10. garbhiṇīvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ગર્ભિણી પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ નિત્યં પ્રહૃષ્ટા શુચ્યલઙ્કૃતા શુક્લવસના શાન્તિમઙ્ગલદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરા ચ ભવેત્, મલિનવિકૃતહીનગાત્રાણિ ન સ્પૃશેત્, દુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ પરિહરેત્, ઉદ્વેજનીયાશ્ચ કથાઃ, શુષ્કં પર્યુષિતં કુથિતં ક્લિન્નં ચાન્નં નોપભુઞ્જીત, બહિર્નિષ્ક્રમણં શૂન્યાગારચૈત્યશ્મશાનવૃક્ષાશ્રયાન્ ક્રોધમયશસ્કરાંશ્ચ ભાવાનુચ્ચૈર્ભાષ્યાદિકં ચ પરિહરેદ્યાનિ ચ ગર્ભં વ્યાપાદયન્તિ, ન ચાભીક્ષ્ણં તૈલાભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનિ સેવેત, ન ચાયાસયેચ્છરીરં, પૂર્વોક્તાનિ ચ પરિહરેત્, શયનાસનં મૃદ્વાસ્તરણં નાત્યુચ્ચમપાશ્રયોપેતમસમ્બાધં ચ વિદધ્યાત્, હૃદ્યં દ્રવમધુરપ્રાયં સ્નિગ્ધં દીપનીયસંસ્કૃતં ચ ભોજનં ભોજયેત્, સામાન્યમેતદાપ્રસવાત્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિશેષતસ્તુ ગર્ભિણી પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમાસેષુ મધુરશીતદ્રવપ્રાયમાહારમુપસેવેત; વિશેષતસ્તુ તૃતીયે ષષ્ટિકૌદનં પયસા ભોજયેત્, ચતુર્થે દધ્ના, પઞ્ચમે પયસા, ષષ્ઠે સર્પિષેત્યેકે; ચતુર્થે પયોનવનીતસંસૃષ્ટમાહારયેજ્જાઙ્ગલમાંસસહિતં હૃદ્યમન્નં ચ ભોજયેત્, પઞ્ચમે ક્ષીરસર્પિઃસંસૃષ્ટં , ષષ્ઠે શ્વદંષ્ટ્રાસિદ્ધસ્ય સર્પિષો માત્રાં પાયયેદ્ યવાગૂં વા, સપ્તમે સર્પિઃ પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધમ્, એવમાપ્યાયતે ગર્ભઃ; અષ્ટમે બદરોદકેન બલાતિબલાશતપુષ્પાપલલપયોદધિમસ્તુતૈલલવણમદનફલમધુઘૃતમિશ્રેણાસ્થાપયેત્ પુરાણપુરીષશુદ્ધ્યર્થમનુલોમનાર્થં ચ વાયોઃ, તતઃ પયોમધુરકષાયસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્, અનુલોમે હિ વાયૌ સુખં પ્રસૂયતે નિરુપદ્રવા ચ ભવતિ, અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધાભિર્યવાગૂભિર્જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપક્રમેદાપ્રસવકાલાત્; એવમુપક્રાન્તા સ્નિગ્ધા બલવતી સુખમનુપદ્રવા પ્રસૂયતે ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નવમે માસિ સૂતિકાગારમેનાં પ્રવેશયેત્ પ્રશસ્તે તિથ્યાદૌ | તત્રારિષ્ટં બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાણાં શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણેષુ ભૂમિપ્રદેશેષુ બિલ્વન્યગ્રોધતિન્દુકભલ્લાતકનિર્મિતસર્વાગારં યથાસઙ્ખ્યં તન્મયપર્યઙ્કં સમુપલિપ્તભિત્તિં સુવિભક્તપરિચ્છદં પ્રાગ્દ્વારં દક્ષિણદ્વારં વાઽષ્ટહસ્તાયતં ચતુર્હસ્તવિસ્તૃતં રક્ષામઙ્ગલસમ્પન્નં વિધેયમ્ ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

જાતે હિ શિથિલે કુક્ષૌ મુક્તે હૃદયબન્ધને | સશૂલે જઘને નારી જ્ઞેયા સા તુ પ્રજાયિની ||૬|| તત્રોપસ્થિતપ્રસવાયાઃ કટીપૃષ્ઠં પ્રતિ સમન્તાદ્વેદના ભવત્યભીક્ષ્ણં પુરીષપ્રવૃત્તિર્મૂત્રં પ્રસિચ્યતે યોનિમુખાચ્છ્લેષ્મા ચ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

પ્રજનયિષ્યમાણાં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાં કુમારપરિવૃતાં પુન્નામફલહસ્તાં સ્વભ્યક્તામુષ્ણોદકપરિષિક્તામથૈનાં સમ્ભૃતાં યવાગૂમાકણ્ઠાત્ પાયયેત્, તતઃ કૃતોપધાને મૃદુનિ વિસ્તીર્ણે શયને સ્થિતામાભુગ્નસક્થીમુત્તાનામશઙ્કનીયાશ્ચતસ્રઃ સ્ત્રિયઃ પરિણતવયસઃ પ્રજનનકુશલાઃ કર્તિતનખાઃ પરિચરેયુરિતિ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

અથાસ્યા વિશિખાન્તરમનુલોમમનુસુખમભ્યજ્યાનુબ્રૂયાચ્ચૈતામેકા - સુભગે પ્રવાહસ્વેતિ, નચાપ્રાપ્તાવી પ્રવાહસ્વ, તતો વિમુક્તે ગર્ભનાડીપ્રબન્ધે સશૂલેષુ શ્રોણિવઙ્ક્ષણબસ્તિશિરઃસુ ચ પ્રવાહેથાઃ શનૈઃ શનૈઃ, તતો ગર્ભનિર્ગમે પ્રગાઢં, તતો ગર્ભે યોનિમુખં પ્રપન્ને ગાઢતરમાવિશલ્યભાવાત્; અકાલપ્રવાહણાદ્બધિરં મૂકં કુબ્જં વ્યસ્તહનુમૂર્ધ્વાભિઘાતિનં કાસશ્વાસશોષોપદ્રુતં વિકટં વા જનયતિ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

તત્ર પ્રતિલોમમનુલોમયેત્, પ્રાઞ્જલમાકર્ષેત્ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં ધૂપયેત્ કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેણ પિણ્ડીતકેન વા, બધ્નીયાદ્ધિરણ્યપુષ્પીમૂલં હસ્તપાદયોઃ, ધારયેત્ સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

અથ જાતસ્યોલ્બં મુખં ચ સૈન્ધવસર્પિષા વિશોધ્ય, ઘૃતાક્તં મૂર્ધ્નિ પિચું દદ્યાત્; તતો નાભિનાડીમષ્ટાઙ્ગુલમાયમ્ય સૂત્રેણ બદ્ધ્વા છેદયેત્, તત્સૂત્રૈકદેશં ચ કુમારસ્ય ગ્રીવાયાં સમ્યગ્ બધ્નીયાત્ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અથ કુમારં શીતાભિરદ્ભિરાશ્વાસ્ય જાતકર્મણિ કૃતે મધુસર્પિરનન્તચૂર્ણમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા લેહયેત્; તતો બલાતૈલેનાભ્યજ્ય, ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા રૂપ્યહેમપ્રતપ્તેન વા વારિણા સ્નાપયેદેનં કપિત્થપત્રકષાયેણ વા કોષ્ણેન યથાકાલં યથાદોષં યથાવિભવં ચ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ધમનીનાં હૃદિસ્થાનાં વિવૃતત્વાદનન્તરમ્ | ચતૂરાત્રાત્ત્રિરાત્રાદ્વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે ||૧૪|| તસ્માત્ પ્રથમેઽહ્નિ મધુસર્પિરનન્તમિશ્રં મન્ત્રપૂતં ત્રિકાલં પાયયેત્, દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિઃ, તૃતીયે ચ; તતઃ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યં મધુસર્પિઃ સ્વપાણિતલસમ્મિતં દ્વિકાલં પાયયેત્ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

અથ સૂતિકાં બલાતૈલાભ્યક્તાં વાતહરૌષધનિષ્ક્વાથેનોપચરેત્ | સશેષદોષાં તુ તદહઃ પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીચિત્રકશૃઙ્ગવેરચૂર્ણં ગુડોદકેનોષ્ણેન પાયયેત્, એવં દ્વિરાત્રં ત્રિરાત્રં વા કુર્યાદાદુષ્ટશોણિતાત્ | વિશુદ્ધે તતો વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધાં સ્નેહયવાગૂં ક્ષીરયવાગૂં વા પાયયેત્ત્રિરાત્રમ્ | તતો યવકોલકુલત્થસિદ્ધેન જાઙ્ગલરસેન શાલ્યોદનં ભોજયેદ્બલમગ્નિબલં ચાવેક્ષ્ય | અનેન વિધિનાઽધ્યર્ધમાસમુપસંસ્કૃતા વિમુક્તાહારાચારા વિગતસૂતિકાભિધાના સ્યાત્, પુનરાર્તવદર્શનાદિત્યેકે ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ધન્વભૂમિજાતાં તુ સૂતિકાં ઘૃતતૈલયોરન્યતરસ્ય માત્રાં પાયયેત્ પિપ્પલ્યાદિકષાયાનુપાનાં, સ્નેહનિત્યા ચ સ્યાત્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા બલવતી ; અબલાં યવાગૂં પાયયેત્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા | અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધેનાન્નસંસર્ગેણોપચરેત્ ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

પ્રાયશશ્ચૈનાં પ્રભૂતેનોષ્ણોદકેન પરિષિઞ્ચેત્, ક્રોધાયાસમૈથુનાદીંશ્ચ પરિહરેત્ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

મિથ્યાચારાત્ સૂતિકાયા યો વ્યાધિરુપજાયતે | સ કૃચ્છ્રસાધ્યોઽસાધ્યો વા ભવેદત્યપતર્પણાત્ ||૧૯|| તસ્માત્તાં દેશકાલૌ ચ વ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા | પરીક્ષ્યોપચરેન્નિત્યમેવં નાત્યયમાપ્નુયાત્ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

અથાપરાઽપતન્ત્યાનાહાધ્માનૌ કુરુતે, તસ્માત્ કણ્ઠમસ્યાઃ કેશવેષ્ટિતયાઽઙ્ગુલ્યા પ્રમૃજેત્, કટુકાલાબુકૃતવેધનસર્ષપસર્પનિર્મોકૈર્વા કટુતૈલવિમિશ્રૈર્યોનિમુખં ધૂપયેત્, લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વાઽસ્યાઃ પાણિપાદતલમાલિમ્પેત્, મૂર્ધ્નિ વાઽસ્યા મહાવૃક્ષક્ષીરમનુસેચયેત્, કુષ્ઠલાઙ્ગલીમૂલકલ્કં વા મદ્યમૂત્રયોરન્યતરેણ પાયયેત્, શાલમૂલકલ્કં વા પિપ્પલ્યાદિં વા મદ્યેન, સિદ્ધાર્થકકુષ્ઠલાઙ્ગલીમહાવૃક્ષક્ષીરમિશ્રેણ સુરામણ્ડેન વાઽઽસ્થાપયેત્, એતૈરેવ સિદ્ધેન સિદ્ધાર્થકતૈલેનોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્, સ્નિગ્ધેન વા કૃત્તનખેન હસ્તેનાપહરેત્ ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

પ્રજાતાયાશ્ચ નાર્યા રૂક્ષશરીરાયાસ્તીક્ષ્ણૈરવિશોધિતં રક્તં વાયુના તદ્દેશગતેનાતિસંરુદ્ધં નાભેરધઃ પાર્શ્વયોર્બસ્તૌ બસ્તિશિરસિ વા ગ્રન્થિં કરોતિ; તતશ્ચ નાભિબસ્ત્યુદરશૂલાનિ ભવન્તિ, સૂચીભિરિવ નિસ્તુદ્યતે ભિદ્યતે દીર્યત ઇવ ચ પક્વાશયઃ, સમન્તાદાધ્માનમુદરે મૂત્રસઙ્ગશ્ચ ભવતીતિ મક્કલ્લલક્ષણમ્ | તત્ર વીરતર્વાદિસિદ્ધં જલમુષકાદિપ્રતીવાપં પાયયેત્, યવક્ષારચૂર્ણં વા સુખોદકેન પિપ્પલ્યાદિક્વાથેન વા, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વા સુરામણ્ડેન, વરુણાદિક્વાથં વા પઞ્ચકોલૈલાપ્રતીવાપં, પૃથક્પર્ણ્યાદિક્વાથં વા ભદ્રદારુમરિચસંસૃષ્ટં, પુરાણગુડં વા ત્રિકટુકચતુર્જાતકકુસ્તુમ્બુરુમિશ્રં ખાદેત્, અચ્છં વા પિબેદરિષ્ટમિતિ ||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

અથ બાલં ક્ષૌમપરિવૃતં ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, પીલુબદરીનિમ્બપરૂષકશાખાભિશ્ચૈનં પરિવીજયેત્, મૂર્ધ્નિ ચાસ્યાહરહસ્તૈલપિચુમવચારયેત્, ધૂપયેચ્ચૈનં રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપૈઃ, રક્ષોઘ્નાનિ ચાસ્ય પાણિપાદશિરોગ્રીવાસ્વવસૃજેત્, તિલાતસીસર્ષપકણાંશ્ચાત્ર પ્રકિરેત્, અધિષ્ઠાને ચાગ્નિં પ્રજ્વાલયેત્, વ્રણિતોપાસનીયં ચાવેક્ષેત ||૨૩||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

તતો દશમેઽહનિ માતાપિતરૌ કૃતમઙ્ગલકૌતુકૌ સ્વસ્તિવાચનં કૃત્વા નામ કુર્યાતાં યદભિપ્રેતં નક્ષત્રનામ વા ||૨૪||

Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 27

તતો યથાવર્ણં ધાત્રીમુપેયાન્મધ્યમપ્રમાણાં મધ્યમવયસ્કા(સા)મરોગાં શીલવતીમચપલામલોલુપામકૃશામસ્થૂલાં પ્રસન્નક્ષીરામલમ્બૌષ્ઠીમલમ્બોર્ધ્વસ્તનીમવ્યઙ્ગામવ્યસનિનીં જીવદ્વત્સાં દોગ્ધ્રીં વત્સલામક્ષુદ્રકર્મિણીં કુલે જાતામતો ભૂયિષ્ઠૈશ્ચ ગુણૈરન્વિતાં શ્મામામારોગ્યબલવૃદ્ધયે બાલસ્ય | તત્રોર્ધ્વસ્તની કરાલં કુર્યાત્, લમ્બસ્તની નાસિકામુખં છાદયિત્વા મરણમાપાદયેત્ | તતઃ પ્રશસ્તાયાં તિથૌ શિરઃસ્નાતમહતવાસસમુદઙ્મુખં શિશુમુપવેશ્ય ધાત્રીં પ્રાઙ્મુખીં ચોપવેશ્ય દક્ષિણં સ્તનં ધૌતમીષત્પરિસ્રુતમભિમન્ત્ર્ય મન્ત્રેણાનેન પાયયેત્ ||૨૫|| ‘ચત્વારઃ સાગરાસ્તુભ્યં સ્તનયોઃ ક્ષીરવાહિનઃ | ભવન્તુ સુભગે નિત્યં બાલસ્ય બલવૃદ્ધયે ||૨૬|| પયોઽમૃતરસં પીત્વા કુમારસ્તે શુભાનને | દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતુ દેવાઃ પ્રાશ્યામૃતં યથા ||૨૭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

અતોઽન્યથા નાનાસ્તન્યોપયોગસ્યાસાત્મ્યાદ્વ્યાધિજન્મ ભવતિ ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

અપરિસ્રુતેઽપ્યતિસ્તબ્ધસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનાદુત્સુહિતસ્રોતસઃ શિશોઃ કાસશ્વાસવમીપ્રાદુર્ભાવઃ | તસ્માદેવંવિધાનાં સ્તન્યં ન પાયયેત્ ||૨૯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

ક્રોધશોકાવાત્સલ્યાદિભિશ્ચ સ્ત્રિયાઃસ્તન્યનાશો ભવતિ | અથાસ્યાઃ ક્ષીરજનનાર્થં સૌમનસ્યમુત્પાદ્યયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકમાંસરસસુરાસૌવીરકપિણ્યાકલશુનમત્સ્યકશેરુકશૃઙ્ગાટક- બિસવિદારિકન્દમધુકશતાવરીનાલિકાલાબૂકાલશાકપ્રભૃતીનિ વિદધ્યાત્ ||૩૦||

Adhikarana 25 (31-33) · Śloka 33

અથાસ્યાઃ સ્તન્યમપ્સુ પરીક્ષેત; તચ્ચેચ્છીતલમમલં તનુ શઙ્ખાવભાસમપ્સુ ન્યસ્તમેકીભાવં ગચ્છત્યફેનિલમતન્તુમન્નોત્પ્લવતેઽવસીદતિ વા તચ્છુદ્ધમિતિ વિદ્યાત્, તેન કુમારસ્યારોગ્યં શરીરોપચયો બલવૃદ્ધિશ્ચ ભવતિ | ન ચ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તપ્રદુષ્ટધાતુગર્ભિણીજ્વરિતાતિક્ષીણાતિસ્થૂલવિદગ્ધભક્તવિરુદ્ધાહારતર્પિતાયાઃ સ્તન્યં પાયયેત્; નાજીર્ણૌષધં ચ બાલં, દોષૌષધમલાનાં તીવ્રવેગોત્પત્તિભયાત્ ||૩૧|| ભવન્તિ ચાત્ર- ધાત્ર્યાસ્તુ ગુરુભિર્ભોજ્યૈર્વિષમૈર્દોષલૈસ્તથા | દોષા દેહે પ્રકુપ્યન્તિ તતઃ સ્તન્યં પ્રદુષ્યતિ ||૩૨|| મિથ્યાહારવિહારિણ્યા દુષ્ટા વાતાદયઃ સ્ત્રિયાઃ | દૂષયન્તિ પયસ્તેન શારીરા વ્યાધયઃ શિશોઃ | ભવન્તિ કુશલસ્તાંશ્ચ ભિષક્ સમ્યગ્વિભાવયેત્ ||૩૩||

Adhikarana 26 (34-36) · Śloka 36

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગદેશે તુ રુજા યત્રાસ્ય જાયતે | મુહુર્મુહુઃ સ્પૃશતિ તં સ્પૃશ્યમાને ચ રોદિતિ ||૩૪|| નિમીલિતાક્ષો મૂર્ધસ્થે શિરો રોગે ન ધારયેત્ | બસ્તિસ્થે મૂત્રસઙ્ગાર્તો રુજા તૃષ્યતિ મૂર્ચ્છતિ ||૩૫|| વિણ્મૂત્રસઙ્ગવૈવર્ણ્યચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનૈઃ | કોષ્ઠે દોષાન્ વિજાનીયાત્ સર્વત્રસ્થાંશ્ચ રોદનૈઃ ||૩૬||

Adhikarana 27 (37) · Śloka 37

તેષુ યથાભિહિતં મૃદ્વચ્છેદનીયમૌષધં માત્રયા ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરસર્પિષા સંયુક્તં વિદધ્યાત્, ધાત્ર્યાશ્ચ કેવલં, ક્ષીરાન્નાદસ્યાત્મનિ ધાત્ર્યાશ્ચ પૂર્વવત્, અન્નાદસ્ય કષાયાદીનાત્મન્યેવ ન ધાત્ર્યાઃ ||૩૭||

Adhikarana 28 (38) · Śloka 38

તત્ર માસાદૂર્ધ્વં ક્ષીરપાયાઙ્ગુલિપર્વદ્વયગ્રહણસમ્મિતામૌષધમાત્રાં વિદધ્યાત્, કોલાસ્થિસમ્મિતાં કલ્કમાત્રાં ક્ષીરાન્નાદાય, કોલસમ્મિતામન્નાદાયેતિ ||૩૮||

Adhikarana 29 (39) · Śloka 39

યેષાં ગદાનાં યે યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તેઽગદઙ્કરાઃ | તેષુ તત્કલ્કસંલિપ્તૌ પાયયેત શિશું સ્તનૌ ||૩૯||

Adhikarana 30 (40-41) · Śloka 41

એકં દ્વે ત્રીણિ ચાહાનિ વાતપિત્તકફજ્વરે | સ્તન્યપાયાહિતં સર્પિરિતરાભ્યાં યથાર્થતઃ ||૪૦|| ન ચ તૃષ્ણાભયાદત્ર પાયયેત શિશું સ્તનૌ | વિરેકબસ્તિવમનાન્યૃતે કુર્યાચ્ચ નાત્યયાત્ ||૪૧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 43

મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્યસ્ય વાયુસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્ | તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્ ||૪૨|| પાનાભ્યઞ્જનયોર્યોજ્યં શીતામ્બૂદ્વેજનં તથા |૪૩|

Adhikarana 32 (43-44) · Śloka 44

વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસઞ્જ્ઞિતામ્ ||૪૩|| મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમયેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ | ગુદપાકે તુ બાલાનાં પિત્તઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્ | રસાઞ્જનં વિશેષેણ પાનાલેપનયોર્હિતમ્ ||૪૪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ક્ષીરાહારાય સર્પિઃ પાયયેત્ સિદ્ધાર્થકવચામાંસીપયસ્યાપામાર્ગશતાવરીસારિવાબ્રાહ્મીપિપ્પલીહરિદ્રાકુષ્ઠસૈન્ધવસિદ્ધં, ક્ષીરાન્નાદાય મધુકવચાપિપ્પલીચિત્રકત્રિફલાસિદ્ધમ્, અન્નાદાય દ્વિપઞ્ચમૂલીક્ષીરતગરભદ્રદારુમરિચમધુકવિડઙ્ગદ્રાક્ષર્ધિબ્રાહ્મીસિદ્ધં ; તેનારોગ્યબલમેધાયૂંષિ શિશોર્ભવન્તિ ||૪૫||

Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47

બાલં પુનર્ગાત્રસુખં ગૃહ્ણીયાત્, ન ચૈનં તર્જયેત્, સહસા ન પ્રતિબોધયેદ્વિત્રાસભયાત્, સહસા નાપહરેદુત્ક્ષિપેદ્વા વાતાદિવિઘાતભયાત્, નોપવેશયેત્ કૌબ્જ્યભયાત્, નિત્યં ચૈનમનુવર્તેત પ્રિયશતૈરજિઘાંસુઃ; એવમવિહતમના હ્યભિવર્ધતે નિત્યમુદગ્રસત્ત્વસમ્પન્નો નીરોગઃ સુપ્રસન્નમનાશ્ચ ભવતિ | વાતાતપવિદ્યુત્પ્રભાપાદપલતાશૂન્યાગારનિમ્નસ્થાનગ્રહચ્છાયાદિભ્યો દુર્ગ્રહોપસર્ગતશ્ચ બાલં રક્ષેત્ ||૪૬|| નાશુચૌ વિસૃજેદ્બાલં નાકાશે વિષમે ન ચ | નોષ્મમારુતવર્ષેષુ રજોધૂમોદકેષુ ચ ||૪૭||

Adhikarana 35 (48) · Śloka 48

ક્ષીરસાત્મ્યતયા ક્ષીરમાજં ગવ્યમથાપિ વા | દદ્યાદાસ્તન્યપર્યાપ્તેર્બાલાનાં વીક્ષ્ય માત્રયા ||૪૮||

Adhikarana 36 (49) · Śloka 49

ષણ્માસં ચૈનમન્નં પ્રાશયેલ્લઘુ હિતં ચ ||૪૯||

Adhikarana 37 (50) · Śloka 50

નિત્યમવરોધરતશ્ચ સ્યાત્ કૃતરક્ષ ઉપસર્ગભયાત્; પ્રયત્નતશ્ચ ગ્રહોપસર્ગેભ્યો રક્ષ્યા બાલા ભવન્તિ ||૫૦||

Adhikarana 38 (51) · Śloka 51

અથ કુમાર ઉદ્વિજતે ત્રસ્યતિ રોદિતિ નષ્ટસઞ્જ્ઞો ભવતિ નખદશનૈર્ધાત્રીમાત્માનં ચ પરિણુદતિ દન્તાન્ ખાદતિ કૂજતિ જૃમ્ભતે ભ્રુવૌ વિક્ષિપત્યૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે ફેનમુદ્વમતિ સન્દષ્ટૌષ્ઠઃક્રૂરો ભિન્નામવર્ચા દીનાર્તસ્વરો નિશિ જાગર્તિ દુર્બલો મ્લાનાઙ્ગો મત્સ્યચ્છુચ્છ્રુન્દરિમત્કુણગન્ધો યથા પુરા ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યમભિલષતિ તથા નાભિલષતીતિ સામાન્યેન ગ્રહોપસૃષ્ટલક્ષણમુક્તં, વિસ્તરેણોત્તરે વક્ષ્યામઃ ||૫૧||

Adhikarana 39 (52) · Śloka 52

શક્તિમન્તં ચૈનં જ્ઞાત્વા યથાવર્ણં વિદ્યાં ગ્રાહયેત્ ||૫૨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

અથાસ્મૈ પઞ્ચવિંશતિવર્ષાય ષોડશદશવર્ષાં પત્નીમાવહેત્ પિત્ર્યધર્માર્થકામપ્રજાઃ પ્રાપ્સ્યતીતિ ||૫૩||

Adhikarana 41 (54-55) · Śloka 55

ઊનષોડશવર્ષાયામપ્રાપ્તઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ | યદ્યાધત્તે પુમાન્ ગર્ભં કુક્ષિસ્થઃ સ વિપદ્યતે ||૫૪|| જાતો વા ન ચિરં જીવેજ્જીવેદ્વા દુર્બલેન્દ્રિયઃ | તસ્માદત્યન્તબાલાયાં ગર્ભાધાનં ન કારયેત્ ||૫૫||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

અતિવૃદ્ધાયાં દીર્ઘરોગિણ્યામન્યેન વા વિકારેણોપસૃષ્ટાયાં ગર્ભાધાનં નૈવ કુર્વીત | પુરુષસ્યાપ્યેવંવિધસ્ય ત એવ દોષાઃ સમ્ભવન્તિ ||૫૬||

Adhikarana 43 (57) · Śloka 57

તત્ર પૂર્વોક્તૈઃ કારણૈઃ પતિષ્યતિ ગર્ભે ગર્ભાશયકટીવઙ્ક્ષણબસ્તિશૂલાનિ રક્તદર્શનં ચ | તત્ર શીતૈઃ પરિષેકાવગાહપ્રદેહાદિભિરુપચરેજ્જીવનીયશૃતક્ષીરપાનૈશ્ચ | ગર્ભસ્ફુરણે મુહુર્મુહુસ્તત્સન્ધારણાર્થં ક્ષીરમુત્પલાદિસિદ્ધં પાયયેત્ | પ્રસ્રંસમાને સદાહપાર્શ્વપૃષ્ઠશૂલાસૃગ્દરાનાહમૂત્રસઙ્ગાઃ, સ્થાનાત્ સ્થાનં ચ પ્રક્રામતિ ગર્ભે કોષ્ઠે સંરમ્ભઃ, તત્ર સ્નિગ્ધશીતાઃ ક્રિયાઃ | વેદનાયાં મહાસહાક્ષુદ્રસહામધુકશ્વદંષ્ટ્રાકણ્ટકારિકાસિદ્ધં પયઃ શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રં પાયયેત્; મૂત્રસઙ્ગે દર્ભાદિસિદ્ધમ્; આનાહે હિઙ્ગુસૌવર્ચલલશુનવચાસિદ્ધમ્ | અત્યર્થં સ્રવતિ રક્તે કોષ્ઠાગારિકાગારમૃત્પિણ્ડસમઙ્ગાધાતકીકુસુમનવમાલિકાગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનચૂર્ણં મધુનાઽવલિહ્યાત્, યથાલાભં ન્યગ્રોધાદિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા પયસા પાયયેત્, ઉત્પલાદિકલ્કં વા કશેરુશૃઙ્ગાટકશાલૂકકલ્કં વા શૃતેન પયસા, ઉદુમ્બરફલૌદકકન્દક્વાથેન વા શર્કરામધુમધુરેણ શાલિપિષ્ટં; ન્યગ્રોધાદિસ્વરસપરિપીતં વા વસ્ત્રાવયવં યોન્યાં ધારયેત્ | અથાદૃષ્ટશોણિતવેદનાયાં મધુકદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાસિદ્ધં પયઃ પાયયેત્, તદેવાશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાસિદ્ધં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધં વા, બૃહતીદ્વયોત્પલશતાવરીસારિવાપયસ્યામધુકસિદ્ધં વા; એવમુપક્રાન્તાયા ઉપાવર્તન્તે રુજો ગર્ભશ્ચાપ્યાયતે | વ્યવસ્થિતે ચ ગર્ભે ગવ્યેનોદુમ્બરશલાટુસિદ્ધેન પયસા ભોજયેત્ | અતીતે લવણસ્નેહવર્જ્યાભિર્યવાગૂભિરુદ્દાલકાદીનાં પાચનીયોપસંસ્કૃતાભિરુપક્રમેત યાવન્તો માસા ગર્ભસ્ય તાવન્ત્યહાનિ | બસ્ત્યુદરશૂલેષુ પુરાણગુડં દીપનીયસંયુક્તં પાયયેદરિષ્ટં વા | વાતોપદ્રવગૃહીતત્વાત્ સ્રોતસાં લીયતે ગર્ભઃ, સોઽતિકાલમવતિષ્ઠમાનો વ્યાપદ્યતે, તાં મૃદુના સ્નેહાદિક્રમેણોપચરેત્, ઉત્ક્રોશરસસંસિદ્ધામનલ્પસ્નેહાં યવાગૂં પાયયેત્, માષતિલબિલ્વશલાટુસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્ ભક્ષયેન્મધુમાધ્વીકં ચાનુપિબેત્ સપ્તરાત્રમ્ | કાલાતીતસ્થાયિનિ ગર્ભે વિશેષતઃ સધાન્યમુદૂખલ મુસલેનાભિહન્યાદ્વિષમે વા યાનાસને સેવેત | વાતાભિપન્ન એવ શુષ્યતિ ગર્ભઃ, સ માતુઃ કુક્ષિં ન પૂરયતિ મન્દં સ્પન્દતે ચ, તં બૃંહણીયૈઃ પયોભિર્માંસરસૈશ્ચોપચરેત્ | શુક્રશોણિતં વાયુનાઽભિપ્રપન્નમવક્રાન્તજીવમાધ્માપયત્યુદરં, તં કદાચિદ્યદૃચ્છયોપશાન્તં નૈગમેષાપહૃતમિતિ ભાષન્તે, તમેવ કદાચિત્ પ્રલીયમાનં નાગોદરમિત્યાહુઃ; તત્રાપિ લીનવત્ પ્રતીકારઃ ||૫૭||

Adhikarana 44 (58-62) · Śloka 62

અત ઊર્ધ્વં માસાનુમાસિકં વક્ષ્યામઃ- ||૫૮|| મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ | અશ્મન્તકસ્તિલાઃ કૃષ્ણાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી ||૫૯|| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલસારિવા | અનન્તા સારિવા રાસ્ના પદ્મા મધુકમેવ ચ ||૬૦|| બૃહત્યૌ કાશ્મરી ચાપિ ક્ષીરિશુઙ્ગાસ્ત્વચો ઘૃતમ્ | પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા ||૬૧|| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુ મધુકં સિતા | વત્સૈતે સપ્ત યોગાઃ સ્યુરર્ધશ્લોકસમાપનાઃ | યથાસઙ્ખ્યં પ્રયોક્તવ્યા ગર્ભસ્રાવે પયોયુતાઃ ||૬૨||

Adhikarana 45 (63-65) · Śloka 65

કપિત્થબૃહતીબિલ્વપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકા | મૂલાનિ ક્ષીરસિદ્ધાનિ પાયયેદ્ભિષગષ્ટમે ||૬૩|| નવમે મધુકાનન્તાપયસ્યાસારિવાઃ પિબેત્ | ક્ષીરં શુણ્ઠીપયસ્યાભ્યાં સિદ્ધં સ્યાદ્દશમે હિતમ્ ||૬૪|| સક્ષીરા વા હિતા શુણ્ઠી મધુકં સુરદારુ ચ | એવમાપ્યાયતે ગર્ભસ્તીવ્રા રુક્ ચોપશામ્યતિ ||૬૫||

Adhikarana 46 (66) · Śloka 66

નિવૃત્તપ્રસવાયાસ્તુ પુનઃ ષડ્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્ધ્વં પ્રસવમાનાયા નાર્યાઃ કુમારોઽલ્પાયુર્ભવતિ ||૬૬||

Adhikarana 47 (67) · Śloka 67

અથ ગર્ભિણીં વ્યાધ્યુત્પત્તાવત્યયે છર્દયેન્મધુરામ્લેનાન્નોપહિતેનાનુલોમયેચ્ચ, સંશમનીયં ચ મૃદુ વિદધ્યાદન્નપાનયોઃ, અશ્નીયાચ્ચ મૃદુવીર્યં મધુરપ્રાયં ગર્ભાવિરુદ્ધં ચ, ગર્ભાવિરુદ્ધાશ્ચ ક્રિયા યથાયોગં વિદધીત મૃદુપ્રાયાઃ ||૬૭||

Adhikarana 48 (68-70) · Śloka 70

સૌવર્ણં સુકૃતં ચૂર્ણં કુષ્ઠં મધુ ઘૃતં વચા | મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખપુષ્પી મધુ સર્પિઃ સકાઞ્ચનમ્ ||૬૮|| અર્કપુષ્પી મધુ ઘૃતં ચૂર્ણિતં કનકં વચા | હેમચૂર્ણાનિ કૈડર્યઃ શ્વેતા દૂર્વા ઘૃતં મધુ ||૬૯|| ચત્વારોઽભિહિતાઃ પ્રાશાઃ શ્લોકાર્ધેષુ ચતુર્ષ્વપિ | કુમારાણાં વપુર્મેધાબલબુદ્ધિવિવર્ધનાઃ ||૭૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરં નામ દશમોઽધ્યાયઃ ||૧૦|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં તૃતીયં શારીરસ્થાનં સમાપ્તમ્ |