10. garbhiṇīvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ધમનીવ્યાકરણે શુક્રાર્તવસ્રોતઃસઙ્કીર્તનાચ્છુક્રાર્તવમૂલસ્ય ગર્ભસ્ય વ્યાકૃતસ્યાશ્રયભૂતા ગાર્ભિણી વ્યાકર્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ગર્ભિણી પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ નિત્યં પ્રહૃષ્ટા શુચ્યલઙ્કૃતા શુક્લવસના શાન્તિમઙ્ગલદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરા ચ ભવેત્, મલિનવિકૃતહીનગાત્રાણિ ન સ્પૃશેત્, દુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ પરિહરેત્, ઉદ્વેજનીયાશ્ચ કથાઃ, શુષ્કં પર્યુષિતં કુથિતં ક્લિન્નં ચાન્નં નોપભુઞ્જીત, બહિર્નિષ્ક્રમણં શૂન્યાગારચૈત્યશ્મશાનવૃક્ષાશ્રયાન્ ક્રોધમયશસ્કરાંશ્ચ ભાવાનુચ્ચૈર્ભાષ્યાદિકં ચ પરિહરેદ્યાનિ ચ ગર્ભં વ્યાપાદયન્તિ, ન ચાભીક્ષ્ણં તૈલાભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનિ સેવેત, ન ચાયાસયેચ્છરીરં, પૂર્વોક્તાનિ ચ પરિહરેત્, શયનાસનં મૃદ્વાસ્તરણં નાત્યુચ્ચમપાશ્રયોપેતમસમ્બાધં ચ વિદધ્યાત્, હૃદ્યં દ્રવમધુરપ્રાયં સ્નિગ્ધં દીપનીયસંસ્કૃતં ચ ભોજનં ભોજયેત્, સામાન્યમેતદાપ્રસવાત્ ||૩||

ચૈત્યં દેવતાધિષ્ઠિતો વૃક્ષઃ, અન્યે બૌદ્ધાલયમાહુઃ| શ્મશાનં મૃતમર્ત્યદાહસ્થાનમ્| પૂર્વોક્તાનિ ઋતુમત્યાં નિષિદ્ધાનિ દિવાસ્વપ્નાદીનિ| અપાશ્રયોપેતં પ્રતિવાહકસહિતમ્, અસમ્બાધમસઙ્કટં, વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| હૃષ્ટાદિસ્વરૂપા નિત્યં ભવેત્| મલિનાદિ ન સ્પૃશેદિતિ નિષિદ્ધસ્પર્શવર્જનં, દુર્ગન્ધદુર્દર્શનાદિપરિહારેણ નિષિદ્ધગન્ધરૂપવર્જનમ્, ઉદ્વેજનીયાશ્ચ કથા ઇત્યનેન નિષિદ્ધશ્રુતિવર્જનં, શુષ્કપર્યુષિતેત્યાદિના નિષિદ્ધરસવર્જનં, બહિર્નિષ્ક્રમણાદિપરિહારેણ કાયક્રિયાનિયમઃ, ક્રોધાદિપરિહારેણ મનઃક્રિયાનિયમઃ, ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદિપરિહારેણ વાગ્વિષયનિયમઃ| યાનિ ચ ગર્ભં વ્યાપાદયન્તીતિ ગર્ભાવક્રાન્તાવુક્તાનિ ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાદીનિ| વિહારં નિયમ્યાહારં નિયમયન્નાહ- હૃદ્યં દ્રવમિત્યાદિ| હૃદ્યમોજસ્યત્વાત્, દ્રવં જીવનીયત્વાત્, મધુરં સકલશરીરધાતૂનાં સાત્મ્યત્વાત્, ઉપયોજનીયમ્| દ્રવાદીનામગ્નિમાન્દ્યહેતુત્વાત્તત્પ્રતીકારાયાહ- દીપનીયસંસ્કૃતમિતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિશેષતસ્તુ ગર્ભિણી પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમાસેષુ મધુરશીતદ્રવપ્રાયમાહારમુપસેવેત; વિશેષતસ્તુ તૃતીયે ષષ્ટિકૌદનં પયસા ભોજયેત્, ચતુર્થે દધ્ના, પઞ્ચમે પયસા, ષષ્ઠે સર્પિષેત્યેકે; ચતુર્થે પયોનવનીતસંસૃષ્ટમાહારયેજ્જાઙ્ગલમાંસસહિતં હૃદ્યમન્નં ચ ભોજયેત્, પઞ્ચમે ક્ષીરસર્પિઃસંસૃષ્ટં , ષષ્ઠે શ્વદંષ્ટ્રાસિદ્ધસ્ય સર્પિષો માત્રાં પાયયેદ્ યવાગૂં વા, સપ્તમે સર્પિઃ પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધમ્, એવમાપ્યાયતે ગર્ભઃ; અષ્ટમે બદરોદકેન બલાતિબલાશતપુષ્પાપલલપયોદધિમસ્તુતૈલલવણમદનફલમધુઘૃતમિશ્રેણાસ્થાપયેત્ પુરાણપુરીષશુદ્ધ્યર્થમનુલોમનાર્થં ચ વાયોઃ, તતઃ પયોમધુરકષાયસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્, અનુલોમે હિ વાયૌ સુખં પ્રસૂયતે નિરુપદ્રવા ચ ભવતિ, અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધાભિર્યવાગૂભિર્જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપક્રમેદાપ્રસવકાલાત્; એવમુપક્રાન્તા સ્નિગ્ધા બલવતી સુખમનુપદ્રવા પ્રસૂયતે ||૪||

વિશેષત ઇતિ અતિશયેનેત્યર્થઃ| પરમતમાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| સ્વમતમાહ- ચતુર્થે ઇત્યાદિ| પૃથક્પર્ણ્યાદિઃ વિદારિગન્ધાદિઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નવમે માસિ સૂતિકાગારમેનાં પ્રવેશયેત્ પ્રશસ્તે તિથ્યાદૌ | તત્રારિષ્ટં બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાણાં શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણેષુ ભૂમિપ્રદેશેષુ બિલ્વન્યગ્રોધતિન્દુકભલ્લાતકનિર્મિતસર્વાગારં યથાસઙ્ખ્યં તન્મયપર્યઙ્કં સમુપલિપ્તભિત્તિં સુવિભક્તપરિચ્છદં પ્રાગ્દ્વારં દક્ષિણદ્વારં વાઽષ્ટહસ્તાયતં ચતુર્હસ્તવિસ્તૃતં રક્ષામઙ્ગલસમ્પન્નં વિધેયમ્ ||૫||

તત્ર તસ્મિન્ પ્રસવાવસરે| અરિષ્ટં સૂતિકાગૃહમ્, એવમ્ભૂતં વિધેયમિતિ સમ્બન્ધઃ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

જાતે હિ શિથિલે કુક્ષૌ મુક્તે હૃદયબન્ધને | સશૂલે જઘને નારી જ્ઞેયા સા તુ પ્રજાયિની ||૬|| તત્રોપસ્થિતપ્રસવાયાઃ કટીપૃષ્ઠં પ્રતિ સમન્તાદ્વેદના ભવત્યભીક્ષ્ણં પુરીષપ્રવૃત્તિર્મૂત્રં પ્રસિચ્યતે યોનિમુખાચ્છ્લેષ્મા ચ ||૭||

જાત ઇત્યાદિ| સશૂલે જઘને સશૂલાયાં કટ્યામ્| પ્રજાયિની પ્રસવમાના| તત્રોપસ્થિતેત્યાદિ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

પ્રજનયિષ્યમાણાં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાં કુમારપરિવૃતાં પુન્નામફલહસ્તાં સ્વભ્યક્તામુષ્ણોદકપરિષિક્તામથૈનાં સમ્ભૃતાં યવાગૂમાકણ્ઠાત્ પાયયેત્, તતઃ કૃતોપધાને મૃદુનિ વિસ્તીર્ણે શયને સ્થિતામાભુગ્નસક્થીમુત્તાનામશઙ્કનીયાશ્ચતસ્રઃ સ્ત્રિયઃ પરિણતવયસઃ પ્રજનનકુશલાઃ કર્તિતનખાઃ પરિચરેયુરિતિ ||૮||

અશઙ્કનીયા યાસાં લજ્જાભયાદિકં ન કરોતિ ગર્ભિણી||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

અથાસ્યા વિશિખાન્તરમનુલોમમનુસુખમભ્યજ્યાનુબ્રૂયાચ્ચૈતામેકા - સુભગે પ્રવાહસ્વેતિ, નચાપ્રાપ્તાવી પ્રવાહસ્વ, તતો વિમુક્તે ગર્ભનાડીપ્રબન્ધે સશૂલેષુ શ્રોણિવઙ્ક્ષણબસ્તિશિરઃસુ ચ પ્રવાહેથાઃ શનૈઃ શનૈઃ, તતો ગર્ભનિર્ગમે પ્રગાઢં, તતો ગર્ભે યોનિમુખં પ્રપન્ને ગાઢતરમાવિશલ્યભાવાત્; અકાલપ્રવાહણાદ્બધિરં મૂકં કુબ્જં વ્યસ્તહનુમૂર્ધ્વાભિઘાતિનં કાસશ્વાસશોષોપદ્રુતં વિકટં વા જનયતિ ||૯||

અથાસ્યા ઇત્યાદિ| વિશિખાન્તરમ્ અપત્યમાર્ગમ્| અનુલોમં લોમાનુકૂલમ્| અનુસુખં યથાસુખમ્| એતાં ગર્ભિણીમ્| એકા ઉત્કૃષ્ટા, અન્યે ‘ત્વેકા ચતસૃણાં સ્ત્રીણાં મધ્યે’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રવાહસ્વેતિ નિકુન્થનં કુરુઃ, ‘વાહ’ પ્રયત્ને, ઇત્યસ્ય ધાતોરાત્મનેપદિનઃ પ્રયોગઃ| આવી પ્રસવવેદના| તતો વિમુક્તે ગર્ભનાડીપ્રબન્ધ ઇતિ ગર્ભનાડીનાં પ્રકૃષ્ટો બન્ધસ્તસ્મિન્| સ્વસ્થાનાદ્ગર્ભસ્ય નિઃસરણાય ગમનં ગર્ભનિર્ગમસ્તસ્મિન્ ગર્ભનિર્ગમે| પ્રગાઢમિત્યત્ર પ્રવાહેથા ઇતિ સમ્બધ્યતે| આવિશલ્યભાવાદિતિ શલ્યગ્રહણમપરાસહિતગર્ભપ્રાપ્ત્યર્થમ્| અકાલેત્યાદિ| વ્યસ્તહનું વિઘટિતમુખસન્ધિમ્| ઊર્ધ્વાભિઘાતિનમ્ ઊર્ધ્વજત્રુગતરોગિણમ્| ઉપદ્રુતમ્ ઉપદ્રવૈર્વ્યાપ્તમ્| વિકટમ્ અયથાસ્થાનનિવેશિતાવયવમ્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

તત્ર પ્રતિલોમમનુલોમયેત્, પ્રાઞ્જલમાકર્ષેત્ ||૧૦||

તત્રેત્યાદિ| પ્રતિલોમતા ચાનેકપ્રકારા મૂઢગર્ભનિદાનોક્તયા દિશા જ્ઞાતવ્યા| અનુલોમયેદિતિ મૂઢગર્ભચિકિત્સિતોક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ| અપ્રતિલોમં તુ પ્રાઞ્જલમાકર્ષેત્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં ધૂપયેત્ કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેણ પિણ્ડીતકેન વા, બધ્નીયાદ્ધિરણ્યપુષ્પીમૂલં હસ્તપાદયોઃ, ધારયેત્ સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા ||૧૧||

ગર્ભસઙ્ગે ત્વિત્યાદિ| હિરણ્યપુષ્પી કલિકારિકા, સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા, વિશલ્યા પાટલા||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

અથ જાતસ્યોલ્બં મુખં ચ સૈન્ધવસર્પિષા વિશોધ્ય, ઘૃતાક્તં મૂર્ધ્નિ પિચું દદ્યાત્; તતો નાભિનાડીમષ્ટાઙ્ગુલમાયમ્ય સૂત્રેણ બદ્ધ્વા છેદયેત્, તત્સૂત્રૈકદેશં ચ કુમારસ્ય ગ્રીવાયાં સમ્યગ્ બધ્નીયાત્ ||૧૨||

અથેત્યાદિ| ઉલ્બં જરાયું, વિશોધ્ય અપનીય; મુખં ચ વિશોધ્ય નિર્મલીકૃત્ય, તદપિ મુખકણ્ઠગતજરાયુકફાપનયનેન| તદુક્તં- “જરાયુણા મુખે ચ્છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે” (શા.૨) ઇતિ| બ્રહ્મદેવસ્તુ ઘૃતાક્તમિતિ પદં પરિત્યજ્ય પિચું દદ્યાદિત્યત્ર ‘બલાતૈલાક્તમિતિ શેષઃ’ ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| તતો નાભિનાડીમિતિ આયમ્ય આકૃષ્ય, ગ્રીવાયાં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ સ્રાવપરિહારાર્થં; ગયી તુ ‘ગર્ભનાડીમષ્ટાઙ્ગુલમાયમ્ય નાતિગાઢં નાતિશિથિલમગ્રે સૂત્રેણાબધ્ય વર્ધયિત્વા કુષ્ઠતૈલેન સિક્ત્વાઽપત્યમાશ્વાસ્ય મધુસર્પિર્મિશ્રમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા કનકચૂર્ણં લેહયેત્’- ઇતિ પઠતિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અથ કુમારં શીતાભિરદ્ભિરાશ્વાસ્ય જાતકર્મણિ કૃતે મધુસર્પિરનન્તચૂર્ણમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા લેહયેત્; તતો બલાતૈલેનાભ્યજ્ય, ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા રૂપ્યહેમપ્રતપ્તેન વા વારિણા સ્નાપયેદેનં કપિત્થપત્રકષાયેણ વા કોષ્ણેન યથાકાલં યથાદોષં યથાવિભવં ચ ||૧૩||

અથ કુમારમિત્યાદિ| આશ્વાસ્ય યોનિયન્ત્રપીડનમૂર્ચ્છિતમ્| અનન્તચૂર્ણં સુવર્ણચૂર્ણં, તેન મિશ્રં મધ્વાદિ લેહયેત્| ચૂર્ણપ્રમાણં તુ જાતમાત્રસ્ય ગુઞ્જામાત્રમ્| સર્વગન્ધા એલાદિકાઃ| યથાકાલં કાલાનતિક્રમેણ| કોષ્ણેન ઈષદુષ્ણેન| યથાદોષં દોષાનતિક્રમેણ| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પિત્તઘ્નેન, સર્વગન્ધોદકેન વા વાતઘ્નેન, વિભવાનતિક્રમેણ રૂપ્યહેમતપ્તેન વારિણા, કપિત્થપત્રકષાયેણ વા સ્નાપયેત્| અત્ર કેષુચિત્ પુસ્તકેષુ તુ “મધુસર્પિરનન્તાબ્રાહ્મીરસેન સુવર્ણચૂર્ણમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા લેહયેત્”- ઇત્યયં પાઠો દૃશ્યતે, પરમસૌ ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતઃ| વૃદ્ધવાગ્ભટેન ત્વન્યથા પ્રાશનમભિહિતં; યથા- “ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીશઙ્ખપુષ્પીવચાકલ્કં મધુઘૃતોપેતં હરેણુમાત્રં કુશાભિમન્ત્રિતં સૌવર્ણેનાશ્વત્થપત્રેણ વા મેધાયુર્બલજનનં પ્રાશયેદ્ બ્રાહ્મીવચાનન્તાશતાવર્યન્યતમચૂર્ણં વા” (અ.સં.ઉ.૧)- ઇતિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ધમનીનાં હૃદિસ્થાનાં વિવૃતત્વાદનન્તરમ્ | ચતૂરાત્રાત્ત્રિરાત્રાદ્વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે ||૧૪|| તસ્માત્ પ્રથમેઽહ્નિ મધુસર્પિરનન્તમિશ્રં મન્ત્રપૂતં ત્રિકાલં પાયયેત્, દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિઃ, તૃતીયે ચ; તતઃ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યં મધુસર્પિઃ સ્વપાણિતલસમ્મિતં દ્વિકાલં પાયયેત્ ||૧૫||

મધુસર્પિર્મિશ્રં સુવર્ણચૂર્ણ કુતો લેહયિતવ્યમિત્યાહ- ધમનીનામિત્યાદિ| અનન્તમિશ્રમ્ અનન્તસ્ય સુવર્ણસ્ય ગુઞ્જાપ્રમાણેન મિશ્રિતમ્| મધુસર્પિષશ્ચ માનં વક્ષ્યમાણં સ્વપાણિતલસમ્મિતં બોદ્ધવ્યમ્| તત ઇત્યાદિ| તતશ્ચતુર્થે દિવસે પ્રાતર્મધ્યાહ્નાદિલક્ષણે મધુસર્પિઃ પ્રાશયેત્, તદનન્તરં ચતુર્થદિવસસ્ય તૃતીયકાલમારભ્ય પઞ્ચમાદિદિવસેષુ યથેષ્ટં સ્તન્યપાનં કારયેત્| કં? બાલં; કિંવિશિષ્ટં? પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યં; પ્રાક્ પુર્વં નિવારિતં સ્તન્યં યસ્ય તં; વૃદ્ધવાગ્ભટે ચ “અનન્તામિશ્રે મધુસર્પિષી” (અ.સં.ઉ.૧) ઇતિ પાઠઃ, તત્ર ચાનન્તા દૂર્વા વ્યાખ્યાતા||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

અથ સૂતિકાં બલાતૈલાભ્યક્તાં વાતહરૌષધનિષ્ક્વાથેનોપચરેત્ | સશેષદોષાં તુ તદહઃ પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીચિત્રકશૃઙ્ગવેરચૂર્ણં ગુડોદકેનોષ્ણેન પાયયેત્, એવં દ્વિરાત્રં ત્રિરાત્રં વા કુર્યાદાદુષ્ટશોણિતાત્ | વિશુદ્ધે તતો વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધાં સ્નેહયવાગૂં ક્ષીરયવાગૂં વા પાયયેત્ત્રિરાત્રમ્ | તતો યવકોલકુલત્થસિદ્ધેન જાઙ્ગલરસેન શાલ્યોદનં ભોજયેદ્બલમગ્નિબલં ચાવેક્ષ્ય | અનેન વિધિનાઽધ્યર્ધમાસમુપસંસ્કૃતા વિમુક્તાહારાચારા વિગતસૂતિકાભિધાના સ્યાત્, પુનરાર્તવદર્શનાદિત્યેકે ||૧૬||

અથ સૂતિકામિત્યાદિ| વાતહરૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| ઉપચરેત્ ‘પાનપરિષેકાદિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| સશેષદોષામિત્યત્ર દોષશબ્દો રક્તવચનઃ| તતસ્તૃતીયે ચતુર્થે વા દિને વિશુદ્ધે શોણિતે વિદારીગન્ધાદિક્વાથેન સિદ્ધાં સ્નેહબહુલાં યવાગૂમગ્નિબલમવેક્ષ્ય ક્ષીરયવાગૂં વા પાયયેત્| અધ્યર્ધમાસં ત્રીણિ પક્ષાણિ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ધન્વભૂમિજાતાં તુ સૂતિકાં ઘૃતતૈલયોરન્યતરસ્ય માત્રાં પાયયેત્ પિપ્પલ્યાદિકષાયાનુપાનાં, સ્નેહનિત્યા ચ સ્યાત્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા બલવતી ; અબલાં યવાગૂં પાયયેત્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા | અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધેનાન્નસંસર્ગેણોપચરેત્ ||૧૭||

ધન્વેત્યાદિ| જાઙ્ગલદેશજાતાં તુ સૂતિકાં બુભુક્ષાયુતાં સાત્મ્યાનુરોધેન ઘૃતસ્ય તૈલસ્ય વા માત્રામહઃપરિણામિનીં પાયયેત્| જીર્ણે તુ સ્નેહે પૂર્વોક્તૌષધસાધિતાં માત્રયા પેયાં વા પાયયેત્| સ્નેહનિત્યા ચ સ્યાદભ્યઙ્ગાદિષુ| કિયન્તિ દિનાનિ ઘૃતતૈલયોરન્યતરમાત્રાં પાયયેદિત્યાશઙ્ક્યાહ- ત્રિરાત્રમિત્યાદિ| બલવતી બલયુક્તા સૂતિકા| બલહીનાયાશ્ચ કિં કર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અબલામિત્યાદિ| યવાગૂમિતિ ‘પૂર્વોક્તૌષધસાધિતાં સ્નેહયુક્તામ્’ ઇતિ શેષઃ| અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| સ્નેહપાનયવાગૂપાનાભ્યાં પ્રેરિતત્રિરાત્રપઞ્ચરાત્રાદૂર્ધ્વં સ્નિગ્ધેન પેયાદિક્રમેણ વહ્નેર્બલસ્ય ચ બૃંહણાર્થં વાતજયાર્થં ચોપચરેત્| અત્રાર્થે વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “અથ સૂતિકાં બલાતૈલેનાભ્યજ્યાત્, બુભુક્ષિતાં ચ પઞ્ચકોલચૂર્ણેન યવાન્યુપકુઞ્ચિકાચવ્યચિત્રકવ્યોષસૈન્ધવચૂર્ણેન વા યુક્તામહઃપરિણામિનીં યથાસાત્મ્યં સ્નેહમાત્રાં પાયયેત્, સ્નેહાયોગ્યાં વાતહરૌષધક્વાથં હ્રસ્વપઞ્ચમૂલીક્વાથં વા; પીતવત્યાશ્ચ યમકેનાભ્યજ્ય વેષ્ટયેદુદરં વસ્ત્રેણ, તથા ન વાયુરુદરે વિકૃતિમુત્પાદયત્યનવકાશત્વાત્, જીર્ણે તુ સ્નેહે પૂર્વૌષધૈરેવ સિદ્ધાં વિદાર્યાદિગણક્વાથેન વા ક્ષીરેણ યવાગૂં સુસ્વિન્નાં દ્રવાં માત્રયા પાયયેત્” (અ.સં.શા.૩)- ઇતિ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

પ્રાયશશ્ચૈનાં પ્રભૂતેનોષ્ણોદકેન પરિષિઞ્ચેત્, ક્રોધાયાસમૈથુનાદીંશ્ચ પરિહરેત્ ||૧૮||

અપરમપિ પ્રસૂતામધિકૃત્ય સામાન્યેન ક્રિયાવિશેષમાહ- પ્રાયશશ્ચેત્યાદિ| એનાં સ્ત્રિયં; પરિષિઞ્ચેદ્ ધારયા, ગર્ભક્ષોભકૃતરક્તસ્રાવણાર્થં વાતજયાર્થં ચ| આયાસો વ્યાયામઃ, મૈથુનં પુરુષસેવા, ક્રોધાદયઃ પઞ્ચદશ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતોક્તાઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

મિથ્યાચારાત્ સૂતિકાયા યો વ્યાધિરુપજાયતે | સ કૃચ્છ્રસાધ્યોઽસાધ્યો વા ભવેદત્યપતર્પણાત્ ||૧૯|| તસ્માત્તાં દેશકાલૌ ચ વ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા | પરીક્ષ્યોપચરેન્નિત્યમેવં નાત્યયમાપ્નુયાત્ ||૨૦||

ઉક્તાહારાચારવ્યતિક્રમેણ કિં ભવતીત્યાહ- મિથ્યાચારાદિત્યાદિ| અત્યપતર્પણાદિતિ અસાધ્યભવને હેતુઃ| તાં પ્રસૂતાં, દેશકાલૌ પરીક્ષ્ય વ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા નિત્યમુપચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્યયો વિનાશઃ| ગયી તુ ‘દેશકાલૌકવ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા’ ઇતિ પઠિત્વા દેશાદિભિઃ સહ પૃથક્ સાત્મ્યશબ્દં સમ્બધ્નાતિ; ઓકસાત્મ્યમભ્યાસસાત્મ્યં, ઓકશબ્દોઽયમ્ ‘ઉચ’ સમવાય ઇત્યનેન ધાતુના વ્યુત્પાદિત ઇતિ વ્યાખ્યાતિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

અથાપરાઽપતન્ત્યાનાહાધ્માનૌ કુરુતે, તસ્માત્ કણ્ઠમસ્યાઃ કેશવેષ્ટિતયાઽઙ્ગુલ્યા પ્રમૃજેત્, કટુકાલાબુકૃતવેધનસર્ષપસર્પનિર્મોકૈર્વા કટુતૈલવિમિશ્રૈર્યોનિમુખં ધૂપયેત્, લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વાઽસ્યાઃ પાણિપાદતલમાલિમ્પેત્, મૂર્ધ્નિ વાઽસ્યા મહાવૃક્ષક્ષીરમનુસેચયેત્, કુષ્ઠલાઙ્ગલીમૂલકલ્કં વા મદ્યમૂત્રયોરન્યતરેણ પાયયેત્, શાલમૂલકલ્કં વા પિપ્પલ્યાદિં વા મદ્યેન, સિદ્ધાર્થકકુષ્ઠલાઙ્ગલીમહાવૃક્ષક્ષીરમિશ્રેણ સુરામણ્ડેન વાઽઽસ્થાપયેત્, એતૈરેવ સિદ્ધેન સિદ્ધાર્થકતૈલેનોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્, સ્નિગ્ધેન વા કૃત્તનખેન હસ્તેનાપહરેત્ ||૨૧||

અથાપરેત્યાદિ| કૃતવેધનઃ કોશાતકઃ| ‘શાલમૂલકલ્કં’ ઇત્યત્ર ‘શાલિમૂલકલ્કં’ ઇતિ કેચિત્||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

પ્રજાતાયાશ્ચ નાર્યા રૂક્ષશરીરાયાસ્તીક્ષ્ણૈરવિશોધિતં રક્તં વાયુના તદ્દેશગતેનાતિસંરુદ્ધં નાભેરધઃ પાર્શ્વયોર્બસ્તૌ બસ્તિશિરસિ વા ગ્રન્થિં કરોતિ; તતશ્ચ નાભિબસ્ત્યુદરશૂલાનિ ભવન્તિ, સૂચીભિરિવ નિસ્તુદ્યતે ભિદ્યતે દીર્યત ઇવ ચ પક્વાશયઃ, સમન્તાદાધ્માનમુદરે મૂત્રસઙ્ગશ્ચ ભવતીતિ મક્કલ્લલક્ષણમ્ | તત્ર વીરતર્વાદિસિદ્ધં જલમુષકાદિપ્રતીવાપં પાયયેત્, યવક્ષારચૂર્ણં વા સુખોદકેન પિપ્પલ્યાદિક્વાથેન વા, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વા સુરામણ્ડેન, વરુણાદિક્વાથં વા પઞ્ચકોલૈલાપ્રતીવાપં, પૃથક્પર્ણ્યાદિક્વાથં વા ભદ્રદારુમરિચસંસૃષ્ટં, પુરાણગુડં વા ત્રિકટુકચતુર્જાતકકુસ્તુમ્બુરુમિશ્રં ખાદેત્, અચ્છં વા પિબેદરિષ્ટમિતિ ||૨૨||

પ્રજાતાયા ઇત્યાદિ| પ્રજાતાયાઃ પ્રજનનશોણિતસઞ્જનિતશૂલો મક્કલ્લઃ; અવરુદ્ધરક્તપાકજનિતો વિદ્રધિરપિ મક્કલ્લઃ, કાર્યે કારણોપચારાત્| મક્કલ્લચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| જલં ક્વાથમ્| યવક્ષારચૂર્ણં સુખોદકેન મન્દાગ્નૌ, કફપ્રકૃતીનાં પિપ્પલ્યાદિક્વાથેન, એવમન્યેઽપિ યોગા દોષાદીનવેક્ષ્ય યોજનીયાઃ| અચ્છં કેવલમ્| અરિષ્ટમ્ અભયારિષ્ટાદિકમ્||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

અથ બાલં ક્ષૌમપરિવૃતં ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, પીલુબદરીનિમ્બપરૂષકશાખાભિશ્ચૈનં પરિવીજયેત્, મૂર્ધ્નિ ચાસ્યાહરહસ્તૈલપિચુમવચારયેત્, ધૂપયેચ્ચૈનં રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપૈઃ, રક્ષોઘ્નાનિ ચાસ્ય પાણિપાદશિરોગ્રીવાસ્વવસૃજેત્, તિલાતસીસર્ષપકણાંશ્ચાત્ર પ્રકિરેત્, અધિષ્ઠાને ચાગ્નિં પ્રજ્વાલયેત્, વ્રણિતોપાસનીયં ચાવેક્ષેત ||૨૩||

અથ બાલમિત્યાદિ| ક્ષૌમં દુકૂલમ્| રક્ષોઘ્નૈધૂપૈર્વચાદિભિઃ| અધિષ્ઠાને સૂતિકાગારે| વ્રણિતોપાસનીયં ચાવેક્ષેતેતિ તેન પ્રાક્શીર્ષશયનમજસ્રદીપસ્રગ્દામાદિ સર્વમત્રાપિ તત્રોક્તં વેદિતવ્યમ્||૨૩||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

તતો દશમેઽહનિ માતાપિતરૌ કૃતમઙ્ગલકૌતુકૌ સ્વસ્તિવાચનં કૃત્વા નામ કુર્યાતાં યદભિપ્રેતં નક્ષત્રનામ વા ||૨૪||

તત ઇત્યાદિ| નક્ષત્રનામેતિ નક્ષત્રદેવતાકૃતં નામેત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 27

તતો યથાવર્ણં ધાત્રીમુપેયાન્મધ્યમપ્રમાણાં મધ્યમવયસ્કા(સા)મરોગાં શીલવતીમચપલામલોલુપામકૃશામસ્થૂલાં પ્રસન્નક્ષીરામલમ્બૌષ્ઠીમલમ્બોર્ધ્વસ્તનીમવ્યઙ્ગામવ્યસનિનીં જીવદ્વત્સાં દોગ્ધ્રીં વત્સલામક્ષુદ્રકર્મિણીં કુલે જાતામતો ભૂયિષ્ઠૈશ્ચ ગુણૈરન્વિતાં શ્મામામારોગ્યબલવૃદ્ધયે બાલસ્ય | તત્રોર્ધ્વસ્તની કરાલં કુર્યાત્, લમ્બસ્તની નાસિકામુખં છાદયિત્વા મરણમાપાદયેત્ | તતઃ પ્રશસ્તાયાં તિથૌ શિરઃસ્નાતમહતવાસસમુદઙ્મુખં શિશુમુપવેશ્ય ધાત્રીં પ્રાઙ્મુખીં ચોપવેશ્ય દક્ષિણં સ્તનં ધૌતમીષત્પરિસ્રુતમભિમન્ત્ર્ય મન્ત્રેણાનેન પાયયેત્ ||૨૫|| ‘ચત્વારઃ સાગરાસ્તુભ્યં સ્તનયોઃ ક્ષીરવાહિનઃ | ભવન્તુ સુભગે નિત્યં બાલસ્ય બલવૃદ્ધયે ||૨૬|| પયોઽમૃતરસં પીત્વા કુમારસ્તે શુભાનને | દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતુ દેવાઃ પ્રાશ્યામૃતં યથા ||૨૭||

તત ઇત્યાદિ| યથાવર્ણમિતિ બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણીં, ક્ષત્રિયસ્ય ક્ષત્રિયામિત્યાદિ| ધાત્રીમુપેયાત્ સ્તનદાયિનીં સમીપં ગચ્છેત્, ‘ભિષક્ બાલગ્રાહકો વા’ ઇતિ શેષઃ| શ્યામા હિ પ્રાયશઃ પ્રચુરક્ષીરા ભવતિ| ઉક્તવિપર્યાસેન દોષસ્ય દિઙ્માત્રં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઇતિશબ્દોઽયમેવમ્પ્રકારે, તેનાન્યેઽપિ દોષા એવમ્પ્રકારાઃ સ્વયમપ્યૂહ્ય જ્ઞાતવ્યાઃ| અભિમન્ત્રણમાહ- ચત્વાર ઇત્યાદિ||૨૫-૨૭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

અતોઽન્યથા નાનાસ્તન્યોપયોગસ્યાસાત્મ્યાદ્વ્યાધિજન્મ ભવતિ ||૨૮||

નિયતધાત્ર્યા અભાવે દોષં દર્શયન્નાહ- અતોઽન્યથેત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

અપરિસ્રુતેઽપ્યતિસ્તબ્ધસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનાદુત્સુહિતસ્રોતસઃ શિશોઃ કાસશ્વાસવમીપ્રાદુર્ભાવઃ | તસ્માદેવંવિધાનાં સ્તન્યં ન પાયયેત્ ||૨૯||

કુત ઈષત્પરિસ્રુતં સ્તન્યં પાયયેદિત્યાશઙ્ક્ય તદ્વિપર્યયે દોષં વક્તુમાહ- અપરિસ્રુત ઇત્યાદિ| ઉત્સુહિતસ્રોતસ ઇતિ ઊર્ધ્વપૂરિતસ્રોતસ ઇત્યર્થઃ| ‘ઉત્સ્નુહિતસ્રોતસ’ ઇતિ પાઠે તુ ઊર્ધ્વં સ્રુહિતમુદ્ગીર્ણં સ્રોતો યસ્યેતિ સમાસઃ||૨૯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

ક્રોધશોકાવાત્સલ્યાદિભિશ્ચ સ્ત્રિયાઃસ્તન્યનાશો ભવતિ | અથાસ્યાઃ ક્ષીરજનનાર્થં સૌમનસ્યમુત્પાદ્યયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકમાંસરસસુરાસૌવીરકપિણ્યાકલશુનમત્સ્યકશેરુકશૃઙ્ગાટક- બિસવિદારિકન્દમધુકશતાવરીનાલિકાલાબૂકાલશાકપ્રભૃતીનિ વિદધ્યાત્ ||૩૦||

ક્રોધશોકેત્યાદિ| અવાત્સલ્યમ્ અમમત્વમ્| આદિશબ્દાલ્લઙ્ઘનવ્યાયામાદયઃ| અથાસ્યા ઇત્યાદિ| નાલિકા શાકવિશેષઃ, ‘નાલિકેર’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૩૦||

Adhikarana 25 (31-33) · Śloka 33

અથાસ્યાઃ સ્તન્યમપ્સુ પરીક્ષેત; તચ્ચેચ્છીતલમમલં તનુ શઙ્ખાવભાસમપ્સુ ન્યસ્તમેકીભાવં ગચ્છત્યફેનિલમતન્તુમન્નોત્પ્લવતેઽવસીદતિ વા તચ્છુદ્ધમિતિ વિદ્યાત્, તેન કુમારસ્યારોગ્યં શરીરોપચયો બલવૃદ્ધિશ્ચ ભવતિ | ન ચ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તપ્રદુષ્ટધાતુગર્ભિણીજ્વરિતાતિક્ષીણાતિસ્થૂલવિદગ્ધભક્તવિરુદ્ધાહારતર્પિતાયાઃ સ્તન્યં પાયયેત્; નાજીર્ણૌષધં ચ બાલં, દોષૌષધમલાનાં તીવ્રવેગોત્પત્તિભયાત્ ||૩૧|| ભવન્તિ ચાત્ર- ધાત્ર્યાસ્તુ ગુરુભિર્ભોજ્યૈર્વિષમૈર્દોષલૈસ્તથા | દોષા દેહે પ્રકુપ્યન્તિ તતઃ સ્તન્યં પ્રદુષ્યતિ ||૩૨|| મિથ્યાહારવિહારિણ્યા દુષ્ટા વાતાદયઃ સ્ત્રિયાઃ | દૂષયન્તિ પયસ્તેન શારીરા વ્યાધયઃ શિશોઃ | ભવન્તિ કુશલસ્તાંશ્ચ ભિષક્ સમ્યગ્વિભાવયેત્ ||૩૩||

અથાસ્યાઃ સ્તન્યમિત્યાદિ| અવસીદતિ વેત્યત્રાપિ નિષેધઃ સમ્બન્ધનીયઃ||૩૧-૩૩||

Adhikarana 26 (34-36) · Śloka 36

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગદેશે તુ રુજા યત્રાસ્ય જાયતે | મુહુર્મુહુઃ સ્પૃશતિ તં સ્પૃશ્યમાને ચ રોદિતિ ||૩૪|| નિમીલિતાક્ષો મૂર્ધસ્થે શિરો રોગે ન ધારયેત્ | બસ્તિસ્થે મૂત્રસઙ્ગાર્તો રુજા તૃષ્યતિ મૂર્ચ્છતિ ||૩૫|| વિણ્મૂત્રસઙ્ગવૈવર્ણ્યચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનૈઃ | કોષ્ઠે દોષાન્ વિજાનીયાત્ સર્વત્રસ્થાંશ્ચ રોદનૈઃ ||૩૬||

વ્યાધિસ્વરૂપં પ્રતિપાદયિતુમજ્ઞાનાં બાલાનાં રોગજ્ઞાનોપાયમાહ- અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેત્યાદિ||૩૪-૩૬||

Adhikarana 27 (37) · Śloka 37

તેષુ યથાભિહિતં મૃદ્વચ્છેદનીયમૌષધં માત્રયા ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરસર્પિષા સંયુક્તં વિદધ્યાત્, ધાત્ર્યાશ્ચ કેવલં, ક્ષીરાન્નાદસ્યાત્મનિ ધાત્ર્યાશ્ચ પૂર્વવત્, અન્નાદસ્ય કષાયાદીનાત્મન્યેવ ન ધાત્ર્યાઃ ||૩૭||

તેષુ ચ રોગેષુ યથાવિહિતં યદ્યદૌષધં યત્ર યત્ર રોગે વિહિતં તત્તત્તત્ર કુર્યાત્| તદપિ મૃદુ અતીક્ષ્ણમ્, અચ્છેદનીયં કફમેદસોરચ્છેદકારિ| માત્રયા વક્ષ્યમાણયા| ક્ષીરસર્પિષા સહ બાલસ્ય ક્ષીરસર્પિઃસાત્મ્યત્વાત્; ધાત્ર્યાશ્ચ કેવલમેવ ન ક્ષીરયુક્તં નાપિ સર્પિર્યુક્તમિત્યર્થઃ| ક્ષીરાન્નાદસ્ય પૂર્વવત્ ક્ષીરસર્પિષા યુક્તં, ધાત્ર્યાસ્તુ કેવલમેવ||૩૭||

Adhikarana 28 (38) · Śloka 38

તત્ર માસાદૂર્ધ્વં ક્ષીરપાયાઙ્ગુલિપર્વદ્વયગ્રહણસમ્મિતામૌષધમાત્રાં વિદધ્યાત્, કોલાસ્થિસમ્મિતાં કલ્કમાત્રાં ક્ષીરાન્નાદાય, કોલસમ્મિતામન્નાદાયેતિ ||૩૮||

તામેવ માત્રાં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર માસાદૂર્ધ્વમિત્યાદિ| અઙ્ગુલિપર્વદ્વયગ્રહણસમ્મિતામિતિ ‘ક્ષીરાજ્યાલોડિતૌષધસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તન્ત્રાન્તરે ચાન્યથાઽભિહિતં; યથા- “પ્રથમે માસિ જાતસ્ય શિશોર્ભેષજરક્તિકા| અવલેહ્યા તુ કર્તવ્યા મધુક્ષીરસિતાઘૃતૈઃ|| એકૈકાં વર્ધયેત્તાવદ્યાવત્ સંવત્સરો ભવેત્| તદૂર્ધ્વં માષવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્યાવત્ ષોડશકાબ્દિકઃ”- ઇતિ||૩૮||

Adhikarana 29 (39) · Śloka 39

યેષાં ગદાનાં યે યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તેઽગદઙ્કરાઃ | તેષુ તત્કલ્કસંલિપ્તૌ પાયયેત શિશું સ્તનૌ ||૩૯||

પ્રકારાન્તરેણૌષધોપયોગમાહ- યેષાં ગદાનામિત્યાદિ||૩૯||

Adhikarana 30 (40-41) · Śloka 41

એકં દ્વે ત્રીણિ ચાહાનિ વાતપિત્તકફજ્વરે | સ્તન્યપાયાહિતં સર્પિરિતરાભ્યાં યથાર્થતઃ ||૪૦|| ન ચ તૃષ્ણાભયાદત્ર પાયયેત શિશું સ્તનૌ | વિરેકબસ્તિવમનાન્યૃતે કુર્યાચ્ચ નાત્યયાત્ ||૪૧||

જ્વરે વિશેષમાહ- એકમિત્યાદિ| સ્તન્યપાયાહિતં સર્પિઃ, ‘સાત્મ્યાદ્દત્તં’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| ઇતરાભ્યાં ક્ષીરાન્નાદાન્નાદાભ્યાં, યથાર્થતો યથાપ્રયોજનતઃ, હિતં સર્પિરિત્યર્થઃ| ન ચેત્યાદિ| અત્રેતિ જ્વરે| અત્યયાદિતિ વિનાશકારકાદ્વિકારાદ્વિનેત્યર્થઃ||૪૦-૪૧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 43

મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્યસ્ય વાયુસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્ | તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્ ||૪૨|| પાનાભ્યઞ્જનયોર્યોજ્યં શીતામ્બૂદ્વેજનં તથા |૪૩|

તાલુનિ પતિતે ચિકિત્સામાહ- મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદિત્યાદિ| મસ્તુલુઙ્ગોઽવિલીનઘૃતાકારા મસ્તકમજ્જા| મધુરકૈઃ શૃતમિતિ કાકોલ્યાદિભિઃ પક્વમ્| શીતામ્બૂદ્વેજનમિતિ શીતામ્બુચુલકૈરાસેચનાત્ત્રાસનમ્||૪૨||-

Adhikarana 32 (43-44) · Śloka 44

વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસઞ્જ્ઞિતામ્ ||૪૩|| મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમયેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ | ગુદપાકે તુ બાલાનાં પિત્તઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્ | રસાઞ્જનં વિશેષેણ પાનાલેપનયોર્હિતમ્ ||૪૪||

વાતેનાધ્માપિતામિત્યાદિ પાનાલેપનયોર્હિતમિત્યન્તં શ્લોકદ્વયં નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતમ્||૪૩-૪૪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ક્ષીરાહારાય સર્પિઃ પાયયેત્ સિદ્ધાર્થકવચામાંસીપયસ્યાપામાર્ગશતાવરીસારિવાબ્રાહ્મીપિપ્પલીહરિદ્રાકુષ્ઠસૈન્ધવસિદ્ધં, ક્ષીરાન્નાદાય મધુકવચાપિપ્પલીચિત્રકત્રિફલાસિદ્ધમ્, અન્નાદાય દ્વિપઞ્ચમૂલીક્ષીરતગરભદ્રદારુમરિચમધુકવિડઙ્ગદ્રાક્ષર્ધિબ્રાહ્મીસિદ્ધં ; તેનારોગ્યબલમેધાયૂંષિ શિશોર્ભવન્તિ ||૪૫||

સર્પિઃસાત્મ્યત્વાદ્બાલસ્ય સ્વસ્થેઽપિ સર્પિરેવ ભેષજસિદ્ધં દર્શયન્નાહ- ક્ષીરેત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી||૪૫||

Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47

બાલં પુનર્ગાત્રસુખં ગૃહ્ણીયાત્, ન ચૈનં તર્જયેત્, સહસા ન પ્રતિબોધયેદ્વિત્રાસભયાત્, સહસા નાપહરેદુત્ક્ષિપેદ્વા વાતાદિવિઘાતભયાત્, નોપવેશયેત્ કૌબ્જ્યભયાત્, નિત્યં ચૈનમનુવર્તેત પ્રિયશતૈરજિઘાંસુઃ; એવમવિહતમના હ્યભિવર્ધતે નિત્યમુદગ્રસત્ત્વસમ્પન્નો નીરોગઃ સુપ્રસન્નમનાશ્ચ ભવતિ | વાતાતપવિદ્યુત્પ્રભાપાદપલતાશૂન્યાગારનિમ્નસ્થાનગ્રહચ્છાયાદિભ્યો દુર્ગ્રહોપસર્ગતશ્ચ બાલં રક્ષેત્ ||૪૬|| નાશુચૌ વિસૃજેદ્બાલં નાકાશે વિષમે ન ચ | નોષ્મમારુતવર્ષેષુ રજોધૂમોદકેષુ ચ ||૪૭||

ઇદાનીં બાલે પરિજનસ્ય કરણીયં નિર્દિશન્નાહ- બાલમિત્યાદિ| અનુવર્તેત અનુકૂલયેત્| પ્રિયશતૈર્બાલક્રીડનકદાનાદિભિરિત્યર્થઃ| અજિઘાંસુરિતિ અહન્તુમિચ્છુઃ સન્, ‘બાલગ્રાહક’ ઇતિ શેષઃ| ઉક્તપ્રકારાનુકૂલને ફલમાહ- એવમિત્યાદિ| ‘પાદપલતાશૂન્યાગાર’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘પાદપલતાનાનાગારનિમ્નસ્થાનગૃહચ્છાયા ’ ઇતિ પઠન્તિ| નાશુચાવિત્યાદિ| વિષમે નિમ્નોન્નતપ્રદેશે||૪૬-૪૭||

Adhikarana 35 (48) · Śloka 48

ક્ષીરસાત્મ્યતયા ક્ષીરમાજં ગવ્યમથાપિ વા | દદ્યાદાસ્તન્યપર્યાપ્તેર્બાલાનાં વીક્ષ્ય માત્રયા ||૪૮||

સ્ત્રીસ્તન્યાભાવે ચ ક્ષીરાન્તરં નિર્દિશન્નાહ- ક્ષીરસાત્મ્યતયેત્યાદિ| આસ્તન્યપર્યાપ્તેરિતિ યાવત્ સ્તન્યસ્ય પુનઃ પર્યાપ્તિઃ પરિ સમન્તતો ભાવેન પ્રાપ્તિર્ભવતિ, અથવા યાવત્ સ્તન્યપાનસ્ય યોગ્યતા તાવદિત્યર્થઃ||૪૮||

Adhikarana 36 (49) · Śloka 49

ષણ્માસં ચૈનમન્નં પ્રાશયેલ્લઘુ હિતં ચ ||૪૯||

અન્નદાનકાલમાહ- ષણ્માસમિત્યાદિ| ગયી તુ ‘ષણ્માસાત્’ ઇતિ પઠિત્વા ષણ્માસાદૂર્ધ્વમિતિ વ્યાખ્યાતિ||૪૯||

Adhikarana 37 (50) · Śloka 50

નિત્યમવરોધરતશ્ચ સ્યાત્ કૃતરક્ષ ઉપસર્ગભયાત્; પ્રયત્નતશ્ચ ગ્રહોપસર્ગેભ્યો રક્ષ્યા બાલા ભવન્તિ ||૫૦||

નિત્યમવરોધરત ઇતિ સતતં પરિજનાવૃતોઽન્તઃપુરસ્થો વા, કૃતરક્ષાક્રિયો ભવેત્| કુતઃ કારણાદિત્યાહ- ઉપસર્ગભયાત્| અસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રયત્નકરણીયતાં દર્શયન્નાહ- પ્રયત્નતશ્ચેત્યાદિ| રક્ષ્યા ઇતિ રક્ષણીયા ઇત્યર્થઃ||૫૦||

Adhikarana 38 (51) · Śloka 51

અથ કુમાર ઉદ્વિજતે ત્રસ્યતિ રોદિતિ નષ્ટસઞ્જ્ઞો ભવતિ નખદશનૈર્ધાત્રીમાત્માનં ચ પરિણુદતિ દન્તાન્ ખાદતિ કૂજતિ જૃમ્ભતે ભ્રુવૌ વિક્ષિપત્યૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે ફેનમુદ્વમતિ સન્દષ્ટૌષ્ઠઃક્રૂરો ભિન્નામવર્ચા દીનાર્તસ્વરો નિશિ જાગર્તિ દુર્બલો મ્લાનાઙ્ગો મત્સ્યચ્છુચ્છ્રુન્દરિમત્કુણગન્ધો યથા પુરા ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યમભિલષતિ તથા નાભિલષતીતિ સામાન્યેન ગ્રહોપસૃષ્ટલક્ષણમુક્તં, વિસ્તરેણોત્તરે વક્ષ્યામઃ ||૫૧||

કિં પુનર્ગ્રહોપસર્ગલક્ષણં તદાહ- અથ કુમાર ઇત્યાદિ||૫૧||

Adhikarana 39 (52) · Śloka 52

શક્તિમન્તં ચૈનં જ્ઞાત્વા યથાવર્ણં વિદ્યાં ગ્રાહયેત્ ||૫૨||

તસ્ય કુમારસ્ય પુરુષાર્થસાધનહેતુભૂતાં ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- શક્તિમન્તં ચેત્યાદિ| શક્તિમન્તં વિદ્યાર્જનક્લેશક્ષમમ્| યથાવર્ણમિતિ બ્રાહ્મણસ્ત્રયીં, રાજન્યો દણ્ડનીતિં, વૈશ્યો વાર્તામિતિ||૫૨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

અથાસ્મૈ પઞ્ચવિંશતિવર્ષાય ષોડશદશવર્ષાં પત્નીમાવહેત્ પિત્ર્યધર્માર્થકામપ્રજાઃ પ્રાપ્સ્યતીતિ ||૫૩||

વિદ્યાગ્રહણવદ્ પરમપિ કુમારસ્ય દૃષ્ટાદૃષ્ટકારણસાધનભૂતં નિર્દિશન્નાહ- અથાસ્મૈ ઇત્યાદિ| આવહેત્ વિદધ્યાત્| કિમર્થમિત્યાહ- પિત્ર્યેત્યાદિ| પિતુર્હિતં કર્મ પિત્ર્યં શ્રાદ્ધદાનાદિ, ધર્મઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતં યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનમ્, અર્થઃ સુવર્ણાદિઃ, કામઃ સ્વેષુ વિષયેષ્વિન્દ્રિયાણામાનુકૂલ્યતઃ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રજાઃ પુત્રપૌત્રાદયઃ||૫૩||

Adhikarana 41 (54-55) · Śloka 55

ઊનષોડશવર્ષાયામપ્રાપ્તઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ | યદ્યાધત્તે પુમાન્ ગર્ભં કુક્ષિસ્થઃ સ વિપદ્યતે ||૫૪|| જાતો વા ન ચિરં જીવેજ્જીવેદ્વા દુર્બલેન્દ્રિયઃ | તસ્માદત્યન્તબાલાયાં ગર્ભાધાનં ન કારયેત્ ||૫૫||

અપ્રાપ્તપઞ્ચવિંશતેરૂનષોડશવર્ષયા સહ સંયોગે દોષં દર્શયન્નાહ- ઊનષોડશવર્ષાયામિત્યાદિ||૫૪-૫૫||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

અતિવૃદ્ધાયાં દીર્ઘરોગિણ્યામન્યેન વા વિકારેણોપસૃષ્ટાયાં ગર્ભાધાનં નૈવ કુર્વીત | પુરુષસ્યાપ્યેવંવિધસ્ય ત એવ દોષાઃ સમ્ભવન્તિ ||૫૬||

અતિવૃદ્ધાદિષ્વપિ ગર્ભાધાનનિષેધમાહ- અતિવૃદ્ધાયામિત્યાદિ| પુરુષસ્યાપ્યેવંવિધસ્ય ગર્ભાધાનેઽનધિકાર ઇતિ શેષઃ| કુતો ગર્ભાધાનનિષેધ ઇત્યાહ- ત એવેત્યાદિ| એતેન કુક્ષિસ્થઃ સ વિપદ્યત ઇત્યાદિવાક્યોક્તાઃ||૫૬||

Adhikarana 43 (57) · Śloka 57

તત્ર પૂર્વોક્તૈઃ કારણૈઃ પતિષ્યતિ ગર્ભે ગર્ભાશયકટીવઙ્ક્ષણબસ્તિશૂલાનિ રક્તદર્શનં ચ | તત્ર શીતૈઃ પરિષેકાવગાહપ્રદેહાદિભિરુપચરેજ્જીવનીયશૃતક્ષીરપાનૈશ્ચ | ગર્ભસ્ફુરણે મુહુર્મુહુસ્તત્સન્ધારણાર્થં ક્ષીરમુત્પલાદિસિદ્ધં પાયયેત્ | પ્રસ્રંસમાને સદાહપાર્શ્વપૃષ્ઠશૂલાસૃગ્દરાનાહમૂત્રસઙ્ગાઃ, સ્થાનાત્ સ્થાનં ચ પ્રક્રામતિ ગર્ભે કોષ્ઠે સંરમ્ભઃ, તત્ર સ્નિગ્ધશીતાઃ ક્રિયાઃ | વેદનાયાં મહાસહાક્ષુદ્રસહામધુકશ્વદંષ્ટ્રાકણ્ટકારિકાસિદ્ધં પયઃ શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રં પાયયેત્; મૂત્રસઙ્ગે દર્ભાદિસિદ્ધમ્; આનાહે હિઙ્ગુસૌવર્ચલલશુનવચાસિદ્ધમ્ | અત્યર્થં સ્રવતિ રક્તે કોષ્ઠાગારિકાગારમૃત્પિણ્ડસમઙ્ગાધાતકીકુસુમનવમાલિકાગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનચૂર્ણં મધુનાઽવલિહ્યાત્, યથાલાભં ન્યગ્રોધાદિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા પયસા પાયયેત્, ઉત્પલાદિકલ્કં વા કશેરુશૃઙ્ગાટકશાલૂકકલ્કં વા શૃતેન પયસા, ઉદુમ્બરફલૌદકકન્દક્વાથેન વા શર્કરામધુમધુરેણ શાલિપિષ્ટં; ન્યગ્રોધાદિસ્વરસપરિપીતં વા વસ્ત્રાવયવં યોન્યાં ધારયેત્ | અથાદૃષ્ટશોણિતવેદનાયાં મધુકદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાસિદ્ધં પયઃ પાયયેત્, તદેવાશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાસિદ્ધં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધં વા, બૃહતીદ્વયોત્પલશતાવરીસારિવાપયસ્યામધુકસિદ્ધં વા; એવમુપક્રાન્તાયા ઉપાવર્તન્તે રુજો ગર્ભશ્ચાપ્યાયતે | વ્યવસ્થિતે ચ ગર્ભે ગવ્યેનોદુમ્બરશલાટુસિદ્ધેન પયસા ભોજયેત્ | અતીતે લવણસ્નેહવર્જ્યાભિર્યવાગૂભિરુદ્દાલકાદીનાં પાચનીયોપસંસ્કૃતાભિરુપક્રમેત યાવન્તો માસા ગર્ભસ્ય તાવન્ત્યહાનિ | બસ્ત્યુદરશૂલેષુ પુરાણગુડં દીપનીયસંયુક્તં પાયયેદરિષ્ટં વા | વાતોપદ્રવગૃહીતત્વાત્ સ્રોતસાં લીયતે ગર્ભઃ, સોઽતિકાલમવતિષ્ઠમાનો વ્યાપદ્યતે, તાં મૃદુના સ્નેહાદિક્રમેણોપચરેત્, ઉત્ક્રોશરસસંસિદ્ધામનલ્પસ્નેહાં યવાગૂં પાયયેત્, માષતિલબિલ્વશલાટુસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્ ભક્ષયેન્મધુમાધ્વીકં ચાનુપિબેત્ સપ્તરાત્રમ્ | કાલાતીતસ્થાયિનિ ગર્ભે વિશેષતઃ સધાન્યમુદૂખલ મુસલેનાભિહન્યાદ્વિષમે વા યાનાસને સેવેત | વાતાભિપન્ન એવ શુષ્યતિ ગર્ભઃ, સ માતુઃ કુક્ષિં ન પૂરયતિ મન્દં સ્પન્દતે ચ, તં બૃંહણીયૈઃ પયોભિર્માંસરસૈશ્ચોપચરેત્ | શુક્રશોણિતં વાયુનાઽભિપ્રપન્નમવક્રાન્તજીવમાધ્માપયત્યુદરં, તં કદાચિદ્યદૃચ્છયોપશાન્તં નૈગમેષાપહૃતમિતિ ભાષન્તે, તમેવ કદાચિત્ પ્રલીયમાનં નાગોદરમિત્યાહુઃ; તત્રાપિ લીનવત્ પ્રતીકારઃ ||૫૭||

ઇદાનીં ગર્ભસ્રાવલક્ષણાનિ સહેતુકાનિ સપ્રતિકારાણ્યાહ- તત્રેત્યાદિ| પૂર્વોક્તૈરિતિ મૂઢગર્ભનિદાનોક્તૈર્ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાદિભિઃ| ગર્ભાશયાદિશૂલાનિ ગર્ભપાતનિમિત્તાનિલજનિતાનિ; રક્તદર્શનં ચામગર્ભાન્વયં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| ગયી તુ ગર્ભસ્રંસનેનાર્તવવહસ્રોતોમુખવિવૃતેરાર્તવક્ષરણાદ્રક્તદર્શનમિત્યાહ| ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| જીવનીયાનિ કાકોલ્યાદીનિ| પૃથક્ પૃથગવસ્થાશ્રિતં ચિકિત્સિતમાહ- ગર્ભેત્યાદિ| ઉત્પલરક્તોત્પલેત્યાદિરુત્પલાદિઃ| પ્રસ્રંસમાને પતનાય કિઞ્ચિચ્ચલતિ સદાહપાર્શ્વશૂલાદયો મૂત્રસઙ્ગાન્તા ભવન્તિ| કોષ્ઠે સંરમ્ભ આમપચ્યમાનપક્વાશયાદૌ ક્ષોભઃ| સ્થાનં ચેતિ ચકારેણ પૂર્વોક્તાઃ શૂલાદયોઽપિ| તેષુ ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્નિગ્ધશીતાઃ સાત્મ્યતો ન સર્વેષુ| પાર્શ્વશૂલાદિષુ ચતુર્ષુ ક્રિયાવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- વેદનાયામિત્યાદિ| દર્ભાદિભિઃ સિદ્ધં તૃણપઞ્ચમૂલસિદ્ધમ્| આનાહે લશુનસિદ્ધં પયો હિઙ્ગુસૌવર્ચલપ્રક્ષેપમ્| અત્યર્થં સ્રવતિ રક્તે અસૃગ્દર ઇત્યર્થઃ| કોષ્ઠવદાગારં કોષ્ઠાગારં, તેન ચરતીતિ કોષ્ઠાગારિકા ગૃહકારિકા કીટવિશેષઃ, તદ્ગૃહમૃત્તિકા| ઔદકાઃ કન્દાઃ કસેરુશાલુકનદીમાષકાદયઃ| દૃષ્ટશોણિતાયાં રુજિ ચિકિત્સાં નિર્દિશ્યાદૃષ્ટશોણિતાયાં ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- અથાદૃષ્ટશોણિતેત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| સિદ્ધં પયઃ ‘પાયયેત્’ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અશ્મન્તકઃ કર્બુદારાકારઃ| ઉપાવર્તન્તે ઉપશમં યાન્તિ| ગર્ભશ્ચાપ્યાયતે રક્તસ્રુતિકર્શિતઃ| ‘એવં ક્ષિપ્રમુપક્રાન્તે નીરુજાયા ઉપાવર્તતે(ન્તે) ગર્ભ આપ્યાયતે ચ’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોપવિષ્ટકાખ્યોઽયં ગર્ભઃ કથિતઃ| તથા ચ ચરકે- “યસ્યાઃ પુનરુષ્ણતીક્ષ્ણોપયોગાદ્ગર્ભિણ્યા મહતિ જાતસારે ગર્ભે પુષ્પદર્શનમન્યો વા યોનિસ્રાવઃ, તસ્યા ગર્ભો વૃદ્ધિં ન પ્રાપ્નોતિ નિઃસ્રુતત્વાત્, સ કાલાન્તરમવતિષ્ઠતે સસ્પન્દશ્ચ ભવતિ, તમુપવિષ્ટકમિત્યાચક્ષતે”- (ચ.શા.૮) ઇતિ| વ્યવસ્થિતે ચેત્યાદિ| ઉદુમ્બરશલાટુસિદ્ધેનેતિ ઉદુમ્બરસ્ય કોમલૈઃ ફલૈઃ પક્વેન ક્ષીરેણ| ક્ષીરપાકસ્તુ તન્ત્રાન્તરાભિહિતો યથા- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ| અતીતે ઇત્યાદિ| અતીતે પતિત ઇત્યર્થઃ| ઉદ્દાલક આરણ્યકોદ્રવઃ, એતચ્ચ યવાગૂદાનં લઙ્ઘનપૂર્વમ્| તથાચ વાગ્ભટઃ- “આમાન્વયે ચ તત્રેષ્ટં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્| ઉપવાસો ઘનોશીરગુડૂચ્યરલુધાન્યકાઃ|| ક્વથિતાઃ સલિલે પાનં તૃણધાન્યાદિભોજનમ્” (વા.શા.૨)- ઇતિ| બસ્ત્યુદરશૂલેષ્વિત્યાદિ| દીપનીયસંયુક્તં પઞ્ચકોલચૂર્ણસંયુક્તમ્| અરિષ્ટમ્ અભયારિષ્ટાદિકમ્| ઉક્તરક્તપરિસ્રુતિનિમિત્તોપવિષ્ટકપ્રસઙ્ગેનાપરાં ચિરકાલસ્થાયિનીં ગર્ભવિકૃતિં દર્શયન્નાહ- વાતેત્યાદિ| લીયતે શ્લિષ્યતિ; કુત ઇત્યાહ- સ્રોતસાં ગર્ભનિર્ગમમાર્ગાણાં વાતોપદ્રવેણ સઙ્કોચાદિના ગૃહીતત્વાત્| વ્યાપદ્યતે વિનશ્યતીત્યર્થઃ| મૃદુના અતીક્ષ્ણેન, તીક્ષ્ણસ્ય ગર્ભોપઘાતકત્વાત્| સ્નેહાદિનેત્યત્રાદિશબ્દો ન વ્યવસ્થાવાચી, તીક્ષ્ણસ્વેદસ્ય વમનવિરેચનયોશ્ચ ગર્ભોપઘાતકત્વાત્; અત આદિશબ્દઃ પ્રધાનવાચી, તેન સ્નેહપ્રધાનાનુક્રમેણેત્યર્થઃ| અન્યે પુનર્મૃદુનેતિ અચ્છપાનવર્જિતાવચારણાસ્નેહેનેતિ મન્યન્તે| તામેવાવચારણાં નિર્દિશન્નાહ- ઉત્ક્રોશરસસંસિદ્ધામિત્યાદિ| ઉત્ક્રોશઃ કુરરભેદઃ, અનલ્પસ્નેહાં પ્રભૂતસ્નેહામ્; અન્યે પુનરલ્પસ્નેહામિતિ પઠન્તિ તદસમ્યક્, યવાગ્વાઃ પવનાવજયાર્થમુપયુજ્યમાનત્વાત્ પરતન્ત્રદર્શનાચ્ચ| તદુક્તં ચરકે- “યસ્યાઃ પુનર્ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તાં શ્યેનમત્સ્યગવયશિખિતામ્રચૂડતિત્તિરીણામન્યતમસ્ય સર્પિષ્મતા રસેન માષયૂષેણ વા પ્રભૂતસર્પિષા ભોજયેત્” (ચ.શા.૮) ઇતિ| બિલ્વશલાટુસિદ્ધાનિતિ બિલ્વસ્ય કોમલફલૈઃ સિદ્ધાન્| એવં સ્રોતસામવરોધહેતોર્વાતસ્યોપશમવિધિમુક્ત્વા વાતોપશમમૃદુભૂતાનાં સ્રોતસાં વિકાસાર્થં વિધિં દર્શયન્નાહ- કાલાતીત ઇત્યાદિ| લીન એવાયં વિધિઃ| વાતાભિપન્ન ઇત્યાદિ| વાતાભિપન્નો ગર્ભઃ શુષ્યતિ, નતુ પુનર્લીનવન્માર્ગાવરોધાત્તિષ્ઠતિ | ગર્ભશોષલક્ષણં પુનઃ કુક્ષેરપૂરણં, વાતશોષણેનૈવ વિહતૌજસ્ત્વાદ્ગર્ભો મન્દમેવ ચલતિ| બૃંહણીયૈઃ પયોભિરિતિ બૃંહણીયસંસ્કૃતૈઃ ક્ષીરૈરિત્યર્થઃ| માંસરસૈશ્ચેતિ ચકારાલ્લીનપ્રતિકારસમુચ્ચયઃ| વૃદ્ધકાશ્યપેન શુષ્કલક્ષણમભિહિતં યથા- “ગર્ભનાડ્યાસ્ત્વવહનાદલ્પત્વાદ્વા રસસ્ય ચ| ચિરેણાપ્યાયતે ગર્ભસ્તથૈવાકાલભોજનાત્|| અકુક્ષિપૂરણં ગર્ભસ્પન્દનં મન્દમેવ ચ”- ઇતિ| અપરમપિ વાતાભિપન્નં ગર્ભં દર્શયન્નાહ- શુક્રેત્યાદિ| શુક્રશોણિતમિતિ વચનાદસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમેવ, વાયુનાઽભિપ્રપન્નં વાયુનોપરુદ્ધમ્, અવક્રાન્તજીવં જીવોપગતમ્, અત એવાકુથિતમવતિષ્ઠતે| શુક્રાર્તવાવરોધકો વાયુરેવોદરમાધ્માપયતિ; તદાધ્માનં કદાચિદ્યદૃચ્છયા અનિયતહેતુના, ઉપશાન્તં લીનીભૂતં દૃષ્ટ્વા નૈગમેષેણ બાલગ્રહેણાપહૃતમિતિ વદન્તિ| વાતાભિપન્નમેવ ગર્ભાવસ્થાવિશેષં દર્શયન્નાહ- તમેવેત્યાદિ| તમેવ વાતાભિપન્નમેવ, પુનઃ પુનરનયા વૃત્ત્યા પ્રવિલીયમાનમલ્પીભવન્તં નાગોદરમિતિ બ્રુવતે| તત્રેતિ નાગોદરે| અપિશબ્દાન્નૈગમેષાપહૃતેઽપિ લીનોક્તઃ પ્રતીકારઃ||૫૭||

Adhikarana 44 (58-62) · Śloka 62

અત ઊર્ધ્વં માસાનુમાસિકં વક્ષ્યામઃ- ||૫૮|| મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ | અશ્મન્તકસ્તિલાઃ કૃષ્ણાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી ||૫૯|| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલસારિવા | અનન્તા સારિવા રાસ્ના પદ્મા મધુકમેવ ચ ||૬૦|| બૃહત્યૌ કાશ્મરી ચાપિ ક્ષીરિશુઙ્ગાસ્ત્વચો ઘૃતમ્ | પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા ||૬૧|| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુ મધુકં સિતા | વત્સૈતે સપ્ત યોગાઃ સ્યુરર્ધશ્લોકસમાપનાઃ | યથાસઙ્ખ્યં પ્રયોક્તવ્યા ગર્ભસ્રાવે પયોયુતાઃ ||૬૨||

શાકો મહાવૃક્ષઃ કર્કશપત્રઃ, તસ્ય બીજમ્| પયસ્યા અર્કપુષ્પી, ગયી તુ પયસ્યાં ક્ષીરવિદારીં ક્ષીરકાકોલીં વા બ્રૂતે| અશ્મન્તકઃ કોવિદારસદૃશોઽમ્લપત્રઃ ‘અમ્લલોટક’ ઇતિ લોકે| તામ્રવલ્લી રામતરુણી, મઞ્જિષ્ઠામપરે| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| પદ્મા પદ્મચારિણી, ભાર્ગીમપરે| બૃહત્યૌ સ્થૂલફલા ચણકબૃહતી ચ| ક્ષીરિશુઙ્ગાઃ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં વટાદીનામવિકસિતાઃ પ્રવાલાઃ| મધુપર્ણી મધુયષ્ટિકા| યથાસઙ્ખ્યમિતિ પ્રથમમાસમારભ્ય સપ્તમમાસાન્ યાવદનુક્રમેણેત્યર્થઃ| પયોયુતા ઇતિ ચૂર્ણાદિપ્રયોગે એતે યોગાઃ પયસા યુતાઃ પ્રયોજ્યા ઇત્યર્થઃ||૫૮-૬૨||

Adhikarana 45 (63-65) · Śloka 65

કપિત્થબૃહતીબિલ્વપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકા | મૂલાનિ ક્ષીરસિદ્ધાનિ પાયયેદ્ભિષગષ્ટમે ||૬૩|| નવમે મધુકાનન્તાપયસ્યાસારિવાઃ પિબેત્ | ક્ષીરં શુણ્ઠીપયસ્યાભ્યાં સિદ્ધં સ્યાદ્દશમે હિતમ્ ||૬૪|| સક્ષીરા વા હિતા શુણ્ઠી મધુકં સુરદારુ ચ | એવમાપ્યાયતે ગર્ભસ્તીવ્રા રુક્ ચોપશામ્યતિ ||૬૫||

કપિત્થેત્યાદિ| કપિત્થાદીનાં મૂલાનિ ક્ષીરસિદ્ધાન્યષ્ટમે માસિ, નવમે મધુકાદયઃ સારિવાન્તાઃ ક્ષીરસિદ્ધાઃ પિબેત્| પયસ્યા ક્ષીરવિદારી| દશમે માસિ શુણ્ઠીપયસ્યાભ્યાં ક્ષીરપાકકલ્પનયા સિદ્ધં ક્ષીરં હિતં ભવેત્, અથવા સક્ષીરાઃ શુણ્ઠ્યાદયઃ પ્રશસ્યન્તે; વાગ્ભટેઽપ્યેતૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરં પ્રતિપાદિતં; તથાચ- “કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકા- | મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે|| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ| યોજયેદ્દશમે માસિ ક્ષીરં સિદ્ધં પયસ્યયા|| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ”- (વા.શા.૨) ઇતિ| ગયદાસેન ચૈતે ગર્ભસ્રાવચિકિત્સિતયોગાઃ પ્રાગેવ ગર્ભશ્ચાપ્યાયત ઇત્યનન્તરં પઠિતાઃ||૬૩-૬૫||

Adhikarana 46 (66) · Śloka 66

નિવૃત્તપ્રસવાયાસ્તુ પુનઃ ષડ્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્ધ્વં પ્રસવમાનાયા નાર્યાઃ કુમારોઽલ્પાયુર્ભવતિ ||૬૬||

ઇદાનીં પૂર્વગર્ભજન્મનો યા ઉત્તરગર્ભજનનાવધિસ્તામતિક્રમ્ય ગર્ભગ્રાહિણ્યા દોષં દર્શયન્નાહ- નિવૃત્તેત્યાદિ| એતેન ષડ્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્ધ્વં ‘નિવૃત્તપ્રસવા’ ઇત્યુચ્યતે| ષટ્સુ ષડવયવેષુ પઞ્ચચતુસ્ત્રિદ્વિવર્ષેષુ ગર્ભાનુજનનસ્ય જન્મકાલ ઇતિ; કુતઃ પુનરસ્યાઃ કુમારોઽલ્પાયુર્ભવતિ? ઉચ્યતે- ગર્ભાશયયોન્યાદિદોષેણ હિ નિવર્તતે પ્રસવઃ; તત્ર તચ્છોધનક્રિયામન્તરેણાહારવિહારાદિગુણમાત્રેણ યદૃચ્છયોપગૃહીતગર્ભાયા યોનિગર્ભાશયાદિષ્વનિઃસ્ફોટિતદોષેષુ જાતોઽલ્પાયુરેવેતિ||૬૬||

Adhikarana 47 (67) · Śloka 67

અથ ગર્ભિણીં વ્યાધ્યુત્પત્તાવત્યયે છર્દયેન્મધુરામ્લેનાન્નોપહિતેનાનુલોમયેચ્ચ, સંશમનીયં ચ મૃદુ વિદધ્યાદન્નપાનયોઃ, અશ્નીયાચ્ચ મૃદુવીર્યં મધુરપ્રાયં ગર્ભાવિરુદ્ધં ચ, ગર્ભાવિરુદ્ધાશ્ચ ક્રિયા યથાયોગં વિદધીત મૃદુપ્રાયાઃ ||૬૭||

ગર્ભવ્યાઘાતકત્વેન નિષિદ્ધાયા વમનાદિક્રિયાયાઃ ક્વચિદત્યયકારિણિ વ્યાધૌ મૃદુના દ્રવ્યેણ પ્રતિપ્રસવં નિર્દિશન્નાહ- અથ ગર્ભિણીમિત્યાદિ| અત્યયે વિનાશહેતૌ| અનુલોમયેચ્ચેતિ મધુરામ્લેનાન્નોપહિતેનેતિ સમ્બન્ધઃ| આહારં નિયમયન્નાહ- અશ્નીયાચ્ચેત્યાદિ| વિહારમપ્યસ્ય નિયમયન્નાહ- ગર્ભાવિરુદ્ધા ઇત્યાદિ| યથાયોગમ્ અહીનાતિમિથ્યાયોગેનેત્યર્થઃ||૬૭||

Adhikarana 48 (68-70) · Śloka 70

સૌવર્ણં સુકૃતં ચૂર્ણં કુષ્ઠં મધુ ઘૃતં વચા | મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખપુષ્પી મધુ સર્પિઃ સકાઞ્ચનમ્ ||૬૮|| અર્કપુષ્પી મધુ ઘૃતં ચૂર્ણિતં કનકં વચા | હેમચૂર્ણાનિ કૈડર્યઃ શ્વેતા દૂર્વા ઘૃતં મધુ ||૬૯|| ચત્વારોઽભિહિતાઃ પ્રાશાઃ શ્લોકાર્ધેષુ ચતુર્ષ્વપિ | કુમારાણાં વપુર્મેધાબલબુદ્ધિવિવર્ધનાઃ ||૭૦||

ઇદાનીં યોગાન્તરૈઃ સહ કુમારસ્ય સુવર્ણચૂર્ણં નિર્દિશન્નાહ- સૌવર્ણમિત્યાદિ| મત્સ્યાક્ષકો બ્રાહ્મી ‘પત્તૂર’ ઇત્યેકે, અન્યે રક્તપુષ્પમાનૂપં ‘મત્સ્યાક’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધમાહુઃ| અર્કપુષ્પી પયસ્યા અર્કસદૃશપયઃપુષ્પા લતૈવ, શ્વેતદૂર્વાવિશેષાં કેચિદાહુઃ, વૃક્ષજાતિમન્યે| કૈડર્યઃ પર્વતનિમ્બઃ| સંવત્સરં યાવદેતે યોગાઃ પ્રયોજ્યાઃ; અન્યે દ્વાદશવર્ષાણ્યાહુઃ| માત્રા ઉક્તૈવ| ગયી તુ પ્રાક્તનમાત્રાપ્રતિપાદકં વાક્યમપઠિત્વા માત્રાજ્ઞાનાર્થં વિશ્વામિત્રોક્તં વાક્યમભિદધતિ; યથા- ‘વિડઙ્ગફલમાત્રં તુ જાતમાત્રસ્ય ભેષજમ્| એતેનૈવ પ્રમાણેન માસિ માસિ પ્રવર્ધિતમ્|| કોલાસ્થિમાત્રં ક્ષીરાદે દદ્યાદ્ભૈષજ્યકોવિદઃ| ક્ષીરાન્નાદે કોલમાત્રમન્નાદે ડુમ્બરોપમમ્”- ઇતિ||૬૮-૭૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરં નામ દશમોઽધ્યાયઃ ||૧૦|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં તૃતીયં શારીરસ્થાનં સમાપ્તમ્ |

ઇતિ ભિષગ્વરશ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૦||