Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഗര്ഭവ്യാകരണം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരാനന്തരമവക്രാന്തസ്യ ഗര്ഭസ്യ വ്യാകരണാര്ഹത്വാദ്ഗര്ഭവ്യാകരണം വക്തും യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥേത്യാദി| ഗര്ഭവ്യാകരണം ഗര്ഭവിവരണമിത്യര്ഥഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
അഗ്നിഃ സോമോ വായുഃ സത്ത്വം രജസ്തമഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ഭൂതാത്മേതി പ്രാണാഃ ||൩||
अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः ||३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര പ്രാണാസ്ത്വക്കലാദയശ്ച വിവരണീയാഃ; തേഷു പ്രാണാനാമതീവ ദേഹസ്ഥിതിഹേതുത്വാത് പ്രാഗുപാദാനമാഹ- അഗ്നിരിത്യാദി| അഗ്നിരത്ര പാചകഭ്രാജകാലോചകരഞ്ജകസാധകാനാം പാഞ്ചഭൌതികാനാം സര്വധാത്വനുഗാനാം ചോഷ്മണാം ശക്തിരൂപതയാऽവസ്ഥിതോ വാചോऽധിദൈവത്വമാപന്നോ ബോദ്ധവ്യഃ| ശ്ലേഷ്മരസശുക്രാദീനാം തോയാത്മകാനാം ഭാവാനാം രസനേന്ദ്രിയസ്യ ച ശക്തിരൂപതയാऽവസ്ഥിതോ മനസോऽധിദൈവത്വമാപന്നഃ സോമ ഇതി| വായുഃ പഞ്ചാത്മകഃ പ്രാണാദിഭേദേന| സത്ത്വരജസ്തമാംസി തു പ്രകൃതേരഷ്ടരൂപായാ ഗുണാഃ| ഇന്ദ്രിയാണി ശ്രവണദര്ശനസ്പര്ശനരസനഘ്രാണാനീതി പഞ്ച| ഭൂതാത്മാ ശുഭാശുഭകര്മഭിഃ പരിഗൃഹീതഃ കര്മപുരുഷഃ| ഏതേ ചാഗ്നീഷോമാദയഃ പ്രാണയന്തി ജീവയന്തീതി പ്രാണാഃ| തത്രാഗ്നിസ്താവദാഹാരപാകാദികര്മണാ പ്രാണയതി, സോമശ്ച സൌമ്യധാതോരോജഃപ്രഭൃതേഃ പോഷണേന, വായുശ്ച ദോഷധാതുമലാദീനാം സഞ്ചാരണേനോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസാഭ്യാം ച, സത്ത്വം രജസ്തമശ്ച മനോരൂപതയാ പരിണതം ഭൂതാത്മനഃ ശരീരാന്തരഗ്രഹണമോക്ഷണേ ഹേതുരിതി തദപി പ്രാണയതി, പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി രൂപാദിഗ്രഹണകര്മണാ പ്രാണയന്തി, ഏവം ഭൂതാത്മാ കര്മപുരുഷോऽപ്യശേഷസ്യൈവ കര്മരാശേശ്ചേതനാഹേതുരിതി പ്രാണയതി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തസ്യ ഖല്വേവമ്പ്രവൃത്തസ്യ ശുക്രശോണിതസ്യാഭിപച്യമാനസ്യ ക്ഷീരസ്യേവ സന്താനികാഃ സപ്ത ത്വചോ ഭവന്തി | താസാം പ്രഥമാऽവഭാസിനീ നാമ, യാ സര്വാന് വര്ണാനവഭാസയതി പഞ്ചവിധാം ച ഛായാം പ്രകാശയതി, സാ വ്രീഹേരഷ്ടാദശഭാഗപ്രമാണാ, സിധ്മപദ്മകണ്ടകാധിഷ്ഠാനാ; ദ്വിതീയാ ലോഹിതാ നാമ, ഷോഡശഭാഗപ്രമാണാ, തിലകാലകന്യച്ഛവ്യങ്ഗാധിഷ്ഠാനാ; തൃതീയാ ശ്വേതാ നാമ, ദ്വാദശഭാഗപ്രമാണാ, ചര്മദലാജഗല്ലീമഷകാധിഷ്ഠാനാ; ചതുര്ഥീ താമ്രാ നാമാഷ്ടഭാഗപ്രമാണാ, വിവിധകിലാസകുഷ്ഠാധിഷ്ഠാനാ; പഞ്ചമീ വേദിനീ നാമ പഞ്ചഭാഗപ്രമാണാ, കുഷ്ഠവിസര്പാധിഷ്ഠാനാ; ഷഷ്ഠീ രോഹിണീ നാമ വ്രീഹിപ്രമാണാ, ഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദശ്ലീപദഗലഗണ്ഡാധിഷ്ഠാനാ; സപ്തമീ മാംസധരാ നാമ വ്രീഹിദ്വയപ്രമാണാ, ഭഗന്ദരവിദ്രധ്യര്ശോऽധിഷ്ഠാനാ | യദേതത് പ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടം തന്മാംസലേഷ്വവകാശേഷു, ന ലലാടേ സൂക്ഷ്മാങ്ഗുല്യാദിഷു ച; യതോ വക്ഷ്യത്യുദരേഷു- ‘വ്രീഹിമുഖേനാങ്ഗുഷ്ഠോദരപ്രമാണമവഗാഢം വിധ്യേത്’ (ചി.൧൪) ഇതി ||൪||
तस्य खल्वेवम्प्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति | तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्वान् वर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा, सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता नाम, षोडशभागप्रमाणा, तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना; तृतीया श्वेता नाम, द्वादशभागप्रमाणा, चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना; चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा, विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना; पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा, कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना; षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा, ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना; सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा, भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना | यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु, न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च; यतो वक्ष्यत्युदरेषु- ‘व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्’ (चि.१४) इति ||४||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണസദ്ഭാവ ഏവ ശുക്രശോണിതസ്യ പരിണാമേന ത്വഗാദിസമ്ഭവ ഇത്യനന്തരം ത്വഗാദിവ്യാകരണം കുര്വന്നാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യ ശുക്രശോണിതസ്യ| ഏവമ്പ്രവൃത്തസ്യ ഭൂതാത്മാധിഷ്ഠിതസ്യ| താസാമിത്യാദി| സര്വവര്ണാന് ഗൌരാദികാന്| അവഭാസയതീതി ‘ഭ്രാജകേനാഗ്നിനാ’ ഇതി ശേഷഃ| പഞ്ചവിധാം പഞ്ചാത്മികാം, പഞ്ചമഹാഭൂതകൃതത്വാത്| ചശബ്ദാത് പ്രഭാऽപി ഗ്രാഹ്യാ| “ആസന്നാ ലക്ഷ്യതേ ച്ഛായാ പ്രഭാ ദൂരാത് പ്രകാശതേ” (ച.ഇ.൭) ഇതി തയോര്ഭേദഃ| തസ്യാസ്ത്വചഃ പ്രമാണം നിര്ദിശന്നാഹ- സേത്യാദി| വ്രീഹിരത്ര യവഃ, പ്രത്യേകം വ്രീഹിവിസ്താരസ്യ വിംശതിര്ഭാഗാഃ പരികല്പനീയാഃ, തേ ചാഷ്ടാദശ ഭാഗാ അവഭാസിന്യാഃ പ്രമാണമ്, ഏവം വക്ഷ്യമാണേഷ്വപി വിംശതിഭാഗേഷു ഷോഡശപ്രഭൃതയോ ഭാഗാ ബോദ്ധവ്യാഃ| അങ്ഗുഷ്ഠോദരപ്രമാണമിതി ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- സപ്താനാം ത്വചാം സമുദായേനാങ്ഗുഷ്ഠോദരപ്രമാണമസ്തി; അങ്ഗുഷ്ഠോദരം തു വിംശതിതമഭാഗോനഷഡ്യവപ്രമാണമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
കലാഃ ഖല്വപി സപ്ത ഭവന്തി ധാത്വാശയാന്തരമര്യാദാഃ ||൫||
कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः ||५||
🔊 Audio coming soon
കലാ ഇത്യാദി| ദധതീതി ധാതവോ രസരക്തമാംസാദയഃ, കഫപിത്തപുരീഷാണ്യപി പ്രാകൃതാനി സ്വകര്മണാ ദധതീതി ധാതവഃ, തേഷാമാശയാ അവസ്ഥാനപ്രദേശാ ധാത്വാശയാഃ, തേഷാമന്തരേഷു മര്യാദാഃ സീമാഭൂതാ ഇത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ഭവതശ്ചാത്ര- യഥാ ഹി സാരഃ കാഷ്ഠേഷു ഛിദ്യമാനേഷു ദൃശ്യതേ | തഥാഹി ധാതുര്മാംസേഷു ഛിദ്യമാനേഷു ദൃശ്യതേ ||൬|| സ്നായുഭിശ്ച പ്രതിച്ഛന്നാന് സന്തതാംശ്ച ജരായുണാ | ശ്ലേഷ്മണാ വേഷ്ടിതാംശ്ചാപി കലാഭാഗാംസ്തു താന് വിദുഃ ||൭||
भवतश्चात्र- यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते | तथाहि धातुर्मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ||६|| स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा | श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ||७||
🔊 Audio coming soon
താസാമന്തഃസ്ഥിതത്വേനാപ്രത്യക്ഷാണാമസ്തിത്വം പ്രത്യുപമാനം പ്രമാണം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭവത ഇത്യാദി| ഏതേന കലാസാധിഷ്ഠാനപൃഥഗ്ധാതൂപലമ്ഭകാര്യേണാവ്യക്തമേവ കലാനാമസ്തിത്വം സാധിതം ഭവേത്| താസാമുപഷ്ടമ്ഭകം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്നായുഭിരിത്യാദി| കലാഭാഗാന് കലാവിഭാഗവിശേഷാന്| സന്തതാന് സമ്യക്പ്രകാരേണ വ്യാപ്താന്| ജരായുരുല്ബാകാരോ യേന വേഷ്ടിതാഃ പ്രാണിനോ ജായന്തേ; കലാവേഷ്ടകോऽപി തദ്വദേവ| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേന കലാസ്വരൂപമഭിഹിതമ്| യഥാ- “യസ്തു ധാത്വാശയാന്തരേഷു ക്ലേദോऽവതിഷ്ഠതേ സ യഥാസ്വമൂഷ്മഭിര്വിപക്വഃ സ്നായുശ്ലേഷ്മജരായുച്ഛന്നഃ കാഷ്ഠ ഇവ സാരോ ധാതുരസശേഷോऽല്പത്വാത് കലാസഞ്ജ്ഞഃ” (അ.സം.ശാ.൫) ഇതി||൬-൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
താസാം പ്രഥമാ മാംസധരാ, യസ്യാം മാംസേ സിരാസ്നായുധമനീസ്രോതസാം പ്രതാനാ ഭവന്തി ||൮||
तासां प्रथमा मांसधरा, यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
താസാമിത്യാദി| യസ്യാം കലായാമധിഷ്ഠിതേ മാംസേ സിരാദീനാം പ്രതാനാ വിസ്താരാ ഭവന്തി||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
യഥാ ബിസമൃണാലാനി വിവര്ധന്തേ സമന്തതഃ | ഭൂമൌ പങ്കോദകസ്ഥാനി തഥാ മാംസേ സിരാദയഃ ||൯||
यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः | भूमौ पङ्कोदकस्थानि तथा मांसे सिरादयः ||९||
🔊 Audio coming soon
അമുമേവാര്ഥം ദൃഷ്ടാന്തേന ദ്രഢയന്നാഹ- യഥാ ബിസമൃണാലാനീത്യാദി| തഥാ മാംസേ ഇത്യാദി| തഥാ പ്രഥമകലായാം മാംസസ്ഥാഃ സിരാദയോ ഭവന്തി| നനു, രസാനന്തരം രക്തം, തതോ മാംസം, തത് കഥം പ്രാഗേവ മാംസധരാ പഠിതാ, തതോ രക്തധരേതി? ഉച്യതേ, പോഷണേ ക്രമോऽയം നതു ധാരണേ; അത ഏവ യസ്യാമിത്യാധാരത്വേന കലാ നിര്ദിഷ്ടാ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ദ്വിതീയാ രക്തധരാ മാംസസ്യാഭ്യന്തരതഃ, തസ്യാം ശോണിതം വിശേഷതശ്ച സിരാസു യകൃത്പ്ലീഹ്നോശ്ച ഭവതി ||൧൦||
द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतः, तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ദ്വിതീയേത്യാദി||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
വൃക്ഷാദ്യഥാഭിപ്രഹതാത് ക്ഷീരിണഃ ക്ഷീരിമാവഹേത് | മാംസാദേവം ക്ഷതാത് ക്ഷിപ്രം ശോണിതം സമ്പ്രസിച്യതേ ||൧൧||
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरिमावहेत् | मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
അത്ര ദൃഷ്ടാന്തേന ദാര്ഷ്ടാന്തികം ദ്രഢയന്നാഹ- വൃക്ഷാദിത്യാദി| സമ്പ്രസിച്യതേ പ്രസ്രവതീത്യര്ഥഃ||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
തൃതീയാ മേദോധരാ; മേദോ ഹി സര്വഭൂതാനാമുദരസ്ഥമണ്വസ്ഥിഷു ച, മഹത്സു ച മജ്ജാ ഭവതി ||൧൨||
तृतीया मेदोधरा; मेदो हि सर्वभूतानामुदरस्थमण्वस्थिषु च, महत्सु च मज्जा भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
തൃതീയേത്യാദി| അണ്വസ്ഥിഷു അല്പാസ്ഥിഷു| നനു, മജ്ജാ അസ്ഥ്നാമന്തര്ഭവതി കഥം മേദസ്തദന്തരിത്യാഹ- മഹത്സ്വിത്യാദി| അണ്വസ്ഥിഷു മേദഃ, മഹത്സു മജ്ജേതി||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
സ്ഥൂലാസ്ഥിഷു വിശേഷേണ മജ്ജാ ത്വഭ്യന്തരാശ്രിതഃ | അഥേതരേഷു സര്വേഷു സരക്തം മേദ ഉച്യതേ | ശുദ്ധമാംസസ്യ യഃ സ്നേഹഃ സാ വസാ പരികീര്തിതാ ||൧൩||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः | अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते | शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
ഗദ്യോക്തമര്ഥം ശ്ലോകേന സ്പഷ്ടീകുര്വന്നാഹ- സ്ഥൂലേത്യാദി| ഇതരേഷ്വല്പാസ്ഥിഷു സര്വേഷു| നനു, മേദോമജ്ജാനുകാരീ ഉപധാതുര്വസാഖ്യഃ ക ഇത്യാഹ- ശുദ്ധേത്യാദി||൧൩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ചതുര്ഥീ ശ്ലേഷ്മധരാ സര്വസന്ധിഷു പ്രാണഭൃതാം ഭവതി ||൧൪|| സ്നേഹാഭ്യക്തേ യഥാ ഹ്യക്ഷേ ചക്രം സാധു പ്രവര്തതേ | സന്ധയഃ സാധു വര്തന്തേ സംശ്ലിഷ്ടാഃ ശ്ലേഷ്മണാ തഥാ ||൧൫||
चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति ||१४|| स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते | सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा ||१५||
🔊 Audio coming soon
തയാ ധൃതസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ ഗുണകര്മാണി ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| അക്ഷ ഇതി ചക്രച്ഛിദ്രാന്തര്ഗതകാഷ്ഠമിത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17
പഞ്ചമീ പുരീഷധരാ നാമ; യാऽന്തഃകോഷ്ഠേ മലമഭിവിഭജതേ പക്വാശയസ്ഥാ ||൧൬|| യകൃത്സമന്താത് കോഷ്ഠം ച തഥാऽന്ത്രാണി സമാശ്രിതാ | ഉണ്ഡു(ന്ദു)കസ്ഥം വിഭജതേ മലം മലധരാ കലാ ||൧൭||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम; याऽन्तःकोष्ठे मलमभिविभजते पक्वाशयस्था ||१६|| यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथाऽन्त्राणि समाश्रिता | उण्डु(न्दु)कस्थं विभजते मलं मलधरा कला ||१७||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചമീത്യാദി| അന്തഃകോഷ്ഠ ഇതി കോഷ്ഠസ്യാന്തര്മധ്യമന്തഃകോഷ്ഠം, പുനസ്തസ്മിന്മലം മൂത്രപുരീഷരൂപതയാ വിഭജതി| ഗയീ തു ‘അന്തഃകോഷ്ഠേ കോഷ്ഠമധ്യേ, തത്രാപി രസവിഭാഗേ കിട്ടസ്യ പുരീഷത്വാത് തത് പുരീഷം കോഷ്ഠേ വിഭജതി കോഷ്ഠാത് പൃഥക്കരോതി; സ ചാത്ര പുരീഷവിഭാഗോऽഗ്നിമാരുതകൃതോऽപി; തത്രാഗ്നികൃതോ യഥാ- ‘വിവേചയതി ച രസമൂത്രപുരീഷാണി’ (സൂ.൨൧), മാരുതകൃതോ യഥാ- ‘സോऽന്നം പചതി തജ്ജാംശ്ച വിശേഷാന്വിവിനക്തി ഹി’ (നി.൧) ഇതി വ്യാഖ്യാതി| പക്വാശയസ്ഥേതി പുരീഷസ്യ പക്വാശയസ്ഥിതത്വാത്| കോഷ്ഠഃ പുനരാമപക്വാശയാശ്രയഃ; തഥാ ച കോഷ്ഠലക്ഷണം- “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകം(കഃ) ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ” (ചി.൨) ഇതി| തേന കോഷ്ഠസ്ഥിതാऽപി പുരീഷസ്യ പക്വാശയസ്ഥിതത്വാദ്ബാഹുല്യേന പക്വാശയസ്ഥാ കഥ്യന്തേ| ഏതദേവ സമസ്തകോഷ്ഠസ്ഥിതത്വം ശ്ലോകേന സ്പഷ്ടീകുര്വന്നാഹ- യകൃദിത്യാദി| സമന്താത് സര്വതോ യകൃതാദികം സമാശ്രിതാ, ഉണ്ഡു(ന്ദു)കസ്ഥം മലം വിഭജതേ| തത്ര യകൃദ്ഗ്രഹണം രക്താധാരസാമ്യേന പ്ലീഹ്ന ഉപലക്ഷണം യകൃത്സമീപാനാം ഹൃദയാദീനാം ച, ഉണ്ഡുകഗ്രഹണേന സാന്നിധ്യാദ്ഗുദോ ഗൃഹ്യതേ, തേനോര്ധ്വം യകൃദാദി വ്യവസ്ഥിതം , അധസ്താദ്ഗുദപര്യന്തം കോഷ്ഠം സമന്താത് സമാശ്രിതാ| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേനാപ്യുക്തം- “പഞ്ചമീ പുരീഷധരാ, സാ ഹ്യന്ത്രാമപക്വാശയാശ്രയാ, തത്രോണ്ഡുകസ്ഥം മലം വിഭജതി” (അ.സം.ശാ.൫) ഇതി| ഉണ്ഡുകഃ ‘പോട്ടലക’ ഇതി ലോകേ| ചരകേ ച പുരീഷാധാരശബ്ദേനോണ്ഡുകഃ പ്രതിപാദിതഃ, അത ഏവ പുരീഷധരേതി നാമാസ്യാഃ| മലം വിഭജതേ മൂത്രപുരീഷരൂപതയാ വിഭാഗം കരോതി| ഗയീ തു, വിഭജതേ തസ്മാത് കോഷ്ഠാത് പൃഥക്കരോതീതി വ്യാഖ്യാതി||൧൬-൧൭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ ; യാ ചതുര്വിധമന്നപാനമാമാശയാത് പ്രച്യുതം പക്വാശയോപസ്ഥിതം ധാരയതി ||൧൮||
षष्ठी पित्तधरा ; या चतुर्विधमन्नपानमामाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ഷഷ്ഠീത്യാദി| പിത്തമത്രാന്തരഗ്നിസഞ്ജ്ഞകമ്| ആമാശയാത് പ്രച്യുതം കഫാശയാദ്ഭ്രഷ്ടം, പക്വാശയോപസ്ഥിതം പക്വാശയഗമനായോപസ്ഥിതം പിത്തസ്ഥാനം സമ്പ്രാപ്തം, ധാരയതി ‘പാകാര്ഥം’ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹഃ- “ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ നാമ പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥാ, സാ ഹ്യന്തരഗ്ന്യധിഷ്ഠാനതയാऽऽമപക്വാശയയോര്മധ്യേ ചതുര്വിധമന്നം ബലേന വിധാര്യ പിത്തതേജസാ ശോഷയന്തീ പചതി” (അ.സം.ശാ.൫) ഇതി||൧൮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
അശിതം ഖാദിതം പീതം ലീഢം കോഷ്ഠഗതം നൃണാമ് | തജ്ജീര്യതി യഥാകാലം ശോഷിതം പിത്തതേജസാ ||൧൯||
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् | तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा ||१९||
🔊 Audio coming soon
ഏതമേവാര്ഥം ശ്ലോകേന ദര്ശയന്നാഹ- അശിതമിത്യാദി| അശ ഭോജനേ, ഖാദൃ ഭക്ഷണേ, ധേട് പാ പാനേ, ലിഹ ആസ്വാദനേ| തദന്നമശിതാദിവിശേഷണാക്രാന്തമന്നം ജീര്യതി| യഥാകാലം കാലാനതിക്രമേണ തീക്ഷ്ണമധ്യമന്ദാഗ്നിഷു മാത്രാദ്രവ്യഗുരുലഘൂചിതകാലാനതിക്രമേണ||൧൯||
Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21
സപ്തമീ ശുക്രധരാ, യാ സര്വപ്രാണിനാം സര്വശരീരവ്യാപിനീ ||൨൦|| യഥാ പയസി സര്പിസ്തു ഗൂഢശ്ചേക്ഷൌ രസോ യഥാ | ശരീരേഷു തഥാ ശുക്രം നൃണാം വിദ്യാദ്ഭിഷഗ്വരഃ ||൨൧||
सप्तमी शुक्रधरा, या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ||२०|| यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा | शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ശുക്രസ്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപ്തിത്വേ ഉപമാനം പ്രമാണം ദര്ശയന്നാഹ- യഥേത്യാദി| പയോദൃഷ്ടാന്തോऽല്പമൈഥുനത്വാദ്ബഹുശുക്രേ, ഇക്ഷുദൃഷ്ടാന്തസ്ത്വതിപീഡനശുക്രക്ഷരണത്വാന്മന്ദശുക്രേ പുംസി||൨൦-൨൧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ദ്വ്യങ്ഗുലേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബസ്തിദ്വാരസ്യ ചാപ്യധഃ | മൂത്രസ്രോതഃപഥാച്ഛുക്രം പുരുഷസ്യ പ്രവര്തതേ ||൨൨||
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः | मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते ||२२||
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവേദാനീം സര്വാങ്ഗവ്യാപിനോऽപി ക്ഷരണമാര്ഗമാഹ- ദ്വ്യങ്ഗുലേ ഇത്യാദി| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേനോക്തമ്- “സപ്തമീ ശുക്രധരാ ദ്വ്യങ്ഗുലേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബസ്തിദ്വാരസ്യ ചാധോ മൂത്രമാര്ഗമാശ്രിതാ സകലശരീരവ്യാപിനീ ശുക്രം പ്രവര്തയതി” (അ. സം. ശാ. ൫) ഇതി||൨൨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
കൃത്സ്നദേഹാശ്രിതം ശുക്രം പ്രസന്നമനസസ്തഥാ | സ്ത്രീഷു വ്യായച്ഛതശ്ചാപി ഹര്ഷാത്തത് സമ്പ്രവര്തതേ ||൨൩||
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा | स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्तते ||२३||
🔊 Audio coming soon
നനു, യഥാ പയസി സംലീനം സര്പിരേവം ശരീരസംലീനം ശുക്രം കഥം പൃഥഗ്ഭൂയ മൂത്രമാര്ഗേണ ക്ഷരതീത്യാഹ- കൃത്സ്നേത്യാദി| പ്രസന്നമനസഃ ക്രോധാദിരഹിതചിത്തസ്യ, തഥാ സ്ത്രീഷു വ്യായച്ഛതോ വ്യായാമം കുര്വതോ രതം കുര്വത ഇത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ഗൃഹീതഗര്ഭാണാമാര്തവവഹാനാം സ്രോതസാം വര്ത്മാന്യവരുധ്യന്തേ ഗര്ഭേണ, തസ്മാദ്ഗൃഹീതഗര്ഭാണാമാര്തവം ന ദൃശ്യതേ; തതസ്തദധഃ പ്രതിഹതമൂര്ധ്വമാഗതമപരം ചോപചീയമാനമപരേത്യഭിധീയതേ; ശേഷം ചോര്ധ്വതരമാഗതം പയോധരാവഭിപ്രതിപദ്യതേ, തസ്മാദ്ഗര്ഭിണ്യഃ പീനോന്നതപയോധരാ ഭവന്തി ||൨൪||
गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण, तस्माद्गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते; ततस्तदधः प्रतिहतमूर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानमपरेत्यभिधीयते; शेषं चोर्ध्वतरमागतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते, तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति ||२४||
🔊 Audio coming soon
കസ്മാദ്ഗൃഹീതഗര്ഭാണാം ഗര്ഭഗ്രഹണകാലാദൂര്ധ്വമാപ്രജനനാദാര്തവം ന ദൃശ്യതേ? ഇത്യാഹ- ഗൃഹീതേത്യാദി| വര്ത്മാന്യവരുധ്യന്തേ മുഖാന്യവരുധ്യന്തേ| അപരാമമലാമിത്യാഹുഃ സ്ത്രിയഃ||൨൪||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ഗര്ഭസ്യ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ ശോണിതജൌ, ശോണിതഫേനപ്രഭവഃ ഫുപ്ഫുസഃ , ശോണിതകിട്ടപ്രഭവ ഉണ്ഡുകഃ ||൨൫||
गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ, शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः , शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭസ്യേത്യാദി| യകൃത് കാലഖണ്ഡം ദക്ഷിണപാര്ശ്വസ്ഥം, പ്ലീഹാ അനേനൈവ നാമ്നാ പ്രസിദ്ധോ വാമപാര്ശ്വസ്ഥിതഃ, യകൃത്പ്ലീഹാനാവിത്യുപലക്ഷണം, തേന ക്ലോമാപി ശോണിതജമ്, തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “രക്താദനിലയുക്താത് കാലീയകമ്” (അ.സം.ശാ.൫) ഇതി| ശോണിതേത്യാദി| ഫുപ്ഫുസോ ഹൃദയനാഡികാലഗ്നഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ| ശോണിതകിട്ടേത്യാദി| ഉണ്ഡുകഃ പോട്ടലകഃ||൨൫||
Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30
അസൃജഃ ശ്ലേഷ്മണശ്ചാപി യഃ പ്രസാദഃ പരോ മതഃ | തം പച്യമാനം പിത്തേന വായുശ്ചാപ്യനുധാവതി ||൨൬|| തതോऽസ്യാന്ത്രാണി ജായന്തേ ഗുദം ബസ്തിശ്ച ദേഹിനഃ | ഉദരേ പച്യമാനാനാമാധ്മാനാദ്രുക്മസാരവത് ||൨൭|| കഫശോണിതമാംസാനാം സാരാജ്ജിഹ്വാ പ്രജായതേ | യഥാര്ഥമൂഷ്മണാ യുക്തോ വായുഃ സ്രോതാംസി ദാരയേത് ||൨൮|| അനുപ്രവിശ്യ പിശിതം പേശീര്വിഭജതേ തഥാ | മേദസഃ സ്നേഹമാദായ സിരാസ്നായുത്വമാപ്നുയാത് ||൨൯|| സിരാണാം തു മൃദുഃ പാകഃ സ്നായൂനാം ച തതഃ ഖരഃ | ആശയ്യാഭ്യാസയോഗേന കരോത്യാശയസമ്ഭവമ് ||൩൦||
असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः | तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति ||२६|| ततोऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः | उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् ||२७|| कफशोणितमांसानां साराज्जिह्वा प्रजायते | यथार्थमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत् ||२८|| अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा | मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात् ||२९|| सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः | आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
അന്ത്രാദികോത്പത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- അസൃജ ഇത്യാദി| ആധ്മാനാത് പച്യമാനാനാം വായുനാऽഗ്നേഃ സമിന്ധനാത് പച്യമാനാനാമിത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു, ‘ഹൃദയേ പച്യമാനാനാമ്’ ഇതി പാഠം പഠതി| യഥാര്ഥമിത്യാദി| ഊഷ്മണാ പിത്തേന സഹ യുക്തോ വായുഃ നവൈവ സ്രോതാംസി ദാരയേത് കുര്യാത്| കഥം? യഥാര്ഥം; യഥാപ്രയോജനമിത്യര്ഥഃ| അനുപ്രവിശ്യേത്യാദി| വായുഃ പിശിതം മാംസമനുപ്രവിശ്യ പേശീര്വിഭജതേ, പേശീ മാംസഖണ്ഡഃ | മേദസ ഇത്യാദി| സിരാസ്നായുത്വമാപ്നുയാദിതി സിരാഃ സ്നായൂംശ്ച വായുഃ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| ആശയ്യേത്യാദി| ആശയ്യ അഭ്യാസയോഗേന വായുഃ സ്ഥിതിം കൃത്വേത്യര്ഥഃ||൨൬-൩൦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32
രക്തമേദഃപ്രസാദാദ്വൃക്കൌ; മാംസാസൃക്കഫമേദഃപ്രസാദാദ്വൃഷണൌ; ശോണിതകഫപ്രസാദജം ഹൃദയം, യദാശ്രയാ ഹി ധമന്യഃ പ്രാണവഹാഃ; തസ്യാധോ വാമതഃ പ്ലീഹാ ഫുപ്ഫുസശ്ച, ദക്ഷിണതോ യകൃത് ക്ലോമ ച; തദ്വിശേഷേണ ചേതനാസ്ഥാനമ്, അതസ്തസ്മിംസ്തമസാऽऽവൃതേ സര്വപ്രാണിനഃ സ്വപന്തി ||൩൧|| ഭവതി ചാത്ര- പുണ്ഡരീകേണ സദൃശം ഹൃദയം സ്യാദധോമുഖമ് | ജാഗ്രതസ്തദ്വികസതി സ്വപതശ്ച നിമീലതി ||൩൨||
रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ; मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद्वृषणौ; शोणितकफप्रसादजं हृदयं, यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः; तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च, दक्षिणतो यकृत् क्लोम च; तद्विशेषेण चेतनास्थानम्, अतस्तस्मिंस्तमसाऽऽवृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति ||३१|| भवति चात्र- पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् | जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतश्च निमीलति ||३२||
🔊 Audio coming soon
രക്തേത്യാദി| പ്രസാദഃ സാരഃ| വൃക്കൌ കുക്ഷിഗോലകൌ| മാംസേത്യാദി| വൃഷണാവണ്ഡൌ| ശോണിതേത്യാദി| തസ്യ ഹൃദയസ്യ അധോ വാമതഃ പ്ലീഹാ ഫുപ്ഫുസശ്ച; ദക്ഷിണതോ യകൃത് ക്ലോമ ചേതി ക്ലോമ തിലകമ്| തദ് ഹൃദയം വിശേഷേണ ചേതനാസ്ഥാനം ചൈതന്യാസ്പദം, സാമാന്യേന തു സകലശരീരമേവ ചേതനാസ്ഥാനമ്| തദുക്തം ചരകേ-“വേദനാനാമധിഷ്ഠാനം മനോ ദേഹശ്ച സേന്ദ്രിയഃ| കേശലോമനഖാഗ്രാന്തര്മലദ്രവഗുണൈര്വിനാ” (ച.ശാ.൧) ഇതി| ചേതനാസഹചരിതം മനോऽപി വിശേഷേണ ഹൃദയാധിഷ്ഠാനം മതമ്| അതസ്തസ്മിന് ഹൃദയേ തമസാ തമോഗുണേനോച്ഛ്രിതേന ആവൃതേ നിരുദ്ധേ സതി, സര്വപ്രാണിനഃ സ്വപന്തി| തസ്യാകാരം ദര്ശയന്നാഹ- പുണ്ഡരീകേണേത്യാദി| ഹൃദയം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖമ്||൩൧-൩൨||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
നിദ്രാം തു വൈഷ്ണവീം പാപ്മാനമുപദിശന്തി, സാ സ്വഭാവത ഏവ സര്വപ്രാണിനോऽഭിസ്പൃശതി | തത്ര യദാ സഞ്ജ്ഞാവഹാനി സ്രോതാംസി തമോഭൂയിഷ്ഠഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രതിപദ്യതേ തദാ താമസീ നാമ നിദ്രാ സമ്ഭവത്യനവബോധിനീ, സാ പ്രലയകാലേ; തമോഭൂയിഷ്ഠാനാമഹഃസു നിശാസു ച ഭവതി, രജോഭൂയിഷ്ഠാനാമനിമിത്തം, സത്ത്വഭൂയിഷ്ഠാനാമര്ധരാത്രേ; ക്ഷീണശ്ലേഷ്മണാമനിലബഹുലാനാം മനഃശരീരാഭിതാപവതാം ച നൈവ, സാ വൈകാരികീ ഭവതി ||൩൩||
निद्रां तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति, सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनोऽभिस्पृशति | तत्र यदा सञ्ज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा सम्भवत्यनवबोधिनी, सा प्रलयकाले; तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति, रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं, सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे; क्षीणश्लेष्मणामनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव, सा वैकारिकी भवति ||३३||
🔊 Audio coming soon
അഥ കേയം നിദ്രാ? താമാഹ- നിദ്രാമിത്യാദി| വിഷ്ണോരിയം വൈഷ്ണവീ മായൈവ| പാപ്മാനം കസ്മാദാമനന്തി? കൃത്സ്നശുഭവ്യാപാരനിരോധാത്| യദ്യപി തന്ത്രാന്തരീയൈഃ സപ്തവിധാ നിദ്രാ പഠിതാ തഥാऽപി ത്രിവിധൈവ- താമസീ, സ്വാഭാവികീ, വൈകാരികീ ചേതി ഭേദേന; താഃ ക്രമേണ ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര യദേത്യാദി| യദ്യപി സര്വാസാമപി നിദ്രാണാം തമോ ഹേതുസ്തഥാऽപി പ്രകൃഷ്ടതമസ്ത്വാത് താമസീയം നിദ്രാ കഥ്യതേ| സ്വാഭാവികീമാഹ- തമ ഇത്യാദി| അനിമിത്തമനിയതകാലം, ചലത്വാദ്രജസഃ കദാചിദ്ദിവാ കദാചിദ്രാത്രാവിത്യര്ഥഃ| സത്ത്വഭൂയിഷ്ഠാനാമര്ധരാത്ര ഇതി തസ്മിന് കാലേ കിഞ്ചിദല്പീഭൂതം സത്ത്വമുത്കടം ച തമോ ഭവതി, തസ്മാദര്ധരാത്രേ സാത്ത്വികാഃ സ്വപന്തി| വൈകാരികീമാഹ- ക്ഷീണേത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതാനാം പുരുഷാണാം നിദ്രാ നൈവ ഭവതി, യദി ച ഭവതി തദാ വൈകാരികീ നാമ നിദ്രാ ഭവതി| നനു, യദാ ലങ്ഘനശ്രമാദിഭിര്വായുര്വര്ധതേ ശ്ലേഷ്മാ ച ക്ഷീയതേ തദാ കഥം നിദ്രോദേതി? ഉച്യതേ- മനസഃ ക്ലാന്തത്വാദ്ഭൂതാത്മനോ വിഷയനിവൃത്തൌ പ്രാണിനഃ സ്വപന്തി| തദുക്തം ചരകേ- “യദാ തു മനസി ക്ലാന്തേ കര്മാത്മാനഃ ക്ലമാന്വിതാഃ| വിഷയേഭ്യോ നിവര്തന്തേ തദാ സ്വപിതി മാനവഃ” (ച.സൂ.൨൧) ഇതി||൩൩||
Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35
ഭവതശ്ചാത്ര- ഹൃദയം ചേതനാസ്ഥാനമുക്തം സുശ്രുത ! ദേഹിനാമ് | തമോഭിഭൂതേ തസ്മിംസ്തു നിദ്രാ വിശതി ദേഹിനമ് ||൩൪|| നിദ്രാഹേതുസ്തമഃ, സത്ത്വം ബോധനേ ഹേതുരുച്യതേ | സ്വഭാവ ഏവ വാ ഹേതുര്ഗരീയാന് പരികീര്ത്യതേ ||൩൫||
भवतश्चात्र- हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत ! देहिनाम् | तमोभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम् ||३४|| निद्राहेतुस्तमः, सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते | स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते ||३५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗദ്യോക്തസ്യാര്ഥസ്യ സുഖബോധനാര്ഥം ശ്ലോകാവാഹ- ഭവതശ്ചാത്രേത്യാദി| സത്ത്വാദീനാം സദാ സാന്നിധ്യാത് പരസ്പരവിരോധിനോഃ സ്വാപബോധയോരനുപപത്തിം മന്യമാന ആഹ- സ്വഭാവ ഏവ വേത്യാദി||൩൪-൩൫||
Adhikarana 25 (36) · Śloka 36
പൂര്വദേഹാനുഭൂതാംസ്തു ഭൂതാത്മാ സ്വപതഃ പ്രഭുഃ | രജോയുക്തേന മനസാ ഗൃഹ്ണാത്യര്ഥാഞ് ശുഭാശുഭാന് ||൩൬||
पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः | रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थाञ् शुभाशुभान् ||३६||
🔊 Audio coming soon
നനു, ബോധാഭാവഃ സ്വാപഃ, സ്വാപാഭാവോ ബോധഃ, തത് കഥം സ്വപതഃ സ്വപ്നദര്ശനം ഭവതീത്യാഹ- പൂര്വേത്യാദി| നനു ച, യഃ കശ്ചിദര്ഥാവബോധഃ സ സര്വോऽപി ബാഹ്യാര്ഥാവലമ്ബനോ ദൃഷ്ടഃ, ന ച സ്വപ്നേ ബാഹ്യാര്ഥസ്യ സത്ത്വം വിദ്യതേ, തത് കഥം തത്രാര്ഥാവബോധ ഇതി? ഉച്യതേ- സ്മൃതിരേവേയം പൂര്വാനുഭൂതേऽര്ഥേ, ന ചാനനുഭൂതവിഷയാ പരിസ്ഫുരതി| നനു, താദൃഗ്വിധസ്യാര്ഥസ്യാദൃഷ്ടാശ്രുതാനനുഭൂതത്വാത് കഥം സ്മൃതിത്വമിത്യാഹ- പൂര്വദേഹാനുഭൂതാംസ്ത്വിത്യാദി| ഏതച്ചോപലക്ഷണമ്, അതോऽനേനാപി ദേഹേനാനുഭൂതാന്| ഭൂതാത്മേതി കിമ്ഭൂതൈര്ഘടിത ആത്മാ ശരീരലക്ഷണഃ? ഉത ഭൂതൈരുപലക്ഷിത ആത്മാ ഭൂതാത്മാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ? ഇത്യാഹ- സ്വപതഃ പ്രഭുരിതി|- സ്വപതഃ സ്വാപയുക്തസ്യ ശരീരസ്യ പ്രഭുഃ സ്വാമീ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇത്യര്ഥഃ, തദ്വശേന സര്വക്രിയാപ്രവൃത്തേഃ| കഥം പുനരര്ഥാനിന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യാന് നിദ്രാണേഷ്വിന്ദ്രിയേഷു ഗൃഹ്ണാതീത്യാഹ- മനസേതി| മനസഃ സര്വദൈവ സമ്ഭവാത് സദാ സ്വപ്നദര്ശനപ്രസങ്ഗ ഇത്യാഹ- രജോയുക്തേനേതി; രജഃപ്രേരിതേനേത്യര്ഥഃ, രജസഃ പ്രവര്തകത്വാത്; തമോയുക്തേന ച മനസാ ന കിമപി സുപ്തഃ പശ്യതി, തമസ ആവരണാത്മകത്വാത്||൩൬||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
കരണാനാം തു വൈകല്യേ തമസാऽഭിപ്രവര്ധിതേ | അസ്വപന്നപി ഭൂതാത്മാ പ്രസുപ്ത ഇവ ചോച്യതേ ||൩൭||
करणानां तु वैकल्ये तमसाऽभिप्रवर्धिते | अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
ഇന്ദ്രിയഗ്രാമസ്യ തമസാ വൈകല്യേ ആപാദിതേ ആത്മാ നിര്വികാരോऽപി സുപ്ത ഇവ ഭവതീതി പ്രതിപാദയന്നാഹ- കരണാനാമിത്യാദി| അഭിപ്രവര്ധിത ഇതി അഭി സര്വതോ ബഹിരന്തശ്ച പ്രവര്ധിതേ| തത്ര ബഹിരിന്ദ്രിയാണാം വിഷയഭൂതേऽര്ഥേ, അന്തര്മനോര്ഥേऽപി സുഖദുഃഖാദൌ||൩൭||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
സര്വര്തുഷു ദിവാസ്വാപഃ പ്രതിഷിദ്ധോऽന്യത്ര ഗ്രീഷ്മാത്, പ്രതിഷിദ്ധേഷ്വപി തു ബാലവൃദ്ധസ്ത്രീകര്ശിതക്ഷതക്ഷീണമദ്യനിത്യയാനവാഹനാധ്വകര്മപരിശ്രാന്താനാമഭുക്തവതാം മേദഃസ്വേദകഫരസരക്തക്ഷീണാനാമജീര്ണിനാം ച മുഹൂര്തം ദിവാസ്വപനമപ്രതിഷിദ്ധമ് | രാത്രാവപി ജാഗരിതവതാം ജാഗരിതകാലാദര്ധമിഷ്യതേ ദിവാസ്വപനമ് | വികൃതിര്ഹി ദിവാസ്വപ്നോ നാമ; തത്ര സ്വപതാമധര്മഃ സര്വദോഷപ്രകോപശ്ച, തത്പ്രകോപാച്ച കാസശ്വാസപ്രതിശ്യായശിരോഗൌരവാങ്ഗമര്ദാരോചകജ്വരാഗ്നിദൌര്ബല്യാനി ഭവന്തി; രാത്രാവപി ജാഗരിതവതാം വാതപിത്തനിമിത്താസ്ത ഏവോപദ്രവാ ഭവന്തി ||൩൮||
सर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात्, प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्धस्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानामभुक्तवतां मेदःस्वेदकफरसरक्तक्षीणानामजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनमप्रतिषिद्धम् | रात्रावपि जागरितवतां जागरितकालादर्धमिष्यते दिवास्वपनम् | विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम; तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च, तत्प्रकोपाच्च कासश्वासप्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति; रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्रवा भवन्ति ||३८||
🔊 Audio coming soon
ദിവാസ്വപ്നസ്യ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തീ ആഹ- സര്വേത്യാദി| അന്യത്ര ഗ്രീഷ്മാദിതി ഗ്രീഷ്മം വര്ജയിത്വാ| പ്രതിഷിദ്ധേഷ്വപീത്യാദി പ്രതിഷിദ്ധേഷ്വപി ഋതുഷു| മുഹൂര്തം ഘടികാദ്വയമ്| രാത്രാവിത്യാദി| കസ്മാദര്ധമേവ സ്വപ്യാന്നാധികമിതി ദര്ശയന്നാഹ- വികൃതിരിത്യാദി| സര്വശബ്ദേന രക്തമപി ഗൃഹ്യതേ| യദ്യപി ദിവാസ്വപ്നേऽധര്മസ്തഥാऽപി ശരീരരക്ഷാര്ഥം ഗ്രീഷ്മേ ദിവാസ്വപ്ന ഉക്തഃ| രാത്രാവിത്യാദി| ത ഏവ കാസശ്വാസാദയ ഏവ||൩൮||
Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40
ഭവന്തി ചാത്ര- തസ്മാന്ന ജാഗൃയാദ്രാത്രൌ ദിവാസ്വപ്നം ച വര്ജയേത് | ജ്ഞാത്വാ ദോഷകരാവേതൌ ബുധഃ സ്വപ്നം മിതം ചരേത് ||൩൯|| അരോഗഃ സുമനാ ഹ്യേവം ബലവര്ണാന്വിതോ വൃഷഃ | നാതിസ്ഥൂലകൃശഃ ശ്രീമാന് നരോ ജീവേത് സമാഃ ശതമ് ||൪൦||
भवन्ति चात्र- तस्मान्न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् | ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत् ||३९|| अरोगः सुमना ह्येवं बलवर्णान्वितो वृषः | नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ഭവന്തീത്യാദി| ഏവമുക്തേന പ്രകാരേണ വര്തമാനഃ| വൃഷഃ സ്ത്രീരമണശക്തിയുക്തഃ| ശ്രീമാന് ശരീരശോഭായുക്തഃ||൩൯-൪൦||
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
(നിദ്രാ സാത്മ്യീകൃതാ യൈസ്തു രാത്രൌ ച യദി വാ ദിവാ|) ദിവാരാത്രൌ ച യേ നിത്യം സ്വപ്നജാഗരണോചിതാഃ | ന തേഷാം സ്വപതാം ദോഷോ ജാഗ്രതാം വാऽപി ജായതേ ||൪൧||
(निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा|) दिवारात्रौ च ये नित्यं स्वप्नजागरणोचिताः | न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाऽपि जायते ||४१||
🔊 Audio coming soon
യേ പുനര്നിദ്രാസാത്മ്യാസ്തേഷാമദോഷ ഏവ ദിവാസ്വാപ ഇത്യത ആഹ- ദിവേത്യാദി||൪൧||
Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46
നിദ്രാനാശോऽനിലാത് പിത്താന്മനസ്താപാത് ക്ഷയാദപി | സമ്ഭവത്യഭിഘാതാച്ച പ്രത്യനീകൈഃ പ്രശാമ്യതി ||൪൨|| നിദ്രാനാശേऽഭ്യങ്ഗയോഗോ മൂര്ധ്നി തൈലനിഷേവണമ് | ഗാത്രസ്യോദ്വര്തനം ചൈവ ഹിതം സംവാഹനാനി ച ||൪൩|| ശാലിഗോധൂമപിഷ്ടാന്നഭക്ഷ്യൈരൈക്ഷവസംസ്കൃതൈഃ | ഭോജനം മധുരം സ്നിഗ്ധം ക്ഷീരമാംസരസാദിഭിഃ ||൪൪|| രസൈര്ബിലേശയാനാം ച വിഷ്കിരാണാം തഥൈവ ച | ദ്രാക്ഷാസിതേക്ഷുദ്രവ്യാണാമുപയോഗോ ഭവേന്നിശി ||൪൫|| ശയനാസനയാനാനി മനോജ്ഞാനി മൃദൂനി ച | നിദ്രാനാശേ തു കുര്വീത തഥാऽന്യാന്യപി ബുദ്ധിമാന് ||൪൬||
निद्रानाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयादपि | सम्भवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति ||४२|| निद्रानाशेऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् | गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च ||४३|| शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैरैक्षवसंस्कृतैः | भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः ||४४|| रसैर्बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च | द्राक्षासितेक्षुद्रव्याणामुपयोगो भवेन्निशि ||४५|| शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च | निद्रानाशे तु कुर्वीत तथाऽन्यान्यपि बुद्धिमान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
കേ പുനര്നിദ്രാനാശഹേതവസ്താനാഹ- നിദ്രാനാശ ഇത്യാദി| അനിലാദിഭ്യോ നിദ്രാനാശഃ സമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ; സ നിദ്രാനാശഃ പ്രത്യനീകൈരഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ പ്രശാമ്യത്യുപശമം യാതി| കാനി പുനഃ പ്രത്യനീകാനി? താന്യാഹ- നിദ്രാനാശേऽഭ്യങ്ഗേത്യാദി| നിദ്രാനാശേऽഭ്യങ്ഗയോഗാദിര്ഹിതോ ഭവേത്| സംവാഹനം മൃദുമര്ദനമ്| ഐക്ഷവസംസ്കൃതൈരിതി ഖണ്ഡാദിസംസ്കൃതൈഃ| ശയനാദീനി ച മനോജ്ഞാനി നിദ്രാനാശേ കുര്വീത| തഥാऽന്യാന്യപീതി പ്രാവരണാദീനി||൪൨-൪൬||
Adhikarana 31 (47) · Śloka 47
നിദ്രാതിയോഗേ വമനം ഹിതം സംശോധനാനി ച | ലങ്ഘനം രക്തമോക്ഷശ്ച മനോവ്യാകുലനാനി ച ||൪൭||
निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च | लङ्घनं रक्तमोक्षश्च मनोव्याकुलनानि च ||४७||
🔊 Audio coming soon
നിദ്രാതിയോഗേ പ്രതീകാരമാഹ- നിദ്രാതിയോഗേ ഇത്യാദി| സംശോധനാദേവ വമനേ ലബ്ധേ യദ്വമനസ്യ പൃഥഗുപാദാനം തദ്വിശേഷേണ നിദ്രാനാശഹേത്വര്ഥമ്||൪൭||
Adhikarana 32 (48) · Śloka 48
കഫമേദോവിഷാര്താനാം രാത്രൌ ജാഗരണം ഹിതമ് |൪൮|
कफमेदोविषार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् |४८|
🔊 Audio coming soon
രാത്രൌ വിഹിതഃ സ്വപ്നഃ കേഷാഞ്ചിന്നിഷിധ്യത ഇത്യാഹ- കഫേത്യാദി|൪൮|-
Adhikarana 33 (48) · Śloka 48
ദിവാസ്വപ്നശ്ച തൃട്ശൂലഹിക്കാജീര്ണാതിസാരിണാമ് ||൪൮||
दिवास्वप्नश्च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
നിഷിദ്ധോऽപി ദിവാസ്വപ്നഃ കേഷാഞ്ചിത് പ്രശസ്യത ഇത്യാഹ- ദിവേത്യാദി| ഹിത ഇത്യത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്||൪൮||
Adhikarana 34 (49) · Śloka 49
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസമ്പ്രാപ്തിര്ഗൌരവം ജൃമ്ഭണം ക്ലമഃ | നിദ്രാര്തസ്യേവ യസ്യേഹാ തസ്യ തന്ദ്രാം വിനിര്ദിശേത് ||൪൯||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः | निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
നിദ്രായാസ്തമോഭവായാ മോഹരൂപായാ അനുഷങ്ഗാത്തത്സദൃശീം തന്ദ്രാമപ്യാഹ- ഇന്ദ്രിയേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ശബ്ദാദയഃ, തേഷാമസമ്പ്രാപ്തിരഗ്രഹണമ്| നിദ്രാര്തസ്യേവ നിദ്രായുക്തസ്യേവ| പരം നിദ്രായാം പ്രബോധിതസ്യ ക്ലമാഭാവഃ, തന്ദ്രായാം തു പ്രബോധിതോऽപി ക്ലാമ്യതി, അത ഏവാത്ര ക്ലമഗ്രഹണമ്||൪൯||
Adhikarana 35 (50) · Śloka 50
പീത്വൈകമനിലോച്ഛ്വാസമുദ്വേഷ്ടന് വിവൃതാനനഃ | യം മുഞ്ചതി സനേത്രാസ്രം സ ജൃമ്ഭ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതഃ ||൫൦||
पीत्वैकमनिलोच्छ्वासमुद्वेष्टन् विवृताननः | यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति सञ्ज्ञितः ||५०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം തന്ദ്രാലക്ഷണേ പ്രതിപാദിതാനാം ജൃമ്ഭണാദീനാം ലക്ഷണമാഹ- പീത്വേത്യാദി| അത്ര ജൃമ്ഭാപ്രസങ്ഗേന കേചിച്ഛിക്കാലക്ഷണം പഠന്തി| യഥാ- “പ്രാണോദാനൌ സമൌ സ്യാതാം മൂര്ധ്നി സ്രോതഃപഥി സ്ഥിതൌ| നസ്തഃ പ്രവര്തതേ ശബ്ദഃ ക്ഷവഥും തം വിനിര്ദിശേത്”- ഇതി| തച്ച ടീകാകാരൈരപഠിതത്വാന്ന പഠനീയമ്||൫൦||
Adhikarana 36 (51) · Śloka 51
യോऽനായാസഃ ശ്രമോ ദേഹേ പ്രവൃദ്ധഃ ശ്വാസവര്ജിതഃ | ക്ലമഃ സ ഇതി വിജ്ഞേയ ഇന്ദ്രിയാര്ഥപ്രബാധകഃ ||൫൧||
योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः | क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ||५१||
🔊 Audio coming soon
ക്ലമമാഹ- യ ഇത്യാദി||൫൧||
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
സുഖസ്പര്ശപ്രസങ്ഗിത്വം ദുഃഖദ്വേഷണലോലതാ | ശക്തസ്യ ചാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മസ്വാലസ്യമുച്യതേ ||൫൨||
सुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता | शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यमुच्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
ക്ലമാനന്തരം കര്മാപ്രവൃത്തിസാമ്യാദസൂത്രിതമപ്യാലസ്യമാഹ- സുഖേത്യാദി||൫൨||
Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54
ഉത്ക്ലിശ്യാന്നം ന നിര്ഗച്ഛേത് പ്രസേകഷ്ഠീവനേരിതമ് | ഹൃദയം പീഡ്യതേ ചാസ്യ തമുത്ക്ലേശം വിനിര്ദിശേത് ||൫൩|| വക്ത്രേ മധുരതാ തന്ദ്രാ ഹൃദയോദ്വേഷ്ടനം ഭ്രമഃ | ന ചാന്നമഭികാങ്ക്ഷേത ഗ്ലാനിം തസ്യ വിനിര്ദിശേത് ||൫൪||
उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् | हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत् ||५३|| वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः | न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
കേചിദത്രോത്ക്ലേശഗ്ലാന്യോര്ലക്ഷണമാഹുഃ- ഉത്ക്ലിശ്യേത്യാദി| ഏതദപി ടീകാകാരൈരപഠിതത്വാന്ന പഠനീയമ്||൫൩-൫൪||
Adhikarana 39 (55) · Śloka 55
ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധം വാ യോ ഗാത്രം മന്യതേ നരഃ | തഥാ ഗുരു ശിരോऽത്യര്ഥം ഗൌരവം തദ്വിനിര്ദിശേത് ||൫൫||
आर्द्रचर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः | तथा गुरु शिरोऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ആര്ദ്രേത്യാദി| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധം വേത്യത്ര വാശബ്ദ ഇവാര്ഥേ, തേനാര്ദ്രചര്മാവനദ്ധമിവേത്യര്ഥഃ| തദ്വിനിര്ദേശേദിതി ‘തസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൫൫||
Adhikarana 40 (56) · Śloka 56
മൂര്ച്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ, രജഃപിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ | തമോവാതകഫാത്തന്ദ്രാ, നിദ്രാ ശ്ലേഷ്മതമോഭവാ ||൫൬||
मूर्च्छा पित्ततमःप्राया, रजःपित्तानिलाद्भ्रमः | तमोवातकफात्तन्द्रा, निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||५६||
🔊 Audio coming soon
മോഹരൂപായാ നിദ്രായാഃ പ്രസങ്ഗേന തന്ദ്രാദികം മോഹരൂപം നിര്ദിശ്യ മൂര്ച്ഛാദികമപി ദര്ശയന്നാഹ- മൂര്ച്ഛേത്യാദി| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണമ്| ലക്ഷണത ഉക്തായാസ്തന്ദ്രായാ ഹേതുതോऽപി നിര്ദേശം കുര്വന്നാഹ- തമ ഇത്യാദി| ഉക്താऽപി നിദ്രാ തമസാ മനോദോഷേണ മൂര്ച്ഛാദിപ്രസങ്ഗേന ശരീരദോഷേണാപി പുനരഭിഹിതാ| ഗയീ തു ക്ലമാലസ്യാദീനാം ലക്ഷണം ന പഠതി, അസൂത്രിതത്വേന ഹേതുനാ||൫൬||
Adhikarana 41 (57) · Śloka 57
ഗര്ഭസ്യ ഖലു രസനിമിത്താ മാരുതാധ്മാനനിമിത്താ ച പരിവൃദ്ധിര്ഭവതി ||൫൭||
गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति ||५७||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭസ്യ വൃദ്ധൌ പൂര്വോക്തം ഹേതുമനൂദ്യ ദ്വിതീയമപി ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ഗര്ഭസ്യേത്യാദി| രസനിമിത്തേതി മാതുരിതി ശേഷഃ| തദുക്തം പ്രാക്- “മാതുസ്തു ഖലു രസവഹായാം നാഡ്യാം ഗര്ഭനാഭിനാഡീ പ്രതിബദ്ധാ”- ഇത്യാദിനാ| മാരുതാധ്മാനനിമിത്താ ചേതി മാരുതേന ആധ്മാനം സ്രോതസാം പൂരണം മാരുതാധ്മാനം, തദേവ നിമിത്തം യസ്യാം സാ മാരുതാധ്മാനനിമിത്താ; വക്ഷ്യമാണേനാനലാനിലകൃതേന ഗര്ഭസ്രോതസാമാധ്മാനേനാഭിതോ വിശാലഭൂതത്വാദ്ഗര്ഭപരിവൃദ്ധിഃ||൫൭||
Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59
ഭവന്തി ചാത്ര- തസ്യാന്തരേണ നാഭേസ്തു ജ്യോതിഃസ്ഥാനം ധ്രുവം സ്മൃതമ് | തദാധമതി വാതസ്തു ദേഹസ്തേനാസ്യ വര്ധതേ ||൫൮|| ഊഷ്മണാ സഹിതശ്ചാപി ദാരയത്യസ്യ മാരുതഃ | ഊര്ധ്വം തിര്യഗധസ്താച്ച സ്രോതാംസ്യപി യഥാ തഥാ ||൫൯||
भवन्ति चात्र- तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् | तदाधमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते ||५८|| ऊष्मणा सहितश्चापि दारयत्यस्य मारुतः | ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा ||५९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സ്രോതസാമേവാധ്മാനസമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- ഭവന്തീത്യാദി| തസ്യ ഗര്ഭസ്യ, നാഭേരന്തരേണ മധ്യേ, ജ്യോതിഃസ്ഥാനമഗ്നിസ്ഥാനം, ധ്രുവം നിശ്ചിതം സ്മൃതമ്| തച്ച വായുരാധമതി| തേന ചാധ്മാതേന വഹ്നിനാ സമാരുതേന സ്രോതസാമാധ്മാപനേऽസ്യ ഗര്ഭസ്യ ദേഹോ വര്ധതേ| ജ്യോതിഃസ്ഥാനാധ്മാനേന മധ്യസ്രോതോവൃദ്ധൌ കഥം സര്വതോ വൃദ്ധിരിത്യാഹ- ഊഷ്മണേത്യാദി| യഥാതഥാശബ്ദാവത്രാന്തര്ഭൂതവീപ്സാര്ഥൌ ജ്ഞാതവ്യൌ, തേനോഷ്മണാ സഹിതോऽനിലോ യഥാ യഥോര്ധ്വം തിര്യഗധസ്താച്ച സ്രോതാംസി ദാരയതി വിവൃതാനി കരോതി തഥാ തഥാ ദേഹോ വര്ധത ഇതി പൂര്വവാക്യാത് സമ്ബന്ധനീയമ്||൫൮-൫൯||
Adhikarana 43 (60) · Śloka 60
ദൃഷ്ടിശ്ച രോമകൂപാശ്ച ന വര്ധന്തേ കദാചന | ധ്രുവാണ്യേതാനി മര്ത്യാനാമിതി ധന്വന്തരേര്മതമ് ||൬൦||
दृष्टिश्च रोमकूपाश्च न वर्धन्ते कदाचन | ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम् ||६०||
🔊 Audio coming soon
യഥാ ശരീരം വര്ധതേ തഥാ ദൃഷ്ട്യാദയോऽപി കഥം ന വര്ധന്തേ? ഇത്യാഹ- ദൃഷ്ടിരിത്യാദി| യസ്മാദേതാനി ദൃഷ്ടിരോമകൂപാനി ധ്രുവാണി നിശ്ചലാനി | മര്ത്യാനാം പുരുഷാണാമ്||൬൦||
Adhikarana 44 (61) · Śloka 61
ശരീരേ ക്ഷീയമാണേऽപി വര്ധേതേ ദ്വാവിമൌ സദാ | സ്വഭാവം പ്രകൃതിം കൃത്വാ നഖകേശാവിതി സ്ഥിതിഃ ||൬൧||
शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा | स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ശരീരവൃദ്ധാവപി കസ്യചിദവയവസ്യാവൃദ്ധിം പ്രതിപാദ്യ ശരീരക്ഷയേऽപി കസ്യചിദഭിവൃദ്ധിം ദര്ശയന്നാഹ- ശരീരേ ഇത്യാദി| സ്വഭാവം പ്രകൃതിം കൃത്വാ സ്വഭാവം കാരണം കൃത്വേത്യര്ഥഃ||൬൧||
Adhikarana 45 (62) · Śloka 62
സപ്ത പ്രകൃതയോ ഭവന്തി- ദോഷൈഃ പൃഥക്, ദ്വിശഃ, സമസ്തൈശ്ച ||൬൨||
सप्त प्रकृतयो भवन्ति- दोषैः पृथक्, द्विशः, समस्तैश्च ||६२||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതികൃതപ്രസങ്ഗേനാന്യദപി പ്രാകൃതം രൂപം പ്രതിപാദയിതുകാമോ യാദൃഗ്ദ്വിധാ പ്രകൃതിര്യദ്ധേതുകീ യച്ചാസ്യാഃ സ്വലക്ഷണം തത് ക്രമേണാഹ- സപ്തേത്യാദി| പൃഥക് തിസ്രഃ, ദ്വിശസ്തിസ്രഃ, സമസ്തൈശ്ചൈകാ, ഇത്യേവം സപ്ത||൬൨||
Adhikarana 46 (63) · Śloka 63
ശുക്രശോണിതസംയോഗേ യോ ഭവേദ്ദോഷ ഉത്കടഃ | പ്രകൃതിര്ജായതേ തേന തസ്യാ മേ ലക്ഷണം ശൃണു ||൬൩||
शुक्रशोणितसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः | प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु ||६३||
🔊 Audio coming soon
സപ്തവിധത്വം പ്രതിപാദ്യ തസ്യാ ഉത്പത്തൌ ഹേതുമാഹ- ശുക്രേത്യാദി| യോ ഭവേദ്ദോഷ ഉത്കട ഇതി സ്വഭാവസ്ഥിതോ ന പ്രകുപിതഃ| ദ്വിവിധാ ഹ്യുത്കടാ വാതാദയഃ പ്രാകൃതാ വൈകൃതാശ്ച; തത്ര പ്രാകൃതാഃ സപ്തവിധായാഃ പ്രക്രൃതേര്ഹേതുഭൂതാഃ ശരീരൈകജന്മാനഃ, വൈകൃതാശ്ച ഗര്ഭവ്യാഘാതകാഃ| ഗയീ ത്വന്യഥൈവാശങ്ക്യ സമാദധാതി; യഥാ- “നനു, സ്വഭാവതഃ ശുദ്ധം ബീജം കര്മണാ വാ സമധാതും ഗര്ഭം നിഷ്പാദയതി, അനിലാദിദോഷദുഷ്ടം തു ഗര്ഭജനനായ ന സമര്ഥമിതി ശുക്രശോണിതശുദ്ധാവുക്തം, തത് കഥമുത്കടേന ദോഷേണ പ്രകൃതിരിതി? ഉച്യതേ- ന ഹി സര്വമേവ ബീജം ദൂഷിതം കിം തര്ഹി ബീജാവയവോ ദൂഷിതഃ, ന ചാവയവഗതദോഷേണ ഗര്ഭപ്രതിബന്ധോ ജാത്യന്ധമൂകാദേര്ഗര്ഭസ്യ ദര്ശനാത്, തസ്മാദ്യ ഏവാംശോബീജസ്യ ദുഷ്ടോ ഭവതി തത്കാര്യസ്യൈവ ഗര്ഭാവയവസ്യ വികൃതിരഭാവോ വാ ഭവതി; യഥാ- ദൃഷ്ട്യാരമ്ഭകേ ബീജഭാഗേ ദുഷ്ടേ ജാത്യന്ധോ ഗര്ഭോ ഭവതി ന തു ഗര്ഭ ഏവ ന ഭവതി, തഥാ ദോഷാഖ്യേ ബീജഭാഗേ ദുഷ്ടേ തത്കാര്യസ്യൈവ ഗര്ഭശരീരഭാവസ്യ സമധാതോരപേക്ഷയാ വികൃതിഃ സ്ഫുടിതകരചരണാദിലക്ഷണാ ഭവതി ന തു ഗര്ഭവ്യാഘാതഃ | തദുക്തം- “ശുദ്ധം സ്വഭാവകര്മഭ്യാം വാതാദ്യൈര്ദുഷ്ടമംശതഃ| ദൃഷ്ടം ബീജാര്ഥകൃദ് ബീജം തത്ര പ്രകൃതിരുത്തരമ്”- ഇതി||൬൩||
Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67
തത്ര വാതപ്രകൃതിഃ പ്രജാഗരൂകഃ ശീതദ്വേഷീ ദുര്ഭഗഃ സ്തേനോ മത്സര്യനാര്യോ ഗന്ധര്വചിത്തഃ സ്ഫുടിതകരചരണോऽല്പരൂക്ഷശ്മശ്രുനഖകേശഃ ക്രാഥീ ദന്തഖാദീ ച ഭവതി ||൬൪|| അധൃതിരദൃഢസൌഹൃദഃ കൃതഘ്നഃ കൃശപരുഷോ ധമനീതതഃ പ്രലാപീ | ദ്രുതഗതിരടനോऽനവസ്ഥിതാത്മാ വിയതി ച ഗച്ഛതി സമ്ഭ്രമേണ സുപ്തഃ ||൬൫|| അവ്യവസ്ഥിതമതിശ്ചലദൃഷ്ടിര്മന്ദരത്നധനസഞ്ചയമിത്രഃ | കിഞ്ചിദേവ വിലപത്യനിബദ്ധം മാരുതപ്രകൃതിരേഷ മനുഷ്യഃ ||൬൬|| (വാതികാശ്ചാജഗോമായുശശാഖൂഷ്ട്രശുനാം തഥാ | ഗൃധ്രകാകഖരാദീനാമനൂകൈഃ കീര്തിതാ നരാഃ) ||൬൭||
तत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणोऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तखादी च भवति ||६४|| अधृतिरदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी | द्रुतगतिरटनोऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति सम्भ्रमेण सुप्तः ||६५|| अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर्मन्दरत्नधनसञ्चयमित्रः | किञ्चिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः ||६६|| (वातिकाश्चाजगोमायुशशाखूष्ट्रशुनां तथा | गृध्रकाकखरादीनामनूकैः कीर्तिता नराः) ||६७||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാണാം ഹി വാതസ്യ പ്രാധാന്യമതസ്തത്പ്രകൃതിലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രജാഗരൂകഃ അതിശയേന ജാഗരണശീലഃ| ദുര്ഭഗഃ അമനോരമാകാരഃ| സ്തേനഃ ചൌരഃ| മത്സരീ പരഗുണാസഹനശീലഃ| അനാര്യഃ അസത്പുരുഷഃ| ഗന്ധര്വചിത്തഃ ഗീതാദിനിരതഃ| ക്രാഥീ ഹിംസാശീലഃ| ദന്തഖാദീ സുപ്തഃ സന് ദന്താന് കിടികിടായതേ| അധൃതിഃ അധൈര്യയുക്തഃ| ദ്രുതഗതിരടനഃ ശീഘ്രഗാമീ ശീഘ്രഭാഷീ ച ഭവതീത്യര്ഥഃ| അനവസ്ഥിതാത്മാ ചഞ്ചലചിത്തഃ| അവ്യവസ്ഥിതമതിരനവസ്ഥിതബുദ്ധിനിശ്ചയഃ| (അനൂകൈഃ ശീലൈഃ )||൬൪-൬൭||
Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71
പിത്തപ്രകൃതിസ്തു സ്വേദനോ ദുര്ഗന്ധഃ പീതശിഥിലാങ്ഗസ്താമ്രനഖനയനതാലുജിഹ്വൌഷ്ഠപാണിപാദതലോ ദുര്ഭഗോ വലീപലിതഖാലിത്യജുഷ്ടോ ബഹുഭുഗുഷ്ണദ്വേഷീ ക്ഷിപ്രകോപപ്രസാദോ മധ്യബലോ മധ്യായുശ്ച ഭവതി ||൬൮|| മേധാവീ നിപുണമതിര്വിഗൃഹ്യ വക്താ തേജസ്വീ സമിതിഷു ദുര്നിവാരവീര്യഃ | സുപ്തഃ സന് കനകപലാശകര്ണികാരാന് സമ്പശ്യേദപി ച ഹുതാശവിദ്യുദുല്കാഃ ||൬൯|| ന ഭയാത് പ്രണമേദനതേഷ്വമൃദുഃ പ്രണതേഷ്വപി സാന്ത്വനദാനരുചിഃ | ഭവതീഹ സദാ വ്യഥിതാസ്യഗതിഃ സ ഭവേദിഹ പിത്തകൃതപ്രകൃതിഃ ||൭൦|| (ഭുജങ്ഗോലൂകഗന്ധര്വയക്ഷമാര്ജാരവാനരൈഃ | വ്യാഘ്രര്ക്ഷനകുലാനൂകൈഃ പൈത്തികാസ്തു നരാഃസ്മൃതാഃ ) ||൭൧||
पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलो दुर्भगो वलीपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायुश्च भवति ||६८|| मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः | सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् सम्पश्येदपि च हुताशविद्युदुल्काः ||६९|| न भयात् प्रणमेदनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः | भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः ||७०|| (भुजङ्गोलूकगन्धर्वयक्षमार्जारवानरैः | व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराःस्मृताः ) ||७१||
🔊 Audio coming soon
മേധാവീത്യാദി| വിഗൃഹ്യ വക്തേതി പരവാക്യമുച്ഛിദ്യ വദിതും ശീലഃ| സമിതിഷു സങ്ഗ്രാമേഷു| പലാശഃ കിംശുകഃ| സാന്ത്വനമ് ഉപശമഃ| വ്യഥിതാസ്യഗതിഃ വ്യഥിതമുഖഃ, മുഖപാകത്വാത്; ധാവനക്ലേശാസഹത്വാത് പീഡാവഹഗമനഃ||൬൮-൭൧||
Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76
ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിസ്തു ദൂര്വേന്ദീവരനിസ്ത്രിംശാര്ദ്രാരിഷ്ടകശരകാണ്ഡാനാമന്യതമവര്ണഃ സുഭഗഃ പ്രിയദര്ശനോ മധുരപ്രിയഃ കൃതജ്ഞോ ധൃതിമാന് സഹിഷ്ണുരലോലുപോ ബലവാംശ്ചിരഗ്രാഹീ ദൃഢവൈരശ്ച ഭവതി ||൭൨|| ശുക്ലാക്ഷഃ സ്ഥിരകുടിലാലിനീലകേശോ ലക്ഷ്മീവാന് ജലദമൃദങ്ഗസിംഹഘോഷഃ | സുപ്തഃ സന് സകമലഹംസചക്രവാകാന് സമ്പശ്യേദപി ച ജലാശയാന് മനോജ്ഞാന് ||൭൩|| രക്താന്തനേത്രഃ സുവിഭക്തഗാത്രഃ സ്നിഗ്ധച്ഛവിഃ സത്ത്വഗുണോപപന്നഃ | ക്ലേശക്ഷമോ മാനയിതാ ഗുരൂണാം ജ്ഞേയോ ബലാസപ്രകൃതിര്മനുഷ്യഃ ||൭൪|| (ദൃഢശാസ്ത്രമതിഃ സ്ഥിരമിത്രധനഃ പരിഗണ്യ ചിരാത് പ്രദദാതി ബഹു | പരിനിശ്ചിതവാക്യപദഃ സതതം ഗുരുമാനകരശ്ച ഭവേത് സ സദാ ||൭൫|| ബ്രഹ്മരുദ്രേന്ദ്രവരുണൈഃ സിംഹാശ്വഗജഗോവൃഷൈഃ | താര്ക്ഷ്യഹംസസമാനൂകാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ നരാഃ ) ||൭൬||
श्लेष्मप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टकशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सुभगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश्च भवति ||७२|| शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः | सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ||७३|| रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः | क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः ||७४|| (दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु | परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ||७५|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः | तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः ) ||७६||
🔊 Audio coming soon
ദൂര്വേത്യാദി| ഇന്ദീവരം നീലോത്പലമ്| നിസ്ത്രിംശഃ ഖങ്ഗഃ| അരിഷ്ടഃ കൃഷ്ണവര്തുലഫലോ ‘അരീഠാ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ, സ ചാര്ദ്രഃ| ധൃതിമാന് ധൈര്യയുക്തഃ| സുവിഭക്തഗാത്രഃ സുഷ്ഠു പൃഥഗ്ഭൂതസകലാവയവഃ| കേചിദ്വാതാദിപ്രകൃതിഷു- “വാതികാശ്ചാജഗോമായുശശാഖൂഷ്ട്രശുനാം തഥാ| ഗൃധ്രകാകഖരാദീനാമനൂകൈഃ കീര്തിതാ നരാഃ”- ഇതി, തഥാ- “ഭുജഗോലൂകഗന്ധര്വയക്ഷമാര്ജാരവാനരൈഃ| വ്യാഘ്രര്ക്ഷനകുലാനൂകാഃ പൈത്തികാസ്തു നരാഃ സ്മൃതാഃ”- ഇതി, തഥാ- “ദൃഢശാസ്ത്രമതിഃ സ്ഥിരമിത്രധനഃ പരിഗണ്യ ചിരാത് പ്രദദാതി ബഹു| പരിനിശ്ചിതവാക്യവദഃ സതതം ഗുരുമാനകരശ്ച ഭവേത് സ സദാ-” ഇതി, തഥാ- “ബ്രഹ്മേന്ദ്രരുദ്രവരുണൈഃ സിംഹാശ്വഗജഗോവൃഷൈഃ| താര്ക്ഷ്യഹംസസമാനൂകാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ നരാഃ”- ഇത്യേതാന് ചതുഃസങ്ഖ്യാകാന് ശ്ലോകാന് പഠന്തി| തേ തു ശ്ലോകാ നിബന്ധകാരൈരപഠിതത്വാന്ന പഠനീയാഃ||൭൨-൭൬||
Adhikarana 50 (77) · Śloka 77
ദ്വയോര്വാ തിസൃണാം വാऽപി പ്രകൃതീനാം തു ലക്ഷണൈഃ | ജ്ഞാത്വാ സംസര്ഗജാ വൈദ്യഃ പ്രകൃതീരഭിനിര്ദിശേത് ||൭൭||
द्वयोर्वा तिसृणां वाऽपि प्रकृतीनां तु लक्षणैः | ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
സംസര്ഗജാഃ പ്രകൃതീരാഹ- ദ്വയോരിത്യാദി||൭൭||
Adhikarana 51 (78) · Śloka 78
പ്രകോപോ വാऽന്യഥാഭാവോ ക്ഷയോ വാ നോപജായതേ | പ്രകൃതീനാം സ്വഭാവേന ജായതേ തു ഗതായുഷഃ ||൭൮||
प्रकोपो वाऽन्यथाभावो क्षयो वा नोपजायते | प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः ||७८||
🔊 Audio coming soon
തേ ച പ്രാകൃതാ ഭാവാ അന്യഥാ ന ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- പ്രകോപ ഇത്യാദി||൭൮||
Adhikarana 52 (79) · Śloka 79
വിഷജാതോ യഥാ കീടോ ന വിഷേണ വിപദ്യതേ | തദ്വത്പ്രകൃതയോ മര്ത്യം ശക്നുവന്തി ന ബാധിതുമ് ||൭൯||
विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते | तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
വാതാദിപ്രകൃതീനാം യേ ദോഷാസ്തേ കസ്മാന്ന രുജന്തീത്യാഹ- വിഷേത്യാദി| ഏതദാരമ്ഭകദോഷമധികൃത്യോക്തം, തസ്യ ച ബാധകത്വം പ്രാഗേവ വ്യാഖ്യാതമ്| ശക്നുവന്തി ന ബാധിതുമിതി നഞയമീഷദര്ഥേ, തേന കിഞ്ചിദ്ബാധിതും ശക്നുവന്തി നതു ഭൃശമ്| യഥാ ഹി വിഷകീടോ വിഷസ്വഭാവജനിതദാഹാദിനാ കിഞ്ചിദേവ ബാധ്യതേ ന തു ഭൃശമ്, ഏവം വാതാദിഹേതുജഃ പ്രാണികായോ വാതാദിജേന സ്ഫുടിതകരചരണാദികേന ദോഷേണ തഥാ സ്വേദദൌര്ഗന്ധ്യാദിനാ ച കിഞ്ചിദേവ ബാധ്യതേ| അത ഏവ- “വാതലാദ്യാഃ സദാऽऽതുരാഃ” (ച.സൂ.൭) ഇതി വാതാദിപ്രകൃതിഷു നിത്യാതുരത്വമഭിഹിതമ്||൭൯||
Adhikarana 53 (80) · Śloka 80
പ്രകൃതിമിഹ നരാണാം ഭൌതികീം കേചിദാഹുഃ പവനദഹനതോയൈഃ കീര്തിതാസ്താസ്തു തിസ്രഃ | സ്ഥിരവിപുലശരീരഃ പാര്ഥിവശ്ച ക്ഷമാവാഞ് ശുചിരഥ ചിരജീവീ നാഭസഃ ഖൈര്മഹദ്ഭിഃ ||൮൦||
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः | स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावाञ् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः ||८०||
🔊 Audio coming soon
ഏകീയമതമാഹ- പ്രകൃതിമിത്യാദി| പവനദഹനതോയൈഃ കീര്തിതാ ഇതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മലക്ഷണൈഃ കഥിതാ ഇത്യര്ഥഃ| ശേഷേ ദ്വേ പ്രകൃതീ ആഹ- സ്ഥിരേത്യാദി| ഖൈര്മഹദ്ഭിരിതി നാസാകര്ണാദിച്ഛിദ്രൈര്വിപുലൈരിത്യര്ഥഃ| അനേന ശ്ലോകേന പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശീയാമപി പ്രകൃതിമാഹുഃ| അന്യേ തു സാ ചൈകശോ ദ്വിശസ്ത്രിശശ്ചതുര്ഭിര്വാ ഭൂതൈഃ പ്രസ്താര്യമാണാ ബഹുധാ സഞ്ജായതേ ഇതി വദന്തി| ഉക്തം ച- “ഏകൈകേന വദന്തി പഞ്ച ദശ തു ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിസ്താവതീര്ഭൂതൈഃ പഞ്ച ചതുര്ഭിരേവ ഭിഷജസ്ത്വേകാം സമസ്തൈരപി| ഏകത്രിംശതമത്ര ഭൂമിസലിലസ്വാഹാപ്രിയസ്പര്ശനാകാശൈശ്ച പ്രകൃതീര്ഗുണൈരപി പുനഃ പ്രാഹുഃ സ്മ സപ്താऽപരാ”- ഇതി| ഗുണൈഃ സത്ത്വരജസ്തമോഭിരേകശോ ദ്വിശഃ സമസ്തൈശ്ച സപ്ത മഹാപ്രകൃതയോ ഭവന്തി, “സപ്ത ദോഷതഃ, സപ്ത ഗുണതഃ” (രസവൈശേഷികസൂത്ര ൧സൂ. ൩൧) ഇതി നാഗാര്ജുനാചാര്യോക്തത്വാത്||൮൦||
Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88
ശൌചമാസ്തിക്യമഭ്യാസോ വേദേഷു ഗുരുപൂജനമ് | പ്രിയാതിഥിത്വമിജ്യാ ച ബ്രഹ്മകായസ്യ ലക്ഷണമ് ||൮൧|| മാഹാത്മ്യം ശൌര്യമാജ്ഞാ ച സതതം ശാസ്ത്രബുദ്ധിതാ | ഭൃത്യാനാം ഭരണം ചാപി മാഹേന്ദ്രം കായലക്ഷണമ് ||൮൨|| ശീതസേവാ സഹിഷ്ണുത്വം പൈങ്ഗല്യം ഹരികേശതാ | പ്രിയവാദിത്വമിത്യേതദ്വാരുണം കായലക്ഷണമ് ||൮൩|| മധ്യസ്ഥതാ സഹിഷ്ണുത്വമര്ഥസ്യാഗമസഞ്ചയൌ | മഹാപ്രസവശക്തിത്വം കൌബേരം കായലക്ഷണമ് ||൮൪|| ഗന്ധമാല്യപ്രിയത്വം ച നൃത്യവാദിത്രകാമിതാ | വിഹാരശീലതാ ചൈവ ഗാന്ധര്വം കായലക്ഷണമ് ||൮൫|| പ്രാപ്തകാരീ ദൃഢോത്ഥാനോ നിര്ഭയഃ സ്മൃതിമാഞ്ഛുചിഃ | രാഗമോഹമദദ്വേഷൈര്വര്ജിതോ യാമ്യസത്ത്വവാന് ||൮൬|| ജപവ്രതബ്രഹ്മചര്യഹോമാധ്യയനസേവിനമ് | ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നമൃഷിസത്ത്വം നരം വിദുഃ ||൮൭|| സപ്തൈതേ സാത്ത്വികാഃ കായാ... |൮൮|
शौचमास्तिक्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् | प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ||८१|| माहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता | भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ||८२|| शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता | प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम् ||८३|| मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्यागमसञ्चयौ | महाप्रसवशक्तित्वं कौबेरं कायलक्षणम् ||८४|| गन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता | विहारशीलता चैव गान्धर्वं कायलक्षणम् ||८५|| प्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमाञ्छुचिः | रागमोहमदद्वेषैर्वर्जितो याम्यसत्त्ववान् ||८६|| जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् | ज्ञानविज्ञानसम्पन्नमृषिसत्त्वं नरं विदुः ||८७|| सप्तैते सात्त्विकाः काया... |८८|
🔊 Audio coming soon
സത്ത്വാദിഗുണഭേദേന ചിത്തപ്രകൃതീര്നിര്ദിശന്നാഹ- ശൌചമിത്യാദി| ഇജ്യാ യാഗഃ| മാഹാത്മ്യമിത്യാദി| മാഹാത്മ്യം മഹാശയത്വമ്| ശീതേത്യാദി| പൈങ്ഗല്യം പിങ്ഗാക്ഷതാ| ഹരികേശതാ കപിലകേശതാ| മധ്യസ്ഥതേത്യാദി| മഹാപ്രസവശക്തിത്വം പ്രജോത്പാദനസാമര്ഥ്യമ്| ഗന്ധേത്യാദി| വിഹാരശീലതാ ഭ്രമണശീലതാ| പ്രാപ്തേത്യാദി|- പ്രാപ്തകാരീ യുക്തകാരീ| ദൃഢോത്ഥാനോ ദൃഢാരമ്ഭഃ||൮൧-൮൭||-
Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95
...രാജസാംസ്തു നിബോധ മേ | ഐശ്വര്യവന്തം രൌദ്രം ച ശൂരം ചണ്ഡമസൂയകമ് ||൮൮|| ഏകാശിനം ചൌദരികമാസുരം സത്ത്വമീദൃശമ് | തീക്ഷ്ണമായാസിനം ഭീരും ചണ്ഡം മായാന്വിതം തഥാ ||൮൯|| വിഹാരാചാരചപലം സര്പസത്ത്വം വിദുര്നരമ് | പ്രവൃദ്ധകാമസേവീ ചാപ്യജസ്രാഹാര ഏവ ച ||൯൦|| അമര്ഷണോऽനവസ്ഥായീ ശാകുനം കായലക്ഷണമ് | ഏകാന്തഗ്രാഹിതാ രൌദ്രമസൂയാ ധര്മബാഹ്യതാ ||൯൧|| ഭൃശമാത്രം തമശ്ചാപി രാക്ഷസം കായലക്ഷണമ് | ഉച്ഛിഷ്ടാഹാരതാ തൈക്ഷ്ണ്യം സാഹസപ്രിയതാ തഥാ ||൯൨|| സ്ത്രീലോലുപത്വം നൈര്ലജ്ജ്യം പൈശാചം കായലക്ഷണമ് | അസംവിഭാഗമലസം ദുഃഖശീലമസൂയകമ് ||൯൩|| ലോലുപം ചാപ്യദാതാരം പ്രേതസത്ത്വം വിദുര്നരമ് | ഷഡേതേ രാജസാഃ കായാഃ,.. |൯൫|
...राजसांस्तु निबोध मे | ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ||८८|| एकाशिनं चौदरिकमासुरं सत्त्वमीदृशम् | तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा ||८९|| विहाराचारचपलं सर्पसत्त्वं विदुर्नरम् | प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजस्राहार एव च ||९०|| अमर्षणोऽनवस्थायी शाकुनं कायलक्षणम् | एकान्तग्राहिता रौद्रमसूया धर्मबाह्यता ||९१|| भृशमात्रं तमश्चापि राक्षसं कायलक्षणम् | उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ||९२|| स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् | असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम् ||९३|| लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् | षडेते राजसाः कायाः,.. |९५|
🔊 Audio coming soon
രൌദ്രം ഭയാനകമ്| ചണ്ഡം തീവ്രകോപമ്| അസൂയകം പരഗുണേഷു മത്സരിണമ്| ഏകാശിനമേകാക്യേവ ചാശ്നാതീത്യര്ഥഃ| ഔദരികം ഘസ്മരം; ഗയദാസസ്തു ‘ഔദരികം’ ഇത്യത്ര ‘ഔപധികം’ ഇതി പഠിത്വാ, ഔപധികം ഛദ്മപരമിതി വ്യാഖ്യാതി| തീക്ഷ്ണമിത്യാദി| ഭീരും ‘അക്രോധേ സതി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| തദുക്തം ചരകേ- “ക്രുദ്ധം ശൂരമക്രുദ്ധം ഭീരുമ്” (ച.ശാ.൪) ഇതി| ചണ്ഡം കോപനമ്| പ്രവൃദ്ധേത്യാദി| അജസ്രാഹാരഃ അനവരതാഹാരശീലഃ| ഏകാന്തേത്യാദി| ഏകാന്തഗ്രാഹിതാ ഏകാന്തഗ്രഹണശീലതാ| അസൂയാ ഗുണേഷു ദോഷാരോപണമ്| ഭൃശമാത്രം തമ ഇത്യര്ഥഃ | ഉച്ഛിഷ്ടേത്യാദി| തൈക്ഷ്ണ്യം കോപനത്വമ്||൮൮-൯൩||-
Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98
...താമസാംസ്തു നിബോധ മേ ||൯൪|| ദുര്മേധസ്ത്വം മന്ദതാ ച സ്വപ്നേ മൈഥുനനിത്യതാ | നിരാകരിഷ്ണുതാ ചൈവ വിജ്ഞേയാഃ പാശവാ ഗുണാഃ ||൯൫|| അനവസ്ഥിതതാ മൌര്ഖ്യം ഭീരുത്വം സലിലാര്ഥിതാ | പരസ്പരാഭിമര്ദശ്ച മത്സ്യസത്ത്വസ്യ ലക്ഷണമ് ||൯൬|| ഏകസ്ഥാനരതിര്നിത്യമാഹാരേ കേവലേ രതഃ | വാനസ്പത്യോ നരഃ സത്ത്വധര്മകാമാര്ഥവര്ജിതഃ ||൯൭|| ഇത്യേതേ ത്രിവിധാഃ കായാഃ പ്രോക്താ വൈ താമസാസ്തഥാ |൯൮|
...तामसांस्तु निबोध मे ||९४|| दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता | निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ||९५|| अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता | परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् ||९६|| एकस्थानरतिर्नित्यमाहारे केवले रतः | वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ||९७|| इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा |९८|
🔊 Audio coming soon
മന്ദതാ ജിഹ്മതാ||൯൪-൯൭||-
Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99
കായാനാം പ്രകൃതീര്ജ്ഞാത്വാ ത്വനുരൂപാം ക്രിയാം ചരേത് ||൯൮|| മഹാപ്രകൃതയസ്ത്വേതാ രജഃസത്ത്വതമഃകൃതാഃ | പ്രോക്താ ലക്ഷണതഃ സമ്യഗ്ഭിഷക് താശ്ച വിഭാവയേത് ||൯൯||
कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ||९८|| महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः | प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत् ||९९||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതിജ്ഞാനേ പ്രയോജനമാഹ- കായാനാമിത്യാദി||൯൮-൯൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭവ്യാകരണം ശാരീരം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ ||൪||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||