, तत्प्रकोपाच्च कासश्वासप्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति; रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्रवा भवन्ति ||३८||
🔊 Audio coming soon
divāsvapnasya pravr̥ttinivr̥ttī āha- sarvētyādi| anyatra grīṣmāditi grīṣmaṁ varjayitvā| pratiṣiddhēṣvapītyādi pratiṣiddhēṣvapi r̥tuṣu| muhūrtaṁ ghaṭikādvayam| rātrāvityādi| kasmādardhamēva svapyānnādhikamiti darśayannāha- vikr̥tirityādi| sarvaśabdēna raktamapi gr̥hyatē| yadyapi divāsvapnē'dharmastathā'pi śarīrarakṣārthaṁ grīṣmē divāsvapna uktaḥ| rātrāvityādi| ta ēva kāsaśvāsādaya ēva||38||
Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40
bhavanti cātra- tasmānna jāgr̥yādrātrau divāsvapnaṁ ca varjayēt | jñātvā dōṣakarāvētau budhaḥ svapnaṁ mitaṁ carēt ||39|| arōgaḥ sumanā hyēvaṁ balavarṇānvitō vr̥ṣaḥ | nātisthūlakr̥śaḥ śrīmān narō jīvēt samāḥ śatam ||40||
भवन्ति चात्र- तस्मान्न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् | ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत् ||३९|| अरोगः सुमना ह्येवं बलवर्णान्वितो वृषः | नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
bhavantītyādi| ēvamuktēna prakārēṇa vartamānaḥ| vr̥ṣaḥ strīramaṇaśaktiyuktaḥ| śrīmān śarīraśōbhāyuktaḥ||39-40||
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
(nidrā sātmyīkr̥tā yaistu rātrau ca yadi vā divā|) divārātrau ca yē nityaṁ svapnajāgaraṇōcitāḥ | na tēṣāṁ svapatāṁ dōṣō jāgratāṁ vā'pi jāyatē ||41||
(निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा|) दिवारात्रौ च ये नित्यं स्वप्नजागरणोचिताः | न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाऽपि जायते ||४१||
🔊 Audio coming soon
yē punarnidrāsātmyāstēṣāmadōṣa ēva divāsvāpa ityata āha- divētyādi||41||
Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46
nidrānāśō'nilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi | sambhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| nidrānāśē'bhyaṅgayōgō mūrdhni tailaniṣēvaṇam | gātrasyōdvartanaṁ caiva hitaṁ saṁvāhanāni ca ||43|| śāligōdhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṁskr̥taiḥ | bhōjanaṁ madhuraṁ snigdhaṁ kṣīramāṁsarasādibhiḥ ||44|| rasairbilēśayānāṁ ca viṣkirāṇāṁ tathaiva ca | drākṣāsitēkṣudravyāṇāmupayōgō bhavēnniśi ||45|| śayanāsanayānāni manōjñāni mr̥dūni ca | nidrānāśē tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān ||46||
निद्रानाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयादपि | सम्भवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति ||४२|| निद्रानाशेऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् | गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च ||४३|| शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैरैक्षवसंस्कृतैः | भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः ||४४|| रसैर्बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च | द्राक्षासितेक्षुद्रव्याणामुपयोगो भवेन्निशि ||४५|| शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च | निद्रानाशे तु कुर्वीत तथाऽन्यान्यपि बुद्धिमान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
kē punarnidrānāśahētavastānāha- nidrānāśa ityādi| anilādibhyō nidrānāśaḥ sambhavatīti sambandhaḥ; sa nidrānāśaḥ pratyanīkairabhyaṅgādibhiḥ praśāmyatyupaśamaṁ yāti| kāni punaḥ pratyanīkāni? tānyāha- nidrānāśē'bhyaṅgētyādi| nidrānāśē'bhyaṅgayōgādirhitō bhavēt| saṁvāhanaṁ mr̥dumardanam| aikṣavasaṁskr̥tairiti khaṇḍādisaṁskr̥taiḥ| śayanādīni ca manōjñāni nidrānāśē kurvīta| tathā'nyānyapīti prāvaraṇādīni||42-46||
Adhikarana 31 (47) · Śloka 47
nidrātiyōgē vamanaṁ hitaṁ saṁśōdhanāni ca | laṅghanaṁ raktamōkṣaśca manōvyākulanāni ca ||47||
निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च | लङ्घनं रक्तमोक्षश्च मनोव्याकुलनानि च ||४७||
🔊 Audio coming soon
nidrātiyōgē pratīkāramāha- nidrātiyōgē ityādi| saṁśōdhanādēva vamanē labdhē yadvamanasya pr̥thagupādānaṁ tadviśēṣēṇa nidrānāśahētvartham||47||
Adhikarana 32 (48) · Śloka 48
kaphamēdōviṣārtānāṁ rātrau jāgaraṇaṁ hitam |48|
कफमेदोविषार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् |४८|
🔊 Audio coming soon
rātrau vihitaḥ svapnaḥ kēṣāñcinniṣidhyata ityāha- kaphētyādi|48|-
Adhikarana 33 (48) · Śloka 48
divāsvapnaśca tr̥ṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48||
दिवास्वप्नश्च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
niṣiddhō'pi divāsvapnaḥ kēṣāñcit praśasyata ityāha- divētyādi| hita ityatrāpi sambandhanīyam||48||
Adhikarana 34 (49) · Śloka 49
indriyārthēṣvasamprāptirgauravaṁ jr̥mbhaṇaṁ klamaḥ | nidrārtasyēva yasyēhā tasya tandrāṁ vinirdiśēt ||49||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः | निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
nidrāyāstamōbhavāyā mōharūpāyā anuṣaṅgāttatsadr̥śīṁ tandrāmapyāha- indriyētyādi| indriyārthāḥ śabdādayaḥ, tēṣāmasamprāptiragrahaṇam| nidrārtasyēva nidrāyuktasyēva| paraṁ nidrāyāṁ prabōdhitasya klamābhāvaḥ, tandrāyāṁ tu prabōdhitō'pi klāmyati, ata ēvātra klamagrahaṇam||49||
Adhikarana 35 (50) · Śloka 50
pītvaikamanilōcchvāsamudvēṣṭan vivr̥tānanaḥ | yaṁ muñcati sanētrāsraṁ sa jr̥mbha iti sañjñitaḥ ||50||
पीत्वैकमनिलोच्छ्वासमुद्वेष्टन् विवृताननः | यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति सञ्ज्ञितः ||५०||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tandrālakṣaṇē pratipāditānāṁ jr̥mbhaṇādīnāṁ lakṣaṇamāha- pītvētyādi| atra jr̥mbhāprasaṅgēna kēcicchikkālakṣaṇaṁ paṭhanti| yathā- “prāṇōdānau samau syātāṁ mūrdhni srōtaḥpathi sthitau| nastaḥ pravartatē śabdaḥ kṣavathuṁ taṁ vinirdiśēt”- iti| tacca ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam||50||
Adhikarana 36 (51) · Śloka 51
yō'nāyāsaḥ śramō dēhē pravr̥ddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñēya indriyārthaprabādhakaḥ ||51||
योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः | क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ||५१||
🔊 Audio coming soon
klamamāha- ya ityādi||51||
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
sukhasparśaprasaṅgitvaṁ duḥkhadvēṣaṇalōlatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyatē ||52||
सुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता | शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यमुच्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
klamānantaraṁ karmāpravr̥ttisāmyādasūtritamapyālasyamāha- sukhētyādi||52||
Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54
utkliśyānnaṁ na nirgacchēt prasēkaṣṭhīvanēritam | hr̥dayaṁ pīḍyatē cāsya tamutklēśaṁ vinirdiśēt ||53|| vaktrē madhuratā tandrā hr̥dayōdvēṣṭanaṁ bhramaḥ | na cānnamabhikāṅkṣēta glāniṁ tasya vinirdiśēt ||54||
उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् | हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत् ||५३|| वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः | न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
kēcidatrōtklēśaglānyōrlakṣaṇamāhuḥ- utkliśyētyādi| ētadapi ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam||53-54||
Adhikarana 39 (55) · Śloka 55
ārdracarmāvanaddhaṁ vā yō gātraṁ manyatē naraḥ | tathā guru śirō'tyarthaṁ gauravaṁ tadvinirdiśēt ||55||
आर्द्रचर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः | तथा गुरु शिरोऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ārdrētyādi| ārdracarmāvanaddhaṁ vētyatra vāśabda ivārthē, tēnārdracarmāvanaddhamivētyarthaḥ| tadvinirdēśēditi ‘tasya’ iti śēṣaḥ||55||
Adhikarana 40 (56) · Śloka 56
mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamōvātakaphāttandrā, nidrā ślēṣmatamōbhavā ||56||
मूर्च्छा पित्ततमःप्राया, रजःपित्तानिलाद्भ्रमः | तमोवातकफात्तन्द्रा, निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||५६||
🔊 Audio coming soon
mōharūpāyā nidrāyāḥ prasaṅgēna tandrādikaṁ mōharūpaṁ nirdiśya mūrcchādikamapi darśayannāha- mūrcchētyādi| bhramaścakrārūḍhasyēva bhramaṇam| lakṣaṇata uktāyāstandrāyā hētutō'pi nirdēśaṁ kurvannāha- tama ityādi| uktā'pi nidrā tamasā manōdōṣēṇa mūrcchādiprasaṅgēna śarīradōṣēṇāpi punarabhihitā| gayī tu klamālasyādīnāṁ lakṣaṇaṁ na paṭhati, asūtritatvēna hētunā||56||
Adhikarana 41 (57) · Śloka 57
garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivr̥ddhirbhavati ||57||
गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति ||५७||
🔊 Audio coming soon
garbhasya vr̥ddhau pūrvōktaṁ hētumanūdya dvitīyamapi hētuṁ darśayannāha- garbhasyētyādi| rasanimittēti māturiti śēṣaḥ| taduktaṁ prāk- “mātustu khalu rasavahāyāṁ nāḍyāṁ garbhanābhināḍī pratibaddhā”- ityādinā| mārutādhmānanimittā cēti mārutēna ādhmānaṁ srōtasāṁ pūraṇaṁ mārutādhmānaṁ, tadēva nimittaṁ yasyāṁ sā mārutādhmānanimittā; vakṣyamāṇēnānalānilakr̥tēna garbhasrōtasāmādhmānēnābhitō viśālabhūtatvādgarbhaparivr̥ddhiḥ||57||
Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59
bhavanti cātra- tasyāntarēṇa nābhēstu jyōtiḥsthānaṁ dhruvaṁ smr̥tam | tadādhamati vātastu dēhastēnāsya vardhatē ||58|| ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ | ūrdhvaṁ tiryagadhastācca srōtāṁsyapi yathā tathā ||59||
भवन्ति चात्र- तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् | तदाधमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते ||५८|| ऊष्मणा सहितश्चापि दारयत्यस्य मारुतः | ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा ||५९||
🔊 Audio coming soon
tatra srōtasāmēvādhmānasamprāptiṁ darśayannāha- bhavantītyādi| tasya garbhasya, nābhērantarēṇa madhyē, jyōtiḥsthānamagnisthānaṁ, dhruvaṁ niścitaṁ smr̥tam| tacca vāyurādhamati| tēna cādhmātēna vahninā samārutēna srōtasāmādhmāpanē'sya garbhasya dēhō vardhatē| jyōtiḥsthānādhmānēna madhyasrōtōvr̥ddhau kathaṁ sarvatō vr̥ddhirityāha- ūṣmaṇētyādi| yathātathāśabdāvatrāntarbhūtavīpsārthau jñātavyau, tēnōṣmaṇā sahitō'nilō yathā yathōrdhvaṁ tiryagadhastācca srōtāṁsi dārayati vivr̥tāni karōti tathā tathā dēhō vardhata iti pūrvavākyāt sambandhanīyam||58-59||
Adhikarana 43 (60) · Śloka 60
dr̥ṣṭiśca rōmakūpāśca na vardhantē kadācana | dhruvāṇyētāni martyānāmiti dhanvantarērmatam ||60||
दृष्टिश्च रोमकूपाश्च न वर्धन्ते कदाचन | ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम् ||६०||
🔊 Audio coming soon
yathā śarīraṁ vardhatē tathā dr̥ṣṭyādayō'pi kathaṁ na vardhantē? ityāha- dr̥ṣṭirityādi| yasmādētāni dr̥ṣṭirōmakūpāni dhruvāṇi niścalāni | martyānāṁ puruṣāṇām||60||
Adhikarana 44 (61) · Śloka 61
śarīrē kṣīyamāṇē'pi vardhētē dvāvimau sadā | svabhāvaṁ prakr̥tiṁ kr̥tvā nakhakēśāviti sthitiḥ ||61||
शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा | स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः ||६१||
🔊 Audio coming soon
śarīravr̥ddhāvapi kasyacidavayavasyāvr̥ddhiṁ pratipādya śarīrakṣayē'pi kasyacidabhivr̥ddhiṁ darśayannāha- śarīrē ityādi| svabhāvaṁ prakr̥tiṁ kr̥tvā svabhāvaṁ kāraṇaṁ kr̥tvētyarthaḥ||61||
Adhikarana 45 (62) · Śloka 62
sapta prakr̥tayō bhavanti- dōṣaiḥ pr̥thak, dviśaḥ, samastaiśca ||62||
सप्त प्रकृतयो भवन्ति- दोषैः पृथक्, द्विशः, समस्तैश्च ||६२||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tikr̥taprasaṅgēnānyadapi prākr̥taṁ rūpaṁ pratipādayitukāmō yādr̥gdvidhā prakr̥tiryaddhētukī yaccāsyāḥ svalakṣaṇaṁ tat kramēṇāha- saptētyādi| pr̥thak tisraḥ, dviśastisraḥ, samastaiścaikā, ityēvaṁ sapta||62||
Adhikarana 46 (63) · Śloka 63
śukraśōṇitasaṁyōgē yō bhavēddōṣa utkaṭaḥ | prakr̥tirjāyatē tēna tasyā mē lakṣaṇaṁ śr̥ṇu ||63||
शुक्रशोणितसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः | प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु ||६३||
🔊 Audio coming soon
saptavidhatvaṁ pratipādya tasyā utpattau hētumāha- śukrētyādi| yō bhavēddōṣa utkaṭa iti svabhāvasthitō na prakupitaḥ| dvividhā hyutkaṭā vātādayaḥ prākr̥tā vaikr̥tāśca; tatra prākr̥tāḥ saptavidhāyāḥ prakṟutērhētubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ, vaikr̥tāśca garbhavyāghātakāḥ| gayī tvanyathaivāśaṅkya samādadhāti; yathā- “nanu, svabhāvataḥ śuddhaṁ bījaṁ karmaṇā vā samadhātuṁ garbhaṁ niṣpādayati, anilādidōṣaduṣṭaṁ tu garbhajananāya na samarthamiti śukraśōṇitaśuddhāvuktaṁ, tat kathamutkaṭēna dōṣēṇa prakr̥tiriti? ucyatē- na hi sarvamēva bījaṁ dūṣitaṁ kiṁ tarhi bījāvayavō dūṣitaḥ, na cāvayavagatadōṣēṇa garbhapratibandhō jātyandhamūkādērgarbhasya darśanāt, tasmādya ēvāṁśōbījasya duṣṭō bhavati tatkāryasyaiva garbhāvayavasya vikr̥tirabhāvō vā bhavati; yathā- dr̥ṣṭyārambhakē bījabhāgē duṣṭē jātyandhō garbhō bhavati na tu garbha ēva na bhavati, tathā dōṣākhyē bījabhāgē duṣṭē tatkāryasyaiva garbhaśarīrabhāvasya samadhātōrapēkṣayā vikr̥tiḥ sphuṭitakaracaraṇādilakṣaṇā bhavati na tu garbhavyāghātaḥ | taduktaṁ- “śuddhaṁ svabhāvakarmabhyāṁ vātādyairduṣṭamaṁśataḥ| dr̥ṣṭaṁ bījārthakr̥d bījaṁ tatra prakr̥tiruttaram”- iti||63||
Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67
tatra vātaprakr̥tiḥ prajāgarūkaḥ śītadvēṣī durbhagaḥ stēnō matsaryanāryō gandharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇō'lparūkṣaśmaśrunakhakēśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64|| adhr̥tiradr̥ḍhasauhr̥daḥ kr̥taghnaḥ kr̥śaparuṣō dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭanō'navasthitātmā viyati ca gacchati sambhramēṇa suptaḥ ||65|| avyavasthitamatiścaladr̥ṣṭirmandaratnadhanasañcayamitraḥ | kiñcidēva vilapatyanibaddhaṁ mārutaprakr̥tirēṣa manuṣyaḥ ||66|| (vātikāścājagōmāyuśaśākhūṣṭraśunāṁ tathā | gr̥dhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||
तत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणोऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तखादी च भवति ||६४|| अधृतिरदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी | द्रुतगतिरटनोऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति सम्भ्रमेण सुप्तः ||६५|| अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर्मन्दरत्नधनसञ्चयमित्रः | किञ्चिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः ||६६|| (वातिकाश्चाजगोमायुशशाखूष्ट्रशुनां तथा | गृध्रकाकखरादीनामनूकैः कीर्तिता नराः) ||६७||
🔊 Audio coming soon
dōṣāṇāṁ hi vātasya prādhānyamatastatprakr̥tilakṣaṇamāha- tatrētyādi| prajāgarūkaḥ atiśayēna jāgaraṇaśīlaḥ| durbhagaḥ amanōramākāraḥ| stēnaḥ cauraḥ| matsarī paraguṇāsahanaśīlaḥ| anāryaḥ asatpuruṣaḥ| gandharvacittaḥ gītādinirataḥ| krāthī hiṁsāśīlaḥ| dantakhādī suptaḥ san dantān kiṭikiṭāyatē| adhr̥tiḥ adhairyayuktaḥ| drutagatiraṭanaḥ śīghragāmī śīghrabhāṣī ca bhavatītyarthaḥ| anavasthitātmā cañcalacittaḥ| avyavasthitamatiranavasthitabuddhiniścayaḥ| (anūkaiḥ śīlaiḥ )||64-67||
Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71
pittaprakr̥tistu svēdanō durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalō durbhagō valīpalitakhālityajuṣṭō bahubhuguṣṇadvēṣī kṣiprakōpaprasādō madhyabalō madhyāyuśca bhavati ||68|| mēdhāvī nipuṇamatirvigr̥hya vaktā tējasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ | suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān sampaśyēdapi ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| na bhayāt praṇamēdanatēṣvamr̥duḥ praṇatēṣvapi sāntvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavēdiha pittakr̥taprakr̥tiḥ ||70|| (bhujaṅgōlūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ | vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥsmr̥tāḥ ) ||71||
पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलो दुर्भगो वलीपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायुश्च भवति ||६८|| मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः | सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् सम्पश्येदपि च हुताशविद्युदुल्काः ||६९|| न भयात् प्रणमेदनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः | भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः ||७०|| (भुजङ्गोलूकगन्धर्वयक्षमार्जारवानरैः | व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराःस्मृताः ) ||७१||
🔊 Audio coming soon
mēdhāvītyādi| vigr̥hya vaktēti paravākyamucchidya vadituṁ śīlaḥ| samitiṣu saṅgrāmēṣu| palāśaḥ kiṁśukaḥ| sāntvanam upaśamaḥ| vyathitāsyagatiḥ vyathitamukhaḥ, mukhapākatvāt; dhāvanaklēśāsahatvāt pīḍāvahagamanaḥ||68-71||
Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76
ślēṣmaprakr̥tistu dūrvēndīvaranistriṁśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśanō madhurapriyaḥ kr̥tajñō dhr̥timān sahiṣṇuralōlupō balavāṁściragrāhī dr̥ḍhavairaśca bhavati ||72|| śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakēśō lakṣmīvān jaladamr̥daṅgasiṁhaghōṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṁsacakravākān sampaśyēdapi ca jalāśayān manōjñān ||73|| raktāntanētraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇōpapannaḥ | klēśakṣamō mānayitā gurūṇāṁ jñēyō balāsaprakr̥tirmanuṣyaḥ ||74|| (dr̥ḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṁ gurumānakaraśca bhavēt sa sadā ||75|| brahmarudrēndravaruṇaiḥ siṁhāśvagajagōvr̥ṣaiḥ | tārkṣyahaṁsasamānūkāḥ ślēṣmaprakr̥tayō narāḥ ) ||76||
श्लेष्मप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टकशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सुभगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश्च भवति ||७२|| शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः | सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ||७३|| रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः | क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः ||७४|| (दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु | परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ||७५|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः | तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः ) ||७६||
🔊 Audio coming soon
dūrvētyādi| indīvaraṁ nīlōtpalam| nistriṁśaḥ khaṅgaḥ| ariṣṭaḥ kr̥ṣṇavartulaphalō ‘arīṭhā’ iti lōkē prasiddhaḥ, sa cārdraḥ| dhr̥timān dhairyayuktaḥ| suvibhaktagātraḥ suṣṭhu pr̥thagbhūtasakalāvayavaḥ| kēcidvātādiprakr̥tiṣu- “vātikāścājagōmāyuśaśākhūṣṭraśunāṁ tathā| gr̥dhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ”- iti, tathā- “bhujagōlūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ| vyāghrarkṣanakulānūkāḥ paittikāstu narāḥ smr̥tāḥ”- iti, tathā- “dr̥ḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu| pariniścitavākyavadaḥ satataṁ gurumānakaraśca bhavēt sa sadā-” iti, tathā- “brahmēndrarudravaruṇaiḥ siṁhāśvagajagōvr̥ṣaiḥ| tārkṣyahaṁsasamānūkāḥ ślēṣmaprakr̥tayō narāḥ”- ityētān catuḥsaṅkhyākān ślōkān paṭhanti| tē tu ślōkā nibandhakārairapaṭhitatvānna paṭhanīyāḥ||72-76||
Adhikarana 50 (77) · Śloka 77
dvayōrvā tisr̥ṇāṁ vā'pi prakr̥tīnāṁ tu lakṣaṇaiḥ | jñātvā saṁsargajā vaidyaḥ prakr̥tīrabhinirdiśēt ||77||
द्वयोर्वा तिसृणां वाऽपि प्रकृतीनां तु लक्षणैः | ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
saṁsargajāḥ prakr̥tīrāha- dvayōrityādi||77||
Adhikarana 51 (78) · Śloka 78
prakōpō vā'nyathābhāvō kṣayō vā nōpajāyatē | prakr̥tīnāṁ svabhāvēna jāyatē tu gatāyuṣaḥ ||78||
प्रकोपो वाऽन्यथाभावो क्षयो वा नोपजायते | प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः ||७८||
🔊 Audio coming soon
tē ca prākr̥tā bhāvā anyathā na bhavantīti darśayannāha- prakōpa ityādi||78||
Adhikarana 52 (79) · Śloka 79
viṣajātō yathā kīṭō na viṣēṇa vipadyatē | tadvatprakr̥tayō martyaṁ śaknuvanti na bādhitum ||79||
विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते | तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
vātādiprakr̥tīnāṁ yē dōṣāstē kasmānna rujantītyāha- viṣētyādi| ētadārambhakadōṣamadhikr̥tyōktaṁ, tasya ca bādhakatvaṁ prāgēva vyākhyātam| śaknuvanti na bādhitumiti nañayamīṣadarthē, tēna kiñcidbādhituṁ śaknuvanti natu bhr̥śam| yathā hi viṣakīṭō viṣasvabhāvajanitadāhādinā kiñcidēva bādhyatē na tu bhr̥śam, ēvaṁ vātādihētujaḥ prāṇikāyō vātādijēna sphuṭitakaracaraṇādikēna dōṣēṇa tathā svēdadaurgandhyādinā ca kiñcidēva bādhyatē| ata ēva- “vātalādyāḥ sadā''turāḥ” (ca.sū.7) iti vātādiprakr̥tiṣu nityāturatvamabhihitam||79||
Adhikarana 53 (80) · Śloka 80
prakr̥timiha narāṇāṁ bhautikīṁ kēcidāhuḥ pavanadahanatōyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvāñ śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ ||80||
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः | स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावाञ् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः ||८०||
🔊 Audio coming soon
ēkīyamatamāha- prakr̥timityādi| pavanadahanatōyaiḥ kīrtitā iti vātapittaślēṣmalakṣaṇaiḥ kathitā ityarthaḥ| śēṣē dvē prakr̥tī āha- sthirētyādi| khairmahadbhiriti nāsākarṇādicchidrairvipulairityarthaḥ| anēna ślōkēna pr̥thivyaptējōvāyvākāśīyāmapi prakr̥timāhuḥ| anyē tu sā caikaśō dviśastriśaścaturbhirvā bhūtaiḥ prastāryamāṇā bahudhā sañjāyatē iti vadanti| uktaṁ ca- “ēkaikēna vadanti pañca daśa tu dvābhyāṁ tribhistāvatīrbhūtaiḥ pañca caturbhirēva bhiṣajastvēkāṁ samastairapi| ēkatriṁśatamatra bhūmisalilasvāhāpriyasparśanākāśaiśca prakr̥tīrguṇairapi punaḥ prāhuḥ sma saptā'parā”- iti| guṇaiḥ sattvarajastamōbhirēkaśō dviśaḥ samastaiśca sapta mahāprakr̥tayō bhavanti, “sapta dōṣataḥ, sapta guṇataḥ” (rasavaiśēṣikasūtra 1sū. 31) iti nāgārjunācāryōktatvāt||80||
Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88
śaucamāstikyamabhyāsō vēdēṣu gurupūjanam | priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| māhātmyaṁ śauryamājñā ca satataṁ śāstrabuddhitā | bhr̥tyānāṁ bharaṇaṁ cāpi māhēndraṁ kāyalakṣaṇam ||82|| śītasēvā sahiṣṇutvaṁ paiṅgalyaṁ harikēśatā | priyavāditvamityētadvāruṇaṁ kāyalakṣaṇam ||83|| madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktitvaṁ kaubēraṁ kāyalakṣaṇam ||84|| gandhamālyapriyatvaṁ ca nr̥tyavāditrakāmitā | vihāraśīlatā caiva gāndharvaṁ kāyalakṣaṇam ||85|| prāptakārī dr̥ḍhōtthānō nirbhayaḥ smr̥timāñchuciḥ | rāgamōhamadadvēṣairvarjitō yāmyasattvavān ||86|| japavratabrahmacaryahōmādhyayanasēvinam | jñānavijñānasampannamr̥ṣisattvaṁ naraṁ viduḥ ||87|| saptaitē sāttvikāḥ kāyā... |88|
शौचमास्तिक्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् | प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ||८१|| माहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता | भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ||८२|| शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता | प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम् ||८३|| मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्यागमसञ्चयौ | महाप्रसवशक्तित्वं कौबेरं कायलक्षणम् ||८४|| गन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता | विहारशीलता चैव गान्धर्वं कायलक्षणम् ||८५|| प्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमाञ्छुचिः | रागमोहमदद्वेषैर्वर्जितो याम्यसत्त्ववान् ||८६|| जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् | ज्ञानविज्ञानसम्पन्नमृषिसत्त्वं नरं विदुः ||८७|| सप्तैते सात्त्विकाः काया... |८८|
🔊 Audio coming soon
sattvādiguṇabhēdēna cittaprakr̥tīrnirdiśannāha- śaucamityādi| ijyā yāgaḥ| māhātmyamityādi| māhātmyaṁ mahāśayatvam| śītētyādi| paiṅgalyaṁ piṅgākṣatā| harikēśatā kapilakēśatā| madhyasthatētyādi| mahāprasavaśaktitvaṁ prajōtpādanasāmarthyam| gandhētyādi| vihāraśīlatā bhramaṇaśīlatā| prāptētyādi|- prāptakārī yuktakārī| dr̥ḍhōtthānō dr̥ḍhārambhaḥ||81-87||-
Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95
...rājasāṁstu nibōdha mē | aiśvaryavantaṁ raudraṁ ca śūraṁ caṇḍamasūyakam ||88|| ēkāśinaṁ caudarikamāsuraṁ sattvamīdr̥śam | tīkṣṇamāyāsinaṁ bhīruṁ caṇḍaṁ māyānvitaṁ tathā ||89|| vihārācāracapalaṁ sarpasattvaṁ vidurnaram | pravr̥ddhakāmasēvī cāpyajasrāhāra ēva ca ||90|| amarṣaṇō'navasthāyī śākunaṁ kāyalakṣaṇam | ēkāntagrāhitā raudramasūyā dharmabāhyatā ||91|| bhr̥śamātraṁ tamaścāpi rākṣasaṁ kāyalakṣaṇam | ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṁ sāhasapriyatā tathā ||92|| strīlōlupatvaṁ nairlajjyaṁ paiśācaṁ kāyalakṣaṇam | asaṁvibhāgamalasaṁ duḥkhaśīlamasūyakam ||93|| lōlupaṁ cāpyadātāraṁ prētasattvaṁ vidurnaram | ṣaḍētē rājasāḥ kāyāḥ,.. |95|
...राजसांस्तु निबोध मे | ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ||८८|| एकाशिनं चौदरिकमासुरं सत्त्वमीदृशम् | तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा ||८९|| विहाराचारचपलं सर्पसत्त्वं विदुर्नरम् | प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजस्राहार एव च ||९०|| अमर्षणोऽनवस्थायी शाकुनं कायलक्षणम् | एकान्तग्राहिता रौद्रमसूया धर्मबाह्यता ||९१|| भृशमात्रं तमश्चापि राक्षसं कायलक्षणम् | उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ||९२|| स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् | असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम् ||९३|| लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् | षडेते राजसाः कायाः,.. |९५|
🔊 Audio coming soon
raudraṁ bhayānakam| caṇḍaṁ tīvrakōpam| asūyakaṁ paraguṇēṣu matsariṇam| ēkāśinamēkākyēva cāśnātītyarthaḥ| audarikaṁ ghasmaraṁ; gayadāsastu ‘audarikaṁ’ ityatra ‘aupadhikaṁ’ iti paṭhitvā, aupadhikaṁ chadmaparamiti vyākhyāti| tīkṣṇamityādi| bhīruṁ ‘akrōdhē sati’ ityadhyāhāraḥ| taduktaṁ carakē- “kruddhaṁ śūramakruddhaṁ bhīrum” (ca.śā.4) iti| caṇḍaṁ kōpanam| pravr̥ddhētyādi| ajasrāhāraḥ anavaratāhāraśīlaḥ| ēkāntētyādi| ēkāntagrāhitā ēkāntagrahaṇaśīlatā| asūyā guṇēṣu dōṣārōpaṇam| bhr̥śamātraṁ tama ityarthaḥ | ucchiṣṭētyādi| taikṣṇyaṁ kōpanatvam||88-93||-
Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98
...tāmasāṁstu nibōdha mē ||94|| durmēdhastvaṁ mandatā ca svapnē maithunanityatā | nirākariṣṇutā caiva vijñēyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| anavasthitatā maurkhyaṁ bhīrutvaṁ salilārthitā | parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96|| ēkasthānaratirnityamāhārē kēvalē rataḥ | vānaspatyō naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97|| ityētē trividhāḥ kāyāḥ prōktā vai tāmasāstathā |98|
...तामसांस्तु निबोध मे ||९४|| दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता | निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ||९५|| अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता | परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् ||९६|| एकस्थानरतिर्नित्यमाहारे केवले रतः | वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ||९७|| इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा |९८|
🔊 Audio coming soon
mandatā jihmatā||94-97||-
Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99
kāyānāṁ prakr̥tīrjñātvā tvanurūpāṁ kriyāṁ carēt ||98|| mahāprakr̥tayastvētā rajaḥsattvatamaḥkr̥tāḥ | prōktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayēt ||99||
कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ||९८|| महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः | प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत् ||९९||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tijñānē prayōjanamāha- kāyānāmityādi||98-99||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē garbhavyākaraṇaṁ śārīraṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ ||4||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē caturthō'dhyāyaḥ||4||