Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గర్భిణీవ్యాకరణం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो गर्भिणीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ధమనీవ్యాకరణే శుక్రార్తవస్రోతఃసంకీర్తనాచ్ఛుక్రార్తవమూలస్య గర్భస్య వ్యాకృతస్యాశ్రయభూతా గార్భిణీ వ్యాకర్తుం యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
గర్భిణీ ప్రథమదివసాత్ ప్రభృతి నిత్యం ప్రహృష్టా శుచ్యలంకృతా శుక్లవసనా శాంతిమంగలదేవతాబ్రాహ్మణగురుపరా చ భవేత్, మలినవికృతహీనగాత్రాణి న స్పృశేత్, దుర్గంధదుర్దర్శనాని పరిహరేత్, ఉద్వేజనీయాశ్చ కథాః, శుష్కం పర్యుషితం కుథితం క్లిన్నం చాన్నం నోపభుంజీత, బహిర్నిష్క్రమణం శూన్యాగారచైత్యశ్మశానవృక్షాశ్రయాన్ క్రోధమయశస్కరాంశ్చ భావానుచ్చైర్భాష్యాదికం చ పరిహరేద్యాని చ గర్భం వ్యాపాదయంతి, న చాభీక్ష్ణం తైలాభ్యంగోత్సాదనాదీని సేవేత, న చాయాసయేచ్ఛరీరం, పూర్వోక్తాని చ పరిహరేత్, శయనాసనం మృద్వాస్తరణం నాత్యుచ్చమపాశ్రయోపేతమసంబాధం చ విదధ్యాత్, హృద్యం ద్రవమధురప్రాయం స్నిగ్ధం దీపనీయసంస్కృతం చ భోజనం భోజయేత్, సామాన్యమేతదాప్రసవాత్ ||3||
गर्भिणी प्रथमदिवसात् प्रभृति नित्यं प्रहृष्टा शुच्यलङ्कृता शुक्लवसना शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरा च भवेत्, मलिनविकृतहीनगात्राणि न स्पृशेत्, दुर्गन्धदुर्दर्शनानि परिहरेत्, उद्वेजनीयाश्च कथाः, शुष्कं पर्युषितं कुथितं क्लिन्नं चान्नं नोपभुञ्जीत, बहिर्निष्क्रमणं शून्यागारचैत्यश्मशानवृक्षाश्रयान् क्रोधमयशस्करांश्च भावानुच्चैर्भाष्यादिकं च परिहरेद्यानि च गर्भं व्यापादयन्ति, न चाभीक्ष्णं तैलाभ्यङ्गोत्सादनादीनि सेवेत, न चायासयेच्छरीरं, पूर्वोक्तानि च परिहरेत्, शयनासनं मृद्वास्तरणं नात्युच्चमपाश्रयोपेतमसम्बाधं च विदध्यात्, हृद्यं द्रवमधुरप्रायं स्निग्धं दीपनीयसंस्कृतं च भोजनं भोजयेत्, सामान्यमेतदाप्रसवात् ||३||
🔊 Audio coming soon
చైత్యం దేవతాధిష్ఠితో వృక్షః, అన్యే బౌద్ధాలయమాహుః| శ్మశానం మృతమర్త్యదాహస్థానం| పూర్వోక్తాని ఋతుమత్యాం నిషిద్ధాని దివాస్వప్నాదీని| అపాశ్రయోపేతం ప్రతివాహకసహితం, అసంబాధమసంకటం, విదధ్యాత్ కుర్యాత్| హృష్టాదిస్వరూపా నిత్యం భవేత్| మలినాది న స్పృశేదితి నిషిద్ధస్పర్శవర్జనం, దుర్గంధదుర్దర్శనాదిపరిహారేణ నిషిద్ధగంధరూపవర్జనం, ఉద్వేజనీయాశ్చ కథా ఇత్యనేన నిషిద్ధశ్రుతివర్జనం, శుష్కపర్యుషితేత్యాదినా నిషిద్ధరసవర్జనం, బహిర్నిష్క్రమణాదిపరిహారేణ కాయక్రియానియమః, క్రోధాదిపరిహారేణ మనఃక్రియానియమః, ఉచ్చైర్భాష్యాదిపరిహారేణ వాగ్విషయనియమః| యాని చ గర్భం వ్యాపాదయంతీతి గర్భావక్రాంతావుక్తాని గ్రామ్యధర్మయానవాహనాదీని| విహారం నియమ్యాహారం నియమయన్నాహ- హృద్యం ద్రవమిత్యాది| హృద్యమోజస్యత్వాత్, ద్రవం జీవనీయత్వాత్, మధురం సకలశరీరధాతూనాం సాత్మ్యత్వాత్, ఉపయోజనీయం| ద్రవాదీనామగ్నిమాంద్యహేతుత్వాత్తత్ప్రతీకారాయాహ- దీపనీయసంస్కృతమితి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
విశేషతస్తు గర్భిణీ ప్రథమద్వితీయతృతీయమాసేషు మధురశీతద్రవప్రాయమాహారముపసేవేత; విశేషతస్తు తృతీయే షష్టికౌదనం పయసా భోజయేత్, చతుర్థే దధ్నా, పంచమే పయసా, షష్ఠే సర్పిషేత్యేకే; చతుర్థే పయోనవనీతసంసృష్టమాహారయేజ్జాంగలమాంససహితం హృద్యమన్నం చ భోజయేత్, పంచమే క్షీరసర్పిఃసంసృష్టం , షష్ఠే శ్వదంష్ట్రాసిద్ధస్య సర్పిషో మాత్రాం పాయయేద్ యవాగూం వా, సప్తమే సర్పిః పృథక్పర్ణ్యాదిసిద్ధం, ఏవమాప్యాయతే గర్భః; అష్టమే బదరోదకేన బలాతిబలాశతపుష్పాపలలపయోదధిమస్తుతైలలవణమదనఫలమధుఘృతమిశ్రేణాస్థాపయేత్ పురాణపురీషశుద్ధ్యర్థమనులోమనార్థం చ వాయోః, తతః పయోమధురకషాయసిద్ధేన తైలేనానువాసయేత్, అనులోమే హి వాయౌ సుఖం ప్రసూయతే నిరుపద్రవా చ భవతి, అత ఊర్ధ్వం స్నిగ్ధాభిర్యవాగూభిర్జాంగలరసైశ్చోపక్రమేదాప్రసవకాలాత్; ఏవముపక్రాంతా స్నిగ్ధా బలవతీ సుఖమనుపద్రవా ప్రసూయతే ||4||
विशेषतस्तु गर्भिणी प्रथमद्वितीयतृतीयमासेषु मधुरशीतद्रवप्रायमाहारमुपसेवेत; विशेषतस्तु तृतीये षष्टिकौदनं पयसा भोजयेत्, चतुर्थे दध्ना, पञ्चमे पयसा, षष्ठे सर्पिषेत्येके; चतुर्थे पयोनवनीतसंसृष्टमाहारयेज्जाङ्गलमांससहितं हृद्यमन्नं च भोजयेत्, पञ्चमे क्षीरसर्पिःसंसृष्टं , षष्ठे श्वदंष्ट्रासिद्धस्य सर्पिषो मात्रां पाययेद् यवागूं वा, सप्तमे सर्पिः पृथक्पर्ण्यादिसिद्धम्, एवमाप्यायते गर्भः; अष्टमे बदरोदकेन बलातिबलाशतपुष्पापललपयोदधिमस्तुतैललवणमदनफलमधुघृतमिश्रेणास्थापयेत् पुराणपुरीषशुद्ध्यर्थमनुलोमनार्थं च वायोः, ततः पयोमधुरकषायसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्, अनुलोमे हि वायौ सुखं प्रसूयते निरुपद्रवा च भवति, अत ऊर्ध्वं स्निग्धाभिर्यवागूभिर्जाङ्गलरसैश्चोपक्रमेदाप्रसवकालात्; एवमुपक्रान्ता स्निग्धा बलवती सुखमनुपद्रवा प्रसूयते ||४||
🔊 Audio coming soon
విశేషత ఇతి అతిశయేనేత్యర్థః| పరమతమాహ- విశేషత ఇత్యాది| స్వమతమాహ- చతుర్థే ఇత్యాది| పృథక్పర్ణ్యాదిః విదారిగంధాదిః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నవమే మాసి సూతికాగారమేనాం ప్రవేశయేత్ ప్రశస్తే తిథ్యాదౌ | తత్రారిష్టం బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్యశూద్రాణాం శ్వేతరక్తపీతకృష్ణేషు భూమిప్రదేశేషు బిల్వన్యగ్రోధతిందుకభల్లాతకనిర్మితసర్వాగారం యథాసంఖ్యం తన్మయపర్యంకం సముపలిప్తభిత్తిం సువిభక్తపరిచ్ఛదం ప్రాగ్ద్వారం దక్షిణద్వారం వాఽష్టహస్తాయతం చతుర్హస్తవిస్తృతం రక్షామంగలసంపన్నం విధేయం ||5||
नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ते तिथ्यादौ | तत्रारिष्टं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां श्वेतरक्तपीतकृष्णेषु भूमिप्रदेशेषु बिल्वन्यग्रोधतिन्दुकभल्लातकनिर्मितसर्वागारं यथासङ्ख्यं तन्मयपर्यङ्कं समुपलिप्तभित्तिं सुविभक्तपरिच्छदं प्राग्द्वारं दक्षिणद्वारं वाऽष्टहस्तायतं चतुर्हस्तविस्तृतं रक्षामङ्गलसम्पन्नं विधेयम् ||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర తస్మిన్ ప్రసవావసరే| అరిష్టం సూతికాగృహం, ఏవంభూతం విధేయమితి సంబంధః||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
జాతే హి శిథిలే కుక్షౌ ముక్తే హృదయబంధనే | సశూలే జఘనే నారీ జ్ఞేయా సా తు ప్రజాయినీ ||6|| తత్రోపస్థితప్రసవాయాః కటీపృష్ఠం ప్రతి సమంతాద్వేదనా భవత్యభీక్ష్ణం పురీషప్రవృత్తిర్మూత్రం ప్రసిచ్యతే యోనిముఖాచ్ఛ్లేష్మా చ ||7||
जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने | सशूले जघने नारी ज्ञेया सा तु प्रजायिनी ||६|| तत्रोपस्थितप्रसवायाः कटीपृष्ठं प्रति समन्ताद्वेदना भवत्यभीक्ष्णं पुरीषप्रवृत्तिर्मूत्रं प्रसिच्यते योनिमुखाच्छ्लेष्मा च ||७||
🔊 Audio coming soon
జాత ఇత్యాది| సశూలే జఘనే సశూలాయాం కట్యాం| ప్రజాయినీ ప్రసవమానా| తత్రోపస్థితేత్యాది||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ప్రజనయిష్యమాణాం కృతమంగలస్వస్తివాచనాం కుమారపరివృతాం పున్నామఫలహస్తాం స్వభ్యక్తాముష్ణోదకపరిషిక్తామథైనాం సంభృతాం యవాగూమాకంఠాత్ పాయయేత్, తతః కృతోపధానే మృదుని విస్తీర్ణే శయనే స్థితామాభుగ్నసక్థీముత్తానామశంకనీయాశ్చతస్రః స్త్రియః పరిణతవయసః ప్రజననకుశలాః కర్తితనఖాః పరిచరేయురితి ||8||
प्रजनयिष्यमाणां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां कुमारपरिवृतां पुन्नामफलहस्तां स्वभ्यक्तामुष्णोदकपरिषिक्तामथैनां सम्भृतां यवागूमाकण्ठात् पाययेत्, ततः कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थीमुत्तानामशङ्कनीयाश्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्तितनखाः परिचरेयुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
అశంకనీయా యాసాం లజ్జాభయాదికం న కరోతి గర్భిణీ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
అథాస్యా విశిఖాంతరమనులోమమనుసుఖమభ్యజ్యానుబ్రూయాచ్చైతామేకా - సుభగే ప్రవాహస్వేతి, నచాప్రాప్తావీ ప్రవాహస్వ, తతో విముక్తే గర్భనాడీప్రబంధే సశూలేషు శ్రోణివంక్షణబస్తిశిరఃసు చ ప్రవాహేథాః శనైః శనైః, తతో గర్భనిర్గమే ప్రగాఢం, తతో గర్భే యోనిముఖం ప్రపన్నే గాఢతరమావిశల్యభావాత్; అకాలప్రవాహణాద్బధిరం మూకం కుబ్జం వ్యస్తహనుమూర్ధ్వాభిఘాతినం కాసశ్వాసశోషోపద్రుతం వికటం వా జనయతి ||9||
अथास्या विशिखान्तरमनुलोममनुसुखमभ्यज्यानुब्रूयाच्चैतामेका - सुभगे प्रवाहस्वेति, नचाप्राप्तावी प्रवाहस्व, ततो विमुक्ते गर्भनाडीप्रबन्धे सशूलेषु श्रोणिवङ्क्षणबस्तिशिरःसु च प्रवाहेथाः शनैः शनैः, ततो गर्भनिर्गमे प्रगाढं, ततो गर्भे योनिमुखं प्रपन्ने गाढतरमाविशल्यभावात्; अकालप्रवाहणाद्बधिरं मूकं कुब्जं व्यस्तहनुमूर्ध्वाभिघातिनं कासश्वासशोषोपद्रुतं विकटं वा जनयति ||९||
🔊 Audio coming soon
అథాస్యా ఇత్యాది| విశిఖాంతరం అపత్యమార్గం| అనులోమం లోమానుకూలం| అనుసుఖం యథాసుఖం| ఏతాం గర్భిణీం| ఏకా ఉత్కృష్టా, అన్యే ‘త్వేకా చతసృణాం స్త్రీణాం మధ్యే’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| ప్రవాహస్వేతి నికుంథనం కురుః, ‘వాహ’ ప్రయత్నే, ఇత్యస్య ధాతోరాత్మనేపదినః ప్రయోగః| ఆవీ ప్రసవవేదనా| తతో విముక్తే గర్భనాడీప్రబంధ ఇతి గర్భనాడీనాం ప్రకృష్టో బంధస్తస్మిన్| స్వస్థానాద్గర్భస్య నిఃసరణాయ గమనం గర్భనిర్గమస్తస్మిన్ గర్భనిర్గమే| ప్రగాఢమిత్యత్ర ప్రవాహేథా ఇతి సంబధ్యతే| ఆవిశల్యభావాదితి శల్యగ్రహణమపరాసహితగర్భప్రాప్త్యర్థం| అకాలేత్యాది| వ్యస్తహనుం విఘటితముఖసంధిం| ఊర్ధ్వాభిఘాతినం ఊర్ధ్వజత్రుగతరోగిణం| ఉపద్రుతం ఉపద్రవైర్వ్యాప్తం| వికటం అయథాస్థాననివేశితావయవం||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
తత్ర ప్రతిలోమమనులోమయేత్, ప్రాంజలమాకర్షేత్ ||10||
तत्र प्रतिलोममनुलोमयेत्, प्राञ्जलमाकर्षेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| ప్రతిలోమతా చానేకప్రకారా మూఢగర్భనిదానోక్తయా దిశా జ్ఞాతవ్యా| అనులోమయేదితి మూఢగర్భచికిత్సితోక్తప్రకారేణేత్యర్థః| అప్రతిలోమం తు ప్రాంజలమాకర్షేత్||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
గర్భసంగే తు యోనిం ధూపయేత్ కృష్ణసర్పనిర్మోకేణ పిండీతకేన వా, బధ్నీయాద్ధిరణ్యపుష్పీమూలం హస్తపాదయోః, ధారయేత్ సువర్చలాం విశల్యాం వా ||11||
गर्भसङ्गे तु योनिं धूपयेत् कृष्णसर्पनिर्मोकेण पिण्डीतकेन वा, बध्नीयाद्धिरण्यपुष्पीमूलं हस्तपादयोः, धारयेत् सुवर्चलां विशल्यां वा ||११||
🔊 Audio coming soon
గర్భసంగే త్విత్యాది| హిరణ్యపుష్పీ కలికారికా, సువర్చలా సూర్యభక్తా, విశల్యా పాటలా||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
అథ జాతస్యోల్బం ముఖం చ సైంధవసర్పిషా విశోధ్య, ఘృతాక్తం మూర్ధ్ని పిచుం దద్యాత్; తతో నాభినాడీమష్టాంగులమాయమ్య సూత్రేణ బద్ధ్వా ఛేదయేత్, తత్సూత్రైకదేశం చ కుమారస్య గ్రీవాయాం సమ్యగ్ బధ్నీయాత్ ||12||
अथ जातस्योल्बं मुखं च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य, घृताक्तं मूर्ध्नि पिचुं दद्यात्; ततो नाभिनाडीमष्टाङ्गुलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा छेदयेत्, तत्सूत्रैकदेशं च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बध्नीयात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| ఉల్బం జరాయుం, విశోధ్య అపనీయ; ముఖం చ విశోధ్య నిర్మలీకృత్య, తదపి ముఖకంఠగతజరాయుకఫాపనయనేన| తదుక్తం- “జరాయుణా ముఖే చ్ఛన్నే కంఠే చ కఫవేష్టితే” (శా.2) ఇతి| బ్రహ్మదేవస్తు ఘృతాక్తమితి పదం పరిత్యజ్య పిచుం దద్యాదిత్యత్ర ‘బలాతైలాక్తమితి శేషః’ ఇతి వ్యాఖ్యాతి| తతో నాభినాడీమితి ఆయమ్య ఆకృష్య, గ్రీవాయాం సమ్యగ్బధ్నీయాత్ స్రావపరిహారార్థం; గయీ తు ‘గర్భనాడీమష్టాంగులమాయమ్య నాతిగాఢం నాతిశిథిలమగ్రే సూత్రేణాబధ్య వర్ధయిత్వా కుష్ఠతైలేన సిక్త్వాఽపత్యమాశ్వాస్య మధుసర్పిర్మిశ్రమంగుల్యాఽనామికయా కనకచూర్ణం లేహయేత్’- ఇతి పఠతి||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
అథ కుమారం శీతాభిరద్భిరాశ్వాస్య జాతకర్మణి కృతే మధుసర్పిరనంతచూర్ణమంగుల్యాఽనామికయా లేహయేత్; తతో బలాతైలేనాభ్యజ్య, క్షీరవృక్షకషాయేణ సర్వగంధోదకేన వా రూప్యహేమప్రతప్తేన వా వారిణా స్నాపయేదేనం కపిత్థపత్రకషాయేణ వా కోష్ణేన యథాకాలం యథాదోషం యథావిభవం చ ||13||
अथ कुमारं शीताभिरद्भिराश्वास्य जातकर्मणि कृते मधुसर्पिरनन्तचूर्णमङ्गुल्याऽनामिकया लेहयेत्; ततो बलातैलेनाभ्यज्य, क्षीरवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा रूप्यहेमप्रतप्तेन वा वारिणा स्नापयेदेनं कपित्थपत्रकषायेण वा कोष्णेन यथाकालं यथादोषं यथाविभवं च ||१३||
🔊 Audio coming soon
అథ కుమారమిత్యాది| ఆశ్వాస్య యోనియంత్రపీడనమూర్చ్ఛితం| అనంతచూర్ణం సువర్ణచూర్ణం, తేన మిశ్రం మధ్వాది లేహయేత్| చూర్ణప్రమాణం తు జాతమాత్రస్య గుంజామాత్రం| సర్వగంధా ఏలాదికాః| యథాకాలం కాలానతిక్రమేణ| కోష్ణేన ఈషదుష్ణేన| యథాదోషం దోషానతిక్రమేణ| క్షీరివృక్షకషాయేణ పిత్తఘ్నేన, సర్వగంధోదకేన వా వాతఘ్నేన, విభవానతిక్రమేణ రూప్యహేమతప్తేన వారిణా, కపిత్థపత్రకషాయేణ వా స్నాపయేత్| అత్ర కేషుచిత్ పుస్తకేషు తు “మధుసర్పిరనంతాబ్రాహ్మీరసేన సువర్ణచూర్ణమంగుల్యాఽనామికయా లేహయేత్”- ఇత్యయం పాఠో దృశ్యతే, పరమసౌ టీకాకారైర్న వ్యాఖ్యాతః| వృద్ధవాగ్భటేన త్వన్యథా ప్రాశనమభిహితం; యథా- “ఐంద్రీబ్రాహ్మీశంఖపుష్పీవచాకల్కం మధుఘృతోపేతం హరేణుమాత్రం కుశాభిమంత్రితం సౌవర్ణేనాశ్వత్థపత్రేణ వా మేధాయుర్బలజననం ప్రాశయేద్ బ్రాహ్మీవచానంతాశతావర్యన్యతమచూర్ణం వా” (అ.సం.ఉ.1)- ఇతి||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ధమనీనాం హృదిస్థానాం వివృతత్వాదనంతరం | చతూరాత్రాత్త్రిరాత్రాద్వా స్త్రీణాం స్తన్యం ప్రవర్తతే ||14|| తస్మాత్ ప్రథమేఽహ్ని మధుసర్పిరనంతమిశ్రం మంత్రపూతం త్రికాలం పాయయేత్, ద్వితీయే లక్ష్మణాసిద్ధం సర్పిః, తృతీయే చ; తతః ప్రాఙ్నివారితస్తన్యం మధుసర్పిః స్వపాణితలసమ్మితం ద్వికాలం పాయయేత్ ||15||
धमनीनां हृदिस्थानां विवृतत्वादनन्तरम् | चतूरात्रात्त्रिरात्राद्वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते ||१४|| तस्मात् प्रथमेऽह्नि मधुसर्पिरनन्तमिश्रं मन्त्रपूतं त्रिकालं पाययेत्, द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं सर्पिः, तृतीये च; ततः प्राङ्निवारितस्तन्यं मधुसर्पिः स्वपाणितलसम्मितं द्विकालं पाययेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
మధుసర్పిర్మిశ్రం సువర్ణచూర్ణ కుతో లేహయితవ్యమిత్యాహ- ధమనీనామిత్యాది| అనంతమిశ్రం అనంతస్య సువర్ణస్య గుంజాప్రమాణేన మిశ్రితం| మధుసర్పిషశ్చ మానం వక్ష్యమాణం స్వపాణితలసమ్మితం బోద్ధవ్యం| తత ఇత్యాది| తతశ్చతుర్థే దివసే ప్రాతర్మధ్యాహ్నాదిలక్షణే మధుసర్పిః ప్రాశయేత్, తదనంతరం చతుర్థదివసస్య తృతీయకాలమారభ్య పంచమాదిదివసేషు యథేష్టం స్తన్యపానం కారయేత్| కం? బాలం; కింవిశిష్టం? ప్రాఙ్నివారితస్తన్యం; ప్రాక్ పుర్వం నివారితం స్తన్యం యస్య తం; వృద్ధవాగ్భటే చ “అనంతామిశ్రే మధుసర్పిషీ” (అ.సం.ఉ.1) ఇతి పాఠః, తత్ర చానంతా దూర్వా వ్యాఖ్యాతా||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
అథ సూతికాం బలాతైలాభ్యక్తాం వాతహరౌషధనిష్క్వాథేనోపచరేత్ | సశేషదోషాం తు తదహః పిప్పలీపిప్పలీమూలహస్తిపిప్పలీచిత్రకశృంగవేరచూర్ణం గుడోదకేనోష్ణేన పాయయేత్, ఏవం ద్విరాత్రం త్రిరాత్రం వా కుర్యాదాదుష్టశోణితాత్ | విశుద్ధే తతో విదారిగంధాదిసిద్ధాం స్నేహయవాగూం క్షీరయవాగూం వా పాయయేత్త్రిరాత్రం | తతో యవకోలకులత్థసిద్ధేన జాంగలరసేన శాల్యోదనం భోజయేద్బలమగ్నిబలం చావేక్ష్య | అనేన విధినాఽధ్యర్ధమాసముపసంస్కృతా విముక్తాహారాచారా విగతసూతికాభిధానా స్యాత్, పునరార్తవదర్శనాదిత్యేకే ||16||
अथ सूतिकां बलातैलाभ्यक्तां वातहरौषधनिष्क्वाथेनोपचरेत् | सशेषदोषां तु तदहः पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरचूर्णं गुडोदकेनोष्णेन पाययेत्, एवं द्विरात्रं त्रिरात्रं वा कुर्यादादुष्टशोणितात् | विशुद्धे ततो विदारिगन्धादिसिद्धां स्नेहयवागूं क्षीरयवागूं वा पाययेत्त्रिरात्रम् | ततो यवकोलकुलत्थसिद्धेन जाङ्गलरसेन शाल्योदनं भोजयेद्बलमग्निबलं चावेक्ष्य | अनेन विधिनाऽध्यर्धमासमुपसंस्कृता विमुक्ताहाराचारा विगतसूतिकाभिधाना स्यात्, पुनरार्तवदर्शनादित्येके ||१६||
🔊 Audio coming soon
అథ సూతికామిత్యాది| వాతహరౌషధాని భద్రదార్వాదీని| ఉపచరేత్ ‘పానపరిషేకాదిభిః’ ఇతి శేషః| సశేషదోషామిత్యత్ర దోషశబ్దో రక్తవచనః| తతస్తృతీయే చతుర్థే వా దినే విశుద్ధే శోణితే విదారీగంధాదిక్వాథేన సిద్ధాం స్నేహబహులాం యవాగూమగ్నిబలమవేక్ష్య క్షీరయవాగూం వా పాయయేత్| అధ్యర్ధమాసం త్రీణి పక్షాణి||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ధన్వభూమిజాతాం తు సూతికాం ఘృతతైలయోరన్యతరస్య మాత్రాం పాయయేత్ పిప్పల్యాదికషాయానుపానాం, స్నేహనిత్యా చ స్యాత్త్రిరాత్రం పంచరాత్రం వా బలవతీ ; అబలాం యవాగూం పాయయేత్త్రిరాత్రం పంచరాత్రం వా | అత ఊర్ధ్వం స్నిగ్ధేనాన్నసంసర్గేణోపచరేత్ ||17||
धन्वभूमिजातां तु सूतिकां घृततैलयोरन्यतरस्य मात्रां पाययेत् पिप्पल्यादिकषायानुपानां, स्नेहनित्या च स्यात्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा बलवती ; अबलां यवागूं पाययेत्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा | अत ऊर्ध्वं स्निग्धेनान्नसंसर्गेणोपचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ధన్వేత్యాది| జాంగలదేశజాతాం తు సూతికాం బుభుక్షాయుతాం సాత్మ్యానురోధేన ఘృతస్య తైలస్య వా మాత్రామహఃపరిణామినీం పాయయేత్| జీర్ణే తు స్నేహే పూర్వోక్తౌషధసాధితాం మాత్రయా పేయాం వా పాయయేత్| స్నేహనిత్యా చ స్యాదభ్యంగాదిషు| కియంతి దినాని ఘృతతైలయోరన్యతరమాత్రాం పాయయేదిత్యాశంక్యాహ- త్రిరాత్రమిత్యాది| బలవతీ బలయుక్తా సూతికా| బలహీనాయాశ్చ కిం కర్తవ్యమిత్యాశంక్యాహ- అబలామిత్యాది| యవాగూమితి ‘పూర్వోక్తౌషధసాధితాం స్నేహయుక్తాం’ ఇతి శేషః| అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| స్నేహపానయవాగూపానాభ్యాం ప్రేరితత్రిరాత్రపంచరాత్రాదూర్ధ్వం స్నిగ్ధేన పేయాదిక్రమేణ వహ్నేర్బలస్య చ బృంహణార్థం వాతజయార్థం చోపచరేత్| అత్రార్థే వృద్ధవాగ్భటః- “అథ సూతికాం బలాతైలేనాభ్యజ్యాత్, బుభుక్షితాం చ పంచకోలచూర్ణేన యవాన్యుపకుంచికాచవ్యచిత్రకవ్యోషసైంధవచూర్ణేన వా యుక్తామహఃపరిణామినీం యథాసాత్మ్యం స్నేహమాత్రాం పాయయేత్, స్నేహాయోగ్యాం వాతహరౌషధక్వాథం హ్రస్వపంచమూలీక్వాథం వా; పీతవత్యాశ్చ యమకేనాభ్యజ్య వేష్టయేదుదరం వస్త్రేణ, తథా న వాయురుదరే వికృతిముత్పాదయత్యనవకాశత్వాత్, జీర్ణే తు స్నేహే పూర్వౌషధైరేవ సిద్ధాం విదార్యాదిగణక్వాథేన వా క్షీరేణ యవాగూం సుస్విన్నాం ద్రవాం మాత్రయా పాయయేత్” (అ.సం.శా.3)- ఇతి||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ప్రాయశశ్చైనాం ప్రభూతేనోష్ణోదకేన పరిషించేత్, క్రోధాయాసమైథునాదీంశ్చ పరిహరేత్ ||18||
प्रायशश्चैनां प्रभूतेनोष्णोदकेन परिषिञ्चेत्, क्रोधायासमैथुनादींश्च परिहरेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
అపరమపి ప్రసూతామధికృత్య సామాన్యేన క్రియావిశేషమాహ- ప్రాయశశ్చేత్యాది| ఏనాం స్త్రియం; పరిషించేద్ ధారయా, గర్భక్షోభకృతరక్తస్రావణార్థం వాతజయార్థం చ| ఆయాసో వ్యాయామః, మైథునం పురుషసేవా, క్రోధాదయః పంచదశ ఆతురోపద్రవచికిత్సితోక్తాః||18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
మిథ్యాచారాత్ సూతికాయా యో వ్యాధిరుపజాయతే | స కృచ్ఛ్రసాధ్యోఽసాధ్యో వా భవేదత్యపతర్పణాత్ ||19|| తస్మాత్తాం దేశకాలౌ చ వ్యాధిసాత్మ్యేన కర్మణా | పరీక్ష్యోపచరేన్నిత్యమేవం నాత్యయమాప్నుయాత్ ||20||
मिथ्याचारात् सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते | स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेदत्यपतर्पणात् ||१९|| तस्मात्तां देशकालौ च व्याधिसात्म्येन कर्मणा | परीक्ष्योपचरेन्नित्यमेवं नात्ययमाप्नुयात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తాహారాచారవ్యతిక్రమేణ కిం భవతీత్యాహ- మిథ్యాచారాదిత్యాది| అత్యపతర్పణాదితి అసాధ్యభవనే హేతుః| తాం ప్రసూతాం, దేశకాలౌ పరీక్ష్య వ్యాధిసాత్మ్యేన కర్మణా నిత్యముపచరేదితి సంబంధః| అత్యయో వినాశః| గయీ తు ‘దేశకాలౌకవ్యాధిసాత్మ్యేన కర్మణా’ ఇతి పఠిత్వా దేశాదిభిః సహ పృథక్ సాత్మ్యశబ్దం సంబధ్నాతి; ఓకసాత్మ్యమభ్యాససాత్మ్యం, ఓకశబ్దోఽయం ‘ఉచ’ సమవాయ ఇత్యనేన ధాతునా వ్యుత్పాదిత ఇతి వ్యాఖ్యాతి||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
అథాపరాఽపతంత్యానాహాధ్మానౌ కురుతే, తస్మాత్ కంఠమస్యాః కేశవేష్టితయాఽంగుల్యా ప్రమృజేత్, కటుకాలాబుకృతవేధనసర్షపసర్పనిర్మోకైర్వా కటుతైలవిమిశ్రైర్యోనిముఖం ధూపయేత్, లాంగలీమూలకల్కేన వాఽస్యాః పాణిపాదతలమాలింపేత్, మూర్ధ్ని వాఽస్యా మహావృక్షక్షీరమనుసేచయేత్, కుష్ఠలాంగలీమూలకల్కం వా మద్యమూత్రయోరన్యతరేణ పాయయేత్, శాలమూలకల్కం వా పిప్పల్యాదిం వా మద్యేన, సిద్ధార్థకకుష్ఠలాంగలీమహావృక్షక్షీరమిశ్రేణ సురామండేన వాఽఽస్థాపయేత్, ఏతైరేవ సిద్ధేన సిద్ధార్థకతైలేనోత్తరబస్తిం దద్యాత్, స్నిగ్ధేన వా కృత్తనఖేన హస్తేనాపహరేత్ ||21||
अथापराऽपतन्त्यानाहाध्मानौ कुरुते, तस्मात् कण्ठमस्याः केशवेष्टितयाऽङ्गुल्या प्रमृजेत्, कटुकालाबुकृतवेधनसर्षपसर्पनिर्मोकैर्वा कटुतैलविमिश्रैर्योनिमुखं धूपयेत्, लाङ्गलीमूलकल्केन वाऽस्याः पाणिपादतलमालिम्पेत्, मूर्ध्नि वाऽस्या महावृक्षक्षीरमनुसेचयेत्, कुष्ठलाङ्गलीमूलकल्कं वा मद्यमूत्रयोरन्यतरेण पाययेत्, शालमूलकल्कं वा पिप्पल्यादिं वा मद्येन, सिद्धार्थककुष्ठलाङ्गलीमहावृक्षक्षीरमिश्रेण सुरामण्डेन वाऽऽस्थापयेत्, एतैरेव सिद्धेन सिद्धार्थकतैलेनोत्तरबस्तिं दद्यात्, स्निग्धेन वा कृत्तनखेन हस्तेनापहरेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
అథాపరేత్యాది| కృతవేధనః కోశాతకః| ‘శాలమూలకల్కం’ ఇత్యత్ర ‘శాలిమూలకల్కం’ ఇతి కేచిత్||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ప్రజాతాయాశ్చ నార్యా రూక్షశరీరాయాస్తీక్ష్ణైరవిశోధితం రక్తం వాయునా తద్దేశగతేనాతిసంరుద్ధం నాభేరధః పార్శ్వయోర్బస్తౌ బస్తిశిరసి వా గ్రంథిం కరోతి; తతశ్చ నాభిబస్త్యుదరశూలాని భవంతి, సూచీభిరివ నిస్తుద్యతే భిద్యతే దీర్యత ఇవ చ పక్వాశయః, సమంతాదాధ్మానముదరే మూత్రసంగశ్చ భవతీతి మక్కల్లలక్షణం | తత్ర వీరతర్వాదిసిద్ధం జలముషకాదిప్రతీవాపం పాయయేత్, యవక్షారచూర్ణం వా సుఖోదకేన పిప్పల్యాదిక్వాథేన వా, పిప్పల్యాదిచూర్ణం వా సురామండేన, వరుణాదిక్వాథం వా పంచకోలైలాప్రతీవాపం, పృథక్పర్ణ్యాదిక్వాథం వా భద్రదారుమరిచసంసృష్టం, పురాణగుడం వా త్రికటుకచతుర్జాతకకుస్తుంబురుమిశ్రం ఖాదేత్, అచ్ఛం వా పిబేదరిష్టమితి ||22||
प्रजातायाश्च नार्या रूक्षशरीरायास्तीक्ष्णैरविशोधितं रक्तं वायुना तद्देशगतेनातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ बस्तिशिरसि वा ग्रन्थिं करोति; ततश्च नाभिबस्त्युदरशूलानि भवन्ति, सूचीभिरिव निस्तुद्यते भिद्यते दीर्यत इव च पक्वाशयः, समन्तादाध्मानमुदरे मूत्रसङ्गश्च भवतीति मक्कल्ललक्षणम् | तत्र वीरतर्वादिसिद्धं जलमुषकादिप्रतीवापं पाययेत्, यवक्षारचूर्णं वा सुखोदकेन पिप्पल्यादिक्वाथेन वा, पिप्पल्यादिचूर्णं वा सुरामण्डेन, वरुणादिक्वाथं वा पञ्चकोलैलाप्रतीवापं, पृथक्पर्ण्यादिक्वाथं वा भद्रदारुमरिचसंसृष्टं, पुराणगुडं वा त्रिकटुकचतुर्जातककुस्तुम्बुरुमिश्रं खादेत्, अच्छं वा पिबेदरिष्टमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
ప్రజాతాయా ఇత్యాది| ప్రజాతాయాః ప్రజననశోణితసంజనితశూలో మక్కల్లః; అవరుద్ధరక్తపాకజనితో విద్రధిరపి మక్కల్లః, కార్యే కారణోపచారాత్| మక్కల్లచికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| జలం క్వాథం| యవక్షారచూర్ణం సుఖోదకేన మందాగ్నౌ, కఫప్రకృతీనాం పిప్పల్యాదిక్వాథేన, ఏవమన్యేఽపి యోగా దోషాదీనవేక్ష్య యోజనీయాః| అచ్ఛం కేవలం| అరిష్టం అభయారిష్టాదికం||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
అథ బాలం క్షౌమపరివృతం క్షౌమవస్త్రాస్తృతాయాం శయ్యాయాం శాయయేత్, పీలుబదరీనింబపరూషకశాఖాభిశ్చైనం పరివీజయేత్, మూర్ధ్ని చాస్యాహరహస్తైలపిచుమవచారయేత్, ధూపయేచ్చైనం రక్షోఘ్నైర్ధూపైః, రక్షోఘ్నాని చాస్య పాణిపాదశిరోగ్రీవాస్వవసృజేత్, తిలాతసీసర్షపకణాంశ్చాత్ర ప్రకిరేత్, అధిష్ఠానే చాగ్నిం ప్రజ్వాలయేత్, వ్రణితోపాసనీయం చావేక్షేత ||23||
अथ बालं क्षौमपरिवृतं क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, पीलुबदरीनिम्बपरूषकशाखाभिश्चैनं परिवीजयेत्, मूर्ध्नि चास्याहरहस्तैलपिचुमवचारयेत्, धूपयेच्चैनं रक्षोघ्नैर्धूपैः, रक्षोघ्नानि चास्य पाणिपादशिरोग्रीवास्ववसृजेत्, तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत्, अधिष्ठाने चाग्निं प्रज्वालयेत्, व्रणितोपासनीयं चावेक्षेत ||२३||
🔊 Audio coming soon
అథ బాలమిత్యాది| క్షౌమం దుకూలం| రక్షోఘ్నైధూపైర్వచాదిభిః| అధిష్ఠానే సూతికాగారే| వ్రణితోపాసనీయం చావేక్షేతేతి తేన ప్రాక్శీర్షశయనమజస్రదీపస్రగ్దామాది సర్వమత్రాపి తత్రోక్తం వేదితవ్యం||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
తతో దశమేఽహని మాతాపితరౌ కృతమంగలకౌతుకౌ స్వస్తివాచనం కృత్వా నామ కుర్యాతాం యదభిప్రేతం నక్షత్రనామ వా ||24||
ततो दशमेऽहनि मातापितरौ कृतमङ्गलकौतुकौ स्वस्तिवाचनं कृत्वा नाम कुर्यातां यदभिप्रेतं नक्षत्रनाम वा ||२४||
🔊 Audio coming soon
తత ఇత్యాది| నక్షత్రనామేతి నక్షత్రదేవతాకృతం నామేత్యర్థః||24||
Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 27
తతో యథావర్ణం ధాత్రీముపేయాన్మధ్యమప్రమాణాం మధ్యమవయస్కా(సా)మరోగాం శీలవతీమచపలామలోలుపామకృశామస్థూలాం ప్రసన్నక్షీరామలంబౌష్ఠీమలంబోర్ధ్వస్తనీమవ్యంగామవ్యసనినీం జీవద్వత్సాం దోగ్ధ్రీం వత్సలామక్షుద్రకర్మిణీం కులే జాతామతో భూయిష్ఠైశ్చ గుణైరన్వితాం శ్మామామారోగ్యబలవృద్ధయే బాలస్య | తత్రోర్ధ్వస్తనీ కరాలం కుర్యాత్, లంబస్తనీ నాసికాముఖం ఛాదయిత్వా మరణమాపాదయేత్ | తతః ప్రశస్తాయాం తిథౌ శిరఃస్నాతమహతవాససముదఙ్ముఖం శిశుముపవేశ్య ధాత్రీం ప్రాఙ్ముఖీం చోపవేశ్య దక్షిణం స్తనం ధౌతమీషత్పరిస్రుతమభిమంత్ర్య మంత్రేణానేన పాయయేత్ ||25|| ‘చత్వారః సాగరాస్తుభ్యం స్తనయోః క్షీరవాహినః | భవంతు సుభగే నిత్యం బాలస్య బలవృద్ధయే ||26|| పయోఽమృతరసం పీత్వా కుమారస్తే శుభాననే | దీర్ఘమాయురవాప్నోతు దేవాః ప్రాశ్యామృతం యథా ||27||
ततो यथावर्णं धात्रीमुपेयान्मध्यमप्रमाणां मध्यमवयस्का(सा)मरोगां शीलवतीमचपलामलोलुपामकृशामस्थूलां प्रसन्नक्षीरामलम्बौष्ठीमलम्बोर्ध्वस्तनीमव्यङ्गामव्यसनिनीं जीवद्वत्सां दोग्ध्रीं वत्सलामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातामतो भूयिष्ठैश्च गुणैरन्वितां श्मामामारोग्यबलवृद्धये बालस्य | तत्रोर्ध्वस्तनी करालं कुर्यात्, लम्बस्तनी नासिकामुखं छादयित्वा मरणमापादयेत् | ततः प्रशस्तायां तिथौ शिरःस्नातमहतवाससमुदङ्मुखं शिशुमुपवेश्य धात्रीं प्राङ्मुखीं चोपवेश्य दक्षिणं स्तनं धौतमीषत्परिस्रुतमभिमन्त्र्य मन्त्रेणानेन पाययेत् ||२५|| ‘चत्वारः सागरास्तुभ्यं स्तनयोः क्षीरवाहिनः | भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्य बलवृद्धये ||२६|| पयोऽमृतरसं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने | दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राश्यामृतं यथा ||२७||
🔊 Audio coming soon
తత ఇత్యాది| యథావర్ణమితి బ్రాహ్మణస్య బ్రాహ్మణీం, క్షత్రియస్య క్షత్రియామిత్యాది| ధాత్రీముపేయాత్ స్తనదాయినీం సమీపం గచ్ఛేత్, ‘భిషక్ బాలగ్రాహకో వా’ ఇతి శేషః| శ్యామా హి ప్రాయశః ప్రచురక్షీరా భవతి| ఉక్తవిపర్యాసేన దోషస్య దిఙ్మాత్రం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ఇతిశబ్దోఽయమేవంప్రకారే, తేనాన్యేఽపి దోషా ఏవంప్రకారాః స్వయమప్యూహ్య జ్ఞాతవ్యాః| అభిమంత్రణమాహ- చత్వార ఇత్యాది||25-27||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
అతోఽన్యథా నానాస్తన్యోపయోగస్యాసాత్మ్యాద్వ్యాధిజన్మ భవతి ||28||
अतोऽन्यथा नानास्तन्योपयोगस्यासात्म्याद्व्याधिजन्म भवति ||२८||
🔊 Audio coming soon
నియతధాత్ర్యా అభావే దోషం దర్శయన్నాహ- అతోఽన్యథేత్యాది||28||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
అపరిస్రుతేఽప్యతిస్తబ్ధస్తన్యపూర్ణస్తనపానాదుత్సుహితస్రోతసః శిశోః కాసశ్వాసవమీప్రాదుర్భావః | తస్మాదేవంవిధానాం స్తన్యం న పాయయేత్ ||29||
अपरिस्रुतेऽप्यतिस्तब्धस्तन्यपूर्णस्तनपानादुत्सुहितस्रोतसः शिशोः कासश्वासवमीप्रादुर्भावः | तस्मादेवंविधानां स्तन्यं न पाययेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
కుత ఈషత్పరిస్రుతం స్తన్యం పాయయేదిత్యాశంక్య తద్విపర్యయే దోషం వక్తుమాహ- అపరిస్రుత ఇత్యాది| ఉత్సుహితస్రోతస ఇతి ఊర్ధ్వపూరితస్రోతస ఇత్యర్థః| ‘ఉత్స్నుహితస్రోతస’ ఇతి పాఠే తు ఊర్ధ్వం స్రుహితముద్గీర్ణం స్రోతో యస్యేతి సమాసః||29||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
క్రోధశోకావాత్సల్యాదిభిశ్చ స్త్రియాఃస్తన్యనాశో భవతి | అథాస్యాః క్షీరజననార్థం సౌమనస్యముత్పాద్యయవగోధూమశాలిషష్టికమాంసరససురాసౌవీరకపిణ్యాకలశునమత్స్యకశేరుకశృంగాటక- బిసవిదారికందమధుకశతావరీనాలికాలాబూకాలశాకప్రభృతీని విదధ్యాత్ ||30||
क्रोधशोकावात्सल्यादिभिश्च स्त्रियाःस्तन्यनाशो भवति | अथास्याः क्षीरजननार्थं सौमनस्यमुत्पाद्ययवगोधूमशालिषष्टिकमांसरससुरासौवीरकपिण्याकलशुनमत्स्यकशेरुकशृङ्गाटक- बिसविदारिकन्दमधुकशतावरीनालिकालाबूकालशाकप्रभृतीनि विदध्यात् ||३०||
🔊 Audio coming soon
క్రోధశోకేత్యాది| అవాత్సల్యం అమమత్వం| ఆదిశబ్దాల్లంఘనవ్యాయామాదయః| అథాస్యా ఇత్యాది| నాలికా శాకవిశేషః, ‘నాలికేర’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః||30||
Adhikarana 25 (31-33) · Śloka 33
అథాస్యాః స్తన్యమప్సు పరీక్షేత; తచ్చేచ్ఛీతలమమలం తను శంఖావభాసమప్సు న్యస్తమేకీభావం గచ్ఛత్యఫేనిలమతంతుమన్నోత్ప్లవతేఽవసీదతి వా తచ్ఛుద్ధమితి విద్యాత్, తేన కుమారస్యారోగ్యం శరీరోపచయో బలవృద్ధిశ్చ భవతి | న చ క్షుధితశోకార్తశ్రాంతప్రదుష్టధాతుగర్భిణీజ్వరితాతిక్షీణాతిస్థూలవిదగ్ధభక్తవిరుద్ధాహారతర్పితాయాః స్తన్యం పాయయేత్; నాజీర్ణౌషధం చ బాలం, దోషౌషధమలానాం తీవ్రవేగోత్పత్తిభయాత్ ||31|| భవంతి చాత్ర- ధాత్ర్యాస్తు గురుభిర్భోజ్యైర్విషమైర్దోషలైస్తథా | దోషా దేహే ప్రకుప్యంతి తతః స్తన్యం ప్రదుష్యతి ||32|| మిథ్యాహారవిహారిణ్యా దుష్టా వాతాదయః స్త్రియాః | దూషయంతి పయస్తేన శారీరా వ్యాధయః శిశోః | భవంతి కుశలస్తాంశ్చ భిషక్ సమ్యగ్విభావయేత్ ||33||
अथास्याः स्तन्यमप्सु परीक्षेत; तच्चेच्छीतलममलं तनु शङ्खावभासमप्सु न्यस्तमेकीभावं गच्छत्यफेनिलमतन्तुमन्नोत्प्लवतेऽवसीदति वा तच्छुद्धमिति विद्यात्, तेन कुमारस्यारोग्यं शरीरोपचयो बलवृद्धिश्च भवति | न च क्षुधितशोकार्तश्रान्तप्रदुष्टधातुगर्भिणीज्वरितातिक्षीणातिस्थूलविदग्धभक्तविरुद्धाहारतर्पितायाः स्तन्यं पाययेत्; नाजीर्णौषधं च बालं, दोषौषधमलानां तीव्रवेगोत्पत्तिभयात् ||३१|| भवन्ति चात्र- धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा | दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति ||३२|| मिथ्याहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः | दूषयन्ति पयस्तेन शारीरा व्याधयः शिशोः | भवन्ति कुशलस्तांश्च भिषक् सम्यग्विभावयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
అథాస్యాః స్తన్యమిత్యాది| అవసీదతి వేత్యత్రాపి నిషేధః సంబంధనీయః||31-33||
Adhikarana 26 (34-36) · Śloka 36
అంగప్రత్యంగదేశే తు రుజా యత్రాస్య జాయతే | ముహుర్ముహుః స్పృశతి తం స్పృశ్యమానే చ రోదితి ||34|| నిమీలితాక్షో మూర్ధస్థే శిరో రోగే న ధారయేత్ | బస్తిస్థే మూత్రసంగార్తో రుజా తృష్యతి మూర్చ్ఛతి ||35|| విణ్మూత్రసంగవైవర్ణ్యచ్ఛర్ద్యాధ్మానాంత్రకూజనైః | కోష్ఠే దోషాన్ విజానీయాత్ సర్వత్రస్థాంశ్చ రోదనైః ||36||
अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते | मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमाने च रोदिति ||३४|| निमीलिताक्षो मूर्धस्थे शिरो रोगे न धारयेत् | बस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्तो रुजा तृष्यति मूर्च्छति ||३५|| विण्मूत्रसङ्गवैवर्ण्यच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः | कोष्ठे दोषान् विजानीयात् सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः ||३६||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిస్వరూపం ప్రతిపాదయితుమజ్ఞానాం బాలానాం రోగజ్ఞానోపాయమాహ- అంగప్రత్యంగేత్యాది||34-36||
Adhikarana 27 (37) · Śloka 37
తేషు యథాభిహితం మృద్వచ్ఛేదనీయమౌషధం మాత్రయా క్షీరపస్య క్షీరసర్పిషా సంయుక్తం విదధ్యాత్, ధాత్ర్యాశ్చ కేవలం, క్షీరాన్నాదస్యాత్మని ధాత్ర్యాశ్చ పూర్వవత్, అన్నాదస్య కషాయాదీనాత్మన్యేవ న ధాత్ర్యాః ||37||
तेषु यथाभिहितं मृद्वच्छेदनीयमौषधं मात्रया क्षीरपस्य क्षीरसर्पिषा संयुक्तं विदध्यात्, धात्र्याश्च केवलं, क्षीरान्नादस्यात्मनि धात्र्याश्च पूर्ववत्, अन्नादस्य कषायादीनात्मन्येव न धात्र्याः ||३७||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ రోగేషు యథావిహితం యద్యదౌషధం యత్ర యత్ర రోగే విహితం తత్తత్తత్ర కుర్యాత్| తదపి మృదు అతీక్ష్ణం, అచ్ఛేదనీయం కఫమేదసోరచ్ఛేదకారి| మాత్రయా వక్ష్యమాణయా| క్షీరసర్పిషా సహ బాలస్య క్షీరసర్పిఃసాత్మ్యత్వాత్; ధాత్ర్యాశ్చ కేవలమేవ న క్షీరయుక్తం నాపి సర్పిర్యుక్తమిత్యర్థః| క్షీరాన్నాదస్య పూర్వవత్ క్షీరసర్పిషా యుక్తం, ధాత్ర్యాస్తు కేవలమేవ||37||
Adhikarana 28 (38) · Śloka 38
తత్ర మాసాదూర్ధ్వం క్షీరపాయాంగులిపర్వద్వయగ్రహణసమ్మితామౌషధమాత్రాం విదధ్యాత్, కోలాస్థిసమ్మితాం కల్కమాత్రాం క్షీరాన్నాదాయ, కోలసమ్మితామన్నాదాయేతి ||38||
तत्र मासादूर्ध्वं क्षीरपायाङ्गुलिपर्वद्वयग्रहणसम्मितामौषधमात्रां विदध्यात्, कोलास्थिसम्मितां कल्कमात्रां क्षीरान्नादाय, कोलसम्मितामन्नादायेति ||३८||
🔊 Audio coming soon
తామేవ మాత్రాం నిర్దిశన్నాహ- తత్ర మాసాదూర్ధ్వమిత్యాది| అంగులిపర్వద్వయగ్రహణసమ్మితామితి ‘క్షీరాజ్యాలోడితౌషధస్య’ ఇతి శేషః| తంత్రాంతరే చాన్యథాఽభిహితం; యథా- “ప్రథమే మాసి జాతస్య శిశోర్భేషజరక్తికా| అవలేహ్యా తు కర్తవ్యా మధుక్షీరసితాఘృతైః|| ఏకైకాం వర్ధయేత్తావద్యావత్ సంవత్సరో భవేత్| తదూర్ధ్వం మాషవృద్ధిః స్యాద్యావత్ షోడశకాబ్దికః”- ఇతి||38||
Adhikarana 29 (39) · Śloka 39
యేషాం గదానాం యే యోగాః ప్రవక్ష్యంతేఽగదంకరాః | తేషు తత్కల్కసంలిప్తౌ పాయయేత శిశుం స్తనౌ ||39||
येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः | तेषु तत्कल्कसंलिप्तौ पाययेत शिशुं स्तनौ ||३९||
🔊 Audio coming soon
ప్రకారాంతరేణౌషధోపయోగమాహ- యేషాం గదానామిత్యాది||39||
Adhikarana 30 (40-41) · Śloka 41
ఏకం ద్వే త్రీణి చాహాని వాతపిత్తకఫజ్వరే | స్తన్యపాయాహితం సర్పిరితరాభ్యాం యథార్థతః ||40|| న చ తృష్ణాభయాదత్ర పాయయేత శిశుం స్తనౌ | విరేకబస్తివమనాన్యృతే కుర్యాచ్చ నాత్యయాత్ ||41||
एकं द्वे त्रीणि चाहानि वातपित्तकफज्वरे | स्तन्यपायाहितं सर्पिरितराभ्यां यथार्थतः ||४०|| न च तृष्णाभयादत्र पाययेत शिशुं स्तनौ | विरेकबस्तिवमनान्यृते कुर्याच्च नात्ययात् ||४१||
🔊 Audio coming soon
జ్వరే విశేషమాహ- ఏకమిత్యాది| స్తన్యపాయాహితం సర్పిః, ‘సాత్మ్యాద్దత్తం’ ఇతి వాక్యశేషః| ఇతరాభ్యాం క్షీరాన్నాదాన్నాదాభ్యాం, యథార్థతో యథాప్రయోజనతః, హితం సర్పిరిత్యర్థః| న చేత్యాది| అత్రేతి జ్వరే| అత్యయాదితి వినాశకారకాద్వికారాద్వినేత్యర్థః||40-41||
Adhikarana 31 (42) · Śloka 43
మస్తులుంగక్షయాద్యస్య వాయుస్తాల్వస్థి నామయేత్ | తస్య తృడ్దైన్యయుక్తస్య సర్పిర్మధురకైః శృతం ||42|| పానాభ్యంజనయోర్యోజ్యం శీతాంబూద్వేజనం తథా |43|
मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत् | तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||४२|| पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यं शीताम्बूद्वेजनं तथा |४३|
🔊 Audio coming soon
తాలుని పతితే చికిత్సామాహ- మస్తులుంగక్షయాదిత్యాది| మస్తులుంగోఽవిలీనఘృతాకారా మస్తకమజ్జా| మధురకైః శృతమితి కాకోల్యాదిభిః పక్వం| శీతాంబూద్వేజనమితి శీతాంబుచులకైరాసేచనాత్త్రాసనం||42||-
Adhikarana 32 (43-44) · Śloka 44
వాతేనాధ్మాపితాం నాభిం సరుజాం తుండిసంజ్ఞితాం ||43|| మారుతఘ్నైః ప్రశమయేత్ స్నేహస్వేదోపనాహనైః | గుదపాకే తు బాలానాం పిత్తఘ్నీం కారయేత్ క్రియాం | రసాంజనం విశేషేణ పానాలేపనయోర్హితం ||44||
वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसञ्ज्ञिताम् ||४३|| मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः | गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् | रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
వాతేనాధ్మాపితామిత్యాది పానాలేపనయోర్హితమిత్యంతం శ్లోకద్వయం నిబంధకారైర్న పఠితం||43-44||
Adhikarana 33 (45) · Śloka 45
క్షీరాహారాయ సర్పిః పాయయేత్ సిద్ధార్థకవచామాంసీపయస్యాపామార్గశతావరీసారివాబ్రాహ్మీపిప్పలీహరిద్రాకుష్ఠసైంధవసిద్ధం, క్షీరాన్నాదాయ మధుకవచాపిప్పలీచిత్రకత్రిఫలాసిద్ధం, అన్నాదాయ ద్విపంచమూలీక్షీరతగరభద్రదారుమరిచమధుకవిడంగద్రాక్షర్ధిబ్రాహ్మీసిద్ధం ; తేనారోగ్యబలమేధాయూంషి శిశోర్భవంతి ||45||
क्षीराहाराय सर्पिः पाययेत् सिद्धार्थकवचामांसीपयस्यापामार्गशतावरीसारिवाब्राह्मीपिप्पलीहरिद्राकुष्ठसैन्धवसिद्धं, क्षीरान्नादाय मधुकवचापिप्पलीचित्रकत्रिफलासिद्धम्, अन्नादाय द्विपञ्चमूलीक्षीरतगरभद्रदारुमरिचमधुकविडङ्गद्राक्षर्धिब्राह्मीसिद्धं ; तेनारोग्यबलमेधायूंषि शिशोर्भवन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
సర్పిఃసాత్మ్యత్వాద్బాలస్య స్వస్థేఽపి సర్పిరేవ భేషజసిద్ధం దర్శయన్నాహ- క్షీరేత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ||45||
Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47
బాలం పునర్గాత్రసుఖం గృహ్ణీయాత్, న చైనం తర్జయేత్, సహసా న ప్రతిబోధయేద్విత్రాసభయాత్, సహసా నాపహరేదుత్క్షిపేద్వా వాతాదివిఘాతభయాత్, నోపవేశయేత్ కౌబ్జ్యభయాత్, నిత్యం చైనమనువర్తేత ప్రియశతైరజిఘాంసుః; ఏవమవిహతమనా హ్యభివర్ధతే నిత్యముదగ్రసత్త్వసంపన్నో నీరోగః సుప్రసన్నమనాశ్చ భవతి | వాతాతపవిద్యుత్ప్రభాపాదపలతాశూన్యాగారనిమ్నస్థానగ్రహచ్ఛాయాదిభ్యో దుర్గ్రహోపసర్గతశ్చ బాలం రక్షేత్ ||46|| నాశుచౌ విసృజేద్బాలం నాకాశే విషమే న చ | నోష్మమారుతవర్షేషు రజోధూమోదకేషు చ ||47||
बालं पुनर्गात्रसुखं गृह्णीयात्, न चैनं तर्जयेत्, सहसा न प्रतिबोधयेद्वित्रासभयात्, सहसा नापहरेदुत्क्षिपेद्वा वातादिविघातभयात्, नोपवेशयेत् कौब्ज्यभयात्, नित्यं चैनमनुवर्तेत प्रियशतैरजिघांसुः; एवमविहतमना ह्यभिवर्धते नित्यमुदग्रसत्त्वसम्पन्नो नीरोगः सुप्रसन्नमनाश्च भवति | वातातपविद्युत्प्रभापादपलताशून्यागारनिम्नस्थानग्रहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्च बालं रक्षेत् ||४६|| नाशुचौ विसृजेद्बालं नाकाशे विषमे न च | नोष्ममारुतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బాలే పరిజనస్య కరణీయం నిర్దిశన్నాహ- బాలమిత్యాది| అనువర్తేత అనుకూలయేత్| ప్రియశతైర్బాలక్రీడనకదానాదిభిరిత్యర్థః| అజిఘాంసురితి అహంతుమిచ్ఛుః సన్, ‘బాలగ్రాహక’ ఇతి శేషః| ఉక్తప్రకారానుకూలనే ఫలమాహ- ఏవమిత్యాది| ‘పాదపలతాశూన్యాగార’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘పాదపలతానానాగారనిమ్నస్థానగృహచ్ఛాయా ’ ఇతి పఠంతి| నాశుచావిత్యాది| విషమే నిమ్నోన్నతప్రదేశే||46-47||
Adhikarana 35 (48) · Śloka 48
క్షీరసాత్మ్యతయా క్షీరమాజం గవ్యమథాపి వా | దద్యాదాస్తన్యపర్యాప్తేర్బాలానాం వీక్ష్య మాత్రయా ||48||
क्षीरसात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा | दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालानां वीक्ष्य मात्रया ||४८||
🔊 Audio coming soon
స్త్రీస్తన్యాభావే చ క్షీరాంతరం నిర్దిశన్నాహ- క్షీరసాత్మ్యతయేత్యాది| ఆస్తన్యపర్యాప్తేరితి యావత్ స్తన్యస్య పునః పర్యాప్తిః పరి సమంతతో భావేన ప్రాప్తిర్భవతి, అథవా యావత్ స్తన్యపానస్య యోగ్యతా తావదిత్యర్థః||48||
Adhikarana 36 (49) · Śloka 49
షణ్మాసం చైనమన్నం ప్రాశయేల్లఘు హితం చ ||49||
षण्मासं चैनमन्नं प्राशयेल्लघु हितं च ||४९||
🔊 Audio coming soon
అన్నదానకాలమాహ- షణ్మాసమిత్యాది| గయీ తు ‘షణ్మాసాత్’ ఇతి పఠిత్వా షణ్మాసాదూర్ధ్వమితి వ్యాఖ్యాతి||49||
Adhikarana 37 (50) · Śloka 50
నిత్యమవరోధరతశ్చ స్యాత్ కృతరక్ష ఉపసర్గభయాత్; ప్రయత్నతశ్చ గ్రహోపసర్గేభ్యో రక్ష్యా బాలా భవంతి ||50||
नित्यमवरोधरतश्च स्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात्; प्रयत्नतश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति ||५०||
🔊 Audio coming soon
నిత్యమవరోధరత ఇతి సతతం పరిజనావృతోఽంతఃపురస్థో వా, కృతరక్షాక్రియో భవేత్| కుతః కారణాదిత్యాహ- ఉపసర్గభయాత్| అస్యైవార్థస్య ప్రయత్నకరణీయతాం దర్శయన్నాహ- ప్రయత్నతశ్చేత్యాది| రక్ష్యా ఇతి రక్షణీయా ఇత్యర్థః||50||
Adhikarana 38 (51) · Śloka 51
అథ కుమార ఉద్విజతే త్రస్యతి రోదితి నష్టసంజ్ఞో భవతి నఖదశనైర్ధాత్రీమాత్మానం చ పరిణుదతి దంతాన్ ఖాదతి కూజతి జృంభతే భ్రువౌ విక్షిపత్యూర్ధ్వం నిరీక్షతే ఫేనముద్వమతి సందష్టౌష్ఠఃక్రూరో భిన్నామవర్చా దీనార్తస్వరో నిశి జాగర్తి దుర్బలో మ్లానాంగో మత్స్యచ్ఛుచ్ఛ్రుందరిమత్కుణగంధో యథా పురా ధాత్ర్యాః స్తన్యమభిలషతి తథా నాభిలషతీతి సామాన్యేన గ్రహోపసృష్టలక్షణముక్తం, విస్తరేణోత్తరే వక్ష్యామః ||51||
अथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्टसञ्ज्ञो भवति नखदशनैर्धात्रीमात्मानं च परिणुदति दन्तान् खादति कूजति जृम्भते भ्रुवौ विक्षिपत्यूर्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्वमति सन्दष्टौष्ठःक्रूरो भिन्नामवर्चा दीनार्तस्वरो निशि जागर्ति दुर्बलो म्लानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छ्रुन्दरिमत्कुणगन्धो यथा पुरा धात्र्याः स्तन्यमभिलषति तथा नाभिलषतीति सामान्येन ग्रहोपसृष्टलक्षणमुक्तं, विस्तरेणोत्तरे वक्ष्यामः ||५१||
🔊 Audio coming soon
కిం పునర్గ్రహోపసర్గలక్షణం తదాహ- అథ కుమార ఇత్యాది||51||
Adhikarana 39 (52) · Śloka 52
శక్తిమంతం చైనం జ్ఞాత్వా యథావర్ణం విద్యాం గ్రాహయేత్ ||52||
शक्तिमन्तं चैनं ज्ञात्वा यथावर्णं विद्यां ग्राहयेत् ||५२||
🔊 Audio coming soon
తస్య కుమారస్య పురుషార్థసాధనహేతుభూతాం క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- శక్తిమంతం చేత్యాది| శక్తిమంతం విద్యార్జనక్లేశక్షమం| యథావర్ణమితి బ్రాహ్మణస్త్రయీం, రాజన్యో దండనీతిం, వైశ్యో వార్తామితి||52||
Adhikarana 40 (53) · Śloka 53
అథాస్మై పంచవింశతివర్షాయ షోడశదశవర్షాం పత్నీమావహేత్ పిత్ర్యధర్మార్థకామప్రజాః ప్రాప్స్యతీతి ||53||
अथास्मै पञ्चविंशतिवर्षाय षोडशदशवर्षां पत्नीमावहेत् पित्र्यधर्मार्थकामप्रजाः प्राप्स्यतीति ||५३||
🔊 Audio coming soon
విద్యాగ్రహణవద్ పరమపి కుమారస్య దృష్టాదృష్టకారణసాధనభూతం నిర్దిశన్నాహ- అథాస్మై ఇత్యాది| ఆవహేత్ విదధ్యాత్| కిమర్థమిత్యాహ- పిత్ర్యేత్యాది| పితుర్హితం కర్మ పిత్ర్యం శ్రాద్ధదానాది, ధర్మః శ్రుతిస్మృతివిహితం యజ్ఞాద్యనుష్ఠానం, అర్థః సువర్ణాదిః, కామః స్వేషు విషయేష్వింద్రియాణామానుకూల్యతః ప్రవృత్తిః, ప్రజాః పుత్రపౌత్రాదయః||53||
Adhikarana 41 (54-55) · Śloka 55
ఊనషోడశవర్షాయామప్రాప్తః పంచవింశతిం | యద్యాధత్తే పుమాన్ గర్భం కుక్షిస్థః స విపద్యతే ||54|| జాతో వా న చిరం జీవేజ్జీవేద్వా దుర్బలేంద్రియః | తస్మాదత్యంతబాలాయాం గర్భాధానం న కారయేత్ ||55||
ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पञ्चविंशतिम् | यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ||५४|| जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः | तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
అప్రాప్తపంచవింశతేరూనషోడశవర్షయా సహ సంయోగే దోషం దర్శయన్నాహ- ఊనషోడశవర్షాయామిత్యాది||54-55||
Adhikarana 42 (56) · Śloka 56
అతివృద్ధాయాం దీర్ఘరోగిణ్యామన్యేన వా వికారేణోపసృష్టాయాం గర్భాధానం నైవ కుర్వీత | పురుషస్యాప్యేవంవిధస్య త ఏవ దోషాః సంభవంతి ||56||
अतिवृद्धायां दीर्घरोगिण्यामन्येन वा विकारेणोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्वीत | पुरुषस्याप्येवंविधस्य त एव दोषाः सम्भवन्ति ||५६||
🔊 Audio coming soon
అతివృద్ధాదిష్వపి గర్భాధాననిషేధమాహ- అతివృద్ధాయామిత్యాది| పురుషస్యాప్యేవంవిధస్య గర్భాధానేఽనధికార ఇతి శేషః| కుతో గర్భాధాననిషేధ ఇత్యాహ- త ఏవేత్యాది| ఏతేన కుక్షిస్థః స విపద్యత ఇత్యాదివాక్యోక్తాః||56||
Adhikarana 43 (57) · Śloka 57
తత్ర పూర్వోక్తైః కారణైః పతిష్యతి గర్భే గర్భాశయకటీవంక్షణబస్తిశూలాని రక్తదర్శనం చ | తత్ర శీతైః పరిషేకావగాహప్రదేహాదిభిరుపచరేజ్జీవనీయశృతక్షీరపానైశ్చ | గర్భస్ఫురణే ముహుర్ముహుస్తత్సంధారణార్థం క్షీరముత్పలాదిసిద్ధం పాయయేత్ | ప్రస్రంసమానే సదాహపార్శ్వపృష్ఠశూలాసృగ్దరానాహమూత్రసంగాః, స్థానాత్ స్థానం చ ప్రక్రామతి గర్భే కోష్ఠే సంరంభః, తత్ర స్నిగ్ధశీతాః క్రియాః | వేదనాయాం మహాసహాక్షుద్రసహామధుకశ్వదంష్ట్రాకంటకారికాసిద్ధం పయః శర్కరాక్షౌద్రమిశ్రం పాయయేత్; మూత్రసంగే దర్భాదిసిద్ధం; ఆనాహే హింగుసౌవర్చలలశునవచాసిద్ధం | అత్యర్థం స్రవతి రక్తే కోష్ఠాగారికాగారమృత్పిండసమంగాధాతకీకుసుమనవమాలికాగైరికసర్జరసరసాంజనచూర్ణం మధునాఽవలిహ్యాత్, యథాలాభం న్యగ్రోధాదిత్వక్ప్రవాలకల్కం వా పయసా పాయయేత్, ఉత్పలాదికల్కం వా కశేరుశృంగాటకశాలూకకల్కం వా శృతేన పయసా, ఉదుంబరఫలౌదకకందక్వాథేన వా శర్కరామధుమధురేణ శాలిపిష్టం; న్యగ్రోధాదిస్వరసపరిపీతం వా వస్త్రావయవం యోన్యాం ధారయేత్ | అథాదృష్టశోణితవేదనాయాం మధుకదేవదారుమంజిష్ఠాపయస్యాసిద్ధం పయః పాయయేత్, తదేవాశ్మంతకశతావరీపయస్యాసిద్ధం విదారిగంధాదిసిద్ధం వా, బృహతీద్వయోత్పలశతావరీసారివాపయస్యామధుకసిద్ధం వా; ఏవముపక్రాంతాయా ఉపావర్తంతే రుజో గర్భశ్చాప్యాయతే | వ్యవస్థితే చ గర్భే గవ్యేనోదుంబరశలాటుసిద్ధేన పయసా భోజయేత్ | అతీతే లవణస్నేహవర్జ్యాభిర్యవాగూభిరుద్దాలకాదీనాం పాచనీయోపసంస్కృతాభిరుపక్రమేత యావంతో మాసా గర్భస్య తావంత్యహాని | బస్త్యుదరశూలేషు పురాణగుడం దీపనీయసంయుక్తం పాయయేదరిష్టం వా | వాతోపద్రవగృహీతత్వాత్ స్రోతసాం లీయతే గర్భః, సోఽతికాలమవతిష్ఠమానో వ్యాపద్యతే, తాం మృదునా స్నేహాదిక్రమేణోపచరేత్, ఉత్క్రోశరససంసిద్ధామనల్పస్నేహాం యవాగూం పాయయేత్, మాషతిలబిల్వశలాటుసిద్ధాన్ వా కుల్మాషాన్ భక్షయేన్మధుమాధ్వీకం చానుపిబేత్ సప్తరాత్రం | కాలాతీతస్థాయిని గర్భే విశేషతః సధాన్యముదూఖల ముసలేనాభిహన్యాద్విషమే వా యానాసనే సేవేత | వాతాభిపన్న ఏవ శుష్యతి గర్భః, స మాతుః కుక్షిం న పూరయతి మందం స్పందతే చ, తం బృంహణీయైః పయోభిర్మాంసరసైశ్చోపచరేత్ | శుక్రశోణితం వాయునాఽభిప్రపన్నమవక్రాంతజీవమాధ్మాపయత్యుదరం, తం కదాచిద్యదృచ్ఛయోపశాంతం నైగమేషాపహృతమితి భాషంతే, తమేవ కదాచిత్ ప్రలీయమానం నాగోదరమిత్యాహుః; తత్రాపి లీనవత్ ప్రతీకారః ||57||
तत्र पूर्वोक्तैः कारणैः पतिष्यति गर्भे गर्भाशयकटीवङ्क्षणबस्तिशूलानि रक्तदर्शनं च | तत्र शीतैः परिषेकावगाहप्रदेहादिभिरुपचरेज्जीवनीयशृतक्षीरपानैश्च | गर्भस्फुरणे मुहुर्मुहुस्तत्सन्धारणार्थं क्षीरमुत्पलादिसिद्धं पाययेत् | प्रस्रंसमाने सदाहपार्श्वपृष्ठशूलासृग्दरानाहमूत्रसङ्गाः, स्थानात् स्थानं च प्रक्रामति गर्भे कोष्ठे संरम्भः, तत्र स्निग्धशीताः क्रियाः | वेदनायां महासहाक्षुद्रसहामधुकश्वदंष्ट्राकण्टकारिकासिद्धं पयः शर्कराक्षौद्रमिश्रं पाययेत्; मूत्रसङ्गे दर्भादिसिद्धम्; आनाहे हिङ्गुसौवर्चललशुनवचासिद्धम् | अत्यर्थं स्रवति रक्ते कोष्ठागारिकागारमृत्पिण्डसमङ्गाधातकीकुसुमनवमालिकागैरिकसर्जरसरसाञ्जनचूर्णं मधुनाऽवलिह्यात्, यथालाभं न्यग्रोधादित्वक्प्रवालकल्कं वा पयसा पाययेत्, उत्पलादिकल्कं वा कशेरुशृङ्गाटकशालूककल्कं वा शृतेन पयसा, उदुम्बरफलौदककन्दक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिपिष्टं; न्यग्रोधादिस्वरसपरिपीतं वा वस्त्रावयवं योन्यां धारयेत् | अथादृष्टशोणितवेदनायां मधुकदेवदारुमञ्जिष्ठापयस्यासिद्धं पयः पाययेत्, तदेवाश्मन्तकशतावरीपयस्यासिद्धं विदारिगन्धादिसिद्धं वा, बृहतीद्वयोत्पलशतावरीसारिवापयस्यामधुकसिद्धं वा; एवमुपक्रान्ताया उपावर्तन्ते रुजो गर्भश्चाप्यायते | व्यवस्थिते च गर्भे गव्येनोदुम्बरशलाटुसिद्धेन पयसा भोजयेत् | अतीते लवणस्नेहवर्ज्याभिर्यवागूभिरुद्दालकादीनां पाचनीयोपसंस्कृताभिरुपक्रमेत यावन्तो मासा गर्भस्य तावन्त्यहानि | बस्त्युदरशूलेषु पुराणगुडं दीपनीयसंयुक्तं पाययेदरिष्टं वा | वातोपद्रवगृहीतत्वात् स्रोतसां लीयते गर्भः, सोऽतिकालमवतिष्ठमानो व्यापद्यते, तां मृदुना स्नेहादिक्रमेणोपचरेत्, उत्क्रोशरससंसिद्धामनल्पस्नेहां यवागूं पाययेत्, माषतिलबिल्वशलाटुसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेन्मधुमाध्वीकं चानुपिबेत् सप्तरात्रम् | कालातीतस्थायिनि गर्भे विशेषतः सधान्यमुदूखल मुसलेनाभिहन्याद्विषमे वा यानासने सेवेत | वाताभिपन्न एव शुष्यति गर्भः, स मातुः कुक्षिं न पूरयति मन्दं स्पन्दते च, तं बृंहणीयैः पयोभिर्मांसरसैश्चोपचरेत् | शुक्रशोणितं वायुनाऽभिप्रपन्नमवक्रान्तजीवमाध्मापयत्युदरं, तं कदाचिद्यदृच्छयोपशान्तं नैगमेषापहृतमिति भाषन्ते, तमेव कदाचित् प्रलीयमानं नागोदरमित्याहुः; तत्रापि लीनवत् प्रतीकारः ||५७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గర్భస్రావలక్షణాని సహేతుకాని సప్రతికారాణ్యాహ- తత్రేత్యాది| పూర్వోక్తైరితి మూఢగర్భనిదానోక్తైర్గ్రామ్యధర్మయానవాహనాదిభిః| గర్భాశయాదిశూలాని గర్భపాతనిమిత్తానిలజనితాని; రక్తదర్శనం చామగర్భాన్వయం కృచ్ఛ్రసాధ్యం| గయీ తు గర్భస్రంసనేనార్తవవహస్రోతోముఖవివృతేరార్తవక్షరణాద్రక్తదర్శనమిత్యాహ| చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| జీవనీయాని కాకోల్యాదీని| పృథక్ పృథగవస్థాశ్రితం చికిత్సితమాహ- గర్భేత్యాది| ఉత్పలరక్తోత్పలేత్యాదిరుత్పలాదిః| ప్రస్రంసమానే పతనాయ కించిచ్చలతి సదాహపార్శ్వశూలాదయో మూత్రసంగాంతా భవంతి| కోష్ఠే సంరంభ ఆమపచ్యమానపక్వాశయాదౌ క్షోభః| స్థానం చేతి చకారేణ పూర్వోక్తాః శూలాదయోఽపి| తేషు చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| స్నిగ్ధశీతాః సాత్మ్యతో న సర్వేషు| పార్శ్వశూలాదిషు చతుర్షు క్రియావిశేషం నిర్దిశన్నాహ- వేదనాయామిత్యాది| దర్భాదిభిః సిద్ధం తృణపంచమూలసిద్ధం| ఆనాహే లశునసిద్ధం పయో హింగుసౌవర్చలప్రక్షేపం| అత్యర్థం స్రవతి రక్తే అసృగ్దర ఇత్యర్థః| కోష్ఠవదాగారం కోష్ఠాగారం, తేన చరతీతి కోష్ఠాగారికా గృహకారికా కీటవిశేషః, తద్గృహమృత్తికా| ఔదకాః కందాః కసేరుశాలుకనదీమాషకాదయః| దృష్టశోణితాయాం రుజి చికిత్సాం నిర్దిశ్యాదృష్టశోణితాయాం చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- అథాదృష్టశోణితేత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ| సిద్ధం పయః ‘పాయయేత్’ ఇతి సంబంధః| అశ్మంతకః కర్బుదారాకారః| ఉపావర్తంతే ఉపశమం యాంతి| గర్భశ్చాప్యాయతే రక్తస్రుతికర్శితః| ‘ఏవం క్షిప్రముపక్రాంతే నీరుజాయా ఉపావర్తతే(ంతే) గర్భ ఆప్యాయతే చ’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః| తంత్రాంతరే చోపవిష్టకాఖ్యోఽయం గర్భః కథితః| తథా చ చరకే- “యస్యాః పునరుష్ణతీక్ష్ణోపయోగాద్గర్భిణ్యా మహతి జాతసారే గర్భే పుష్పదర్శనమన్యో వా యోనిస్రావః, తస్యా గర్భో వృద్ధిం న ప్రాప్నోతి నిఃస్రుతత్వాత్, స కాలాంతరమవతిష్ఠతే సస్పందశ్చ భవతి, తముపవిష్టకమిత్యాచక్షతే”- (చ.శా.8) ఇతి| వ్యవస్థితే చేత్యాది| ఉదుంబరశలాటుసిద్ధేనేతి ఉదుంబరస్య కోమలైః ఫలైః పక్వేన క్షీరేణ| క్షీరపాకస్తు తంత్రాంతరాభిహితో యథా- “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః”- ఇతి| అతీతే ఇత్యాది| అతీతే పతిత ఇత్యర్థః| ఉద్దాలక ఆరణ్యకోద్రవః, ఏతచ్చ యవాగూదానం లంఘనపూర్వం| తథాచ వాగ్భటః- “ఆమాన్వయే చ తత్రేష్టం శీతం రూక్షోపసంహితం| ఉపవాసో ఘనోశీరగుడూచ్యరలుధాన్యకాః|| క్వథితాః సలిలే పానం తృణధాన్యాదిభోజనం” (వా.శా.2)- ఇతి| బస్త్యుదరశూలేష్విత్యాది| దీపనీయసంయుక్తం పంచకోలచూర్ణసంయుక్తం| అరిష్టం అభయారిష్టాదికం| ఉక్తరక్తపరిస్రుతినిమిత్తోపవిష్టకప్రసంగేనాపరాం చిరకాలస్థాయినీం గర్భవికృతిం దర్శయన్నాహ- వాతేత్యాది| లీయతే శ్లిష్యతి; కుత ఇత్యాహ- స్రోతసాం గర్భనిర్గమమార్గాణాం వాతోపద్రవేణ సంకోచాదినా గృహీతత్వాత్| వ్యాపద్యతే వినశ్యతీత్యర్థః| మృదునా అతీక్ష్ణేన, తీక్ష్ణస్య గర్భోపఘాతకత్వాత్| స్నేహాదినేత్యత్రాదిశబ్దో న వ్యవస్థావాచీ, తీక్ష్ణస్వేదస్య వమనవిరేచనయోశ్చ గర్భోపఘాతకత్వాత్; అత ఆదిశబ్దః ప్రధానవాచీ, తేన స్నేహప్రధానానుక్రమేణేత్యర్థః| అన్యే పునర్మృదునేతి అచ్ఛపానవర్జితావచారణాస్నేహేనేతి మన్యంతే| తామేవావచారణాం నిర్దిశన్నాహ- ఉత్క్రోశరససంసిద్ధామిత్యాది| ఉత్క్రోశః కురరభేదః, అనల్పస్నేహాం ప్రభూతస్నేహాం; అన్యే పునరల్పస్నేహామితి పఠంతి తదసమ్యక్, యవాగ్వాః పవనావజయార్థముపయుజ్యమానత్వాత్ పరతంత్రదర్శనాచ్చ| తదుక్తం చరకే- “యస్యాః పునర్గర్భః ప్రసుప్తో న స్పందతే తాం శ్యేనమత్స్యగవయశిఖితామ్రచూడతిత్తిరీణామన్యతమస్య సర్పిష్మతా రసేన మాషయూషేణ వా ప్రభూతసర్పిషా భోజయేత్” (చ.శా.8) ఇతి| బిల్వశలాటుసిద్ధానితి బిల్వస్య కోమలఫలైః సిద్ధాన్| ఏవం స్రోతసామవరోధహేతోర్వాతస్యోపశమవిధిముక్త్వా వాతోపశమమృదుభూతానాం స్రోతసాం వికాసార్థం విధిం దర్శయన్నాహ- కాలాతీత ఇత్యాది| లీన ఏవాయం విధిః| వాతాభిపన్న ఇత్యాది| వాతాభిపన్నో గర్భః శుష్యతి, నతు పునర్లీనవన్మార్గావరోధాత్తిష్ఠతి | గర్భశోషలక్షణం పునః కుక్షేరపూరణం, వాతశోషణేనైవ విహతౌజస్త్వాద్గర్భో మందమేవ చలతి| బృంహణీయైః పయోభిరితి బృంహణీయసంస్కృతైః క్షీరైరిత్యర్థః| మాంసరసైశ్చేతి చకారాల్లీనప్రతికారసముచ్చయః| వృద్ధకాశ్యపేన శుష్కలక్షణమభిహితం యథా- “గర్భనాడ్యాస్త్వవహనాదల్పత్వాద్వా రసస్య చ| చిరేణాప్యాయతే గర్భస్తథైవాకాలభోజనాత్|| అకుక్షిపూరణం గర్భస్పందనం మందమేవ చ”- ఇతి| అపరమపి వాతాభిపన్నం గర్భం దర్శయన్నాహ- శుక్రేత్యాది| శుక్రశోణితమితి వచనాదసంజాతాంగప్రత్యంగమేవ, వాయునాఽభిప్రపన్నం వాయునోపరుద్ధం, అవక్రాంతజీవం జీవోపగతం, అత ఏవాకుథితమవతిష్ఠతే| శుక్రార్తవావరోధకో వాయురేవోదరమాధ్మాపయతి; తదాధ్మానం కదాచిద్యదృచ్ఛయా అనియతహేతునా, ఉపశాంతం లీనీభూతం దృష్ట్వా నైగమేషేణ బాలగ్రహేణాపహృతమితి వదంతి| వాతాభిపన్నమేవ గర్భావస్థావిశేషం దర్శయన్నాహ- తమేవేత్యాది| తమేవ వాతాభిపన్నమేవ, పునః పునరనయా వృత్త్యా ప్రవిలీయమానమల్పీభవంతం నాగోదరమితి బ్రువతే| తత్రేతి నాగోదరే| అపిశబ్దాన్నైగమేషాపహృతేఽపి లీనోక్తః ప్రతీకారః||57||
Adhikarana 44 (58-62) · Śloka 62
అత ఊర్ధ్వం మాసానుమాసికం వక్ష్యామః- ||58|| మధుకం శాకబీజం చ పయస్యా సురదారు చ | అశ్మంతకస్తిలాః కృష్ణాస్తామ్రవల్లీ శతావరీ ||59|| వృక్షాదనీ పయస్యా చ లతా సోత్పలసారివా | అనంతా సారివా రాస్నా పద్మా మధుకమేవ చ ||60|| బృహత్యౌ కాశ్మరీ చాపి క్షీరిశుంగాస్త్వచో ఘృతం | పృశ్నిపర్ణీ బలా శిగ్రుః శ్వదంష్ట్రా మధుపర్ణికా ||61|| శృంగాటకం బిసం ద్రాక్షా కశేరు మధుకం సితా | వత్సైతే సప్త యోగాః స్యురర్ధశ్లోకసమాపనాః | యథాసంఖ్యం ప్రయోక్తవ్యా గర్భస్రావే పయోయుతాః ||62||
अत ऊर्ध्वं मासानुमासिकं वक्ष्यामः- ||५८|| मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च | अश्मन्तकस्तिलाः कृष्णास्ताम्रवल्ली शतावरी ||५९|| वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा | अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च ||६०|| बृहत्यौ काश्मरी चापि क्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् | पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका ||६१|| शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता | वत्सैते सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकसमापनाः | यथासङ्ख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः ||६२||
🔊 Audio coming soon
శాకో మహావృక్షః కర్కశపత్రః, తస్య బీజం| పయస్యా అర్కపుష్పీ, గయీ తు పయస్యాం క్షీరవిదారీం క్షీరకాకోలీం వా బ్రూతే| అశ్మంతకః కోవిదారసదృశోఽమ్లపత్రః ‘అమ్లలోటక’ ఇతి లోకే| తామ్రవల్లీ రామతరుణీ, మంజిష్ఠామపరే| లతా ప్రియంగుః| అనంతా ఉత్పలసారివా| పద్మా పద్మచారిణీ, భార్గీమపరే| బృహత్యౌ స్థూలఫలా చణకబృహతీ చ| క్షీరిశుంగాః క్షీరివృక్షాణాం వటాదీనామవికసితాః ప్రవాలాః| మధుపర్ణీ మధుయష్టికా| యథాసంఖ్యమితి ప్రథమమాసమారభ్య సప్తమమాసాన్ యావదనుక్రమేణేత్యర్థః| పయోయుతా ఇతి చూర్ణాదిప్రయోగే ఏతే యోగాః పయసా యుతాః ప్రయోజ్యా ఇత్యర్థః||58-62||
Adhikarana 45 (63-65) · Śloka 65
కపిత్థబృహతీబిల్వపటోలేక్షునిదిగ్ధికా | మూలాని క్షీరసిద్ధాని పాయయేద్భిషగష్టమే ||63|| నవమే మధుకానంతాపయస్యాసారివాః పిబేత్ | క్షీరం శుంఠీపయస్యాభ్యాం సిద్ధం స్యాద్దశమే హితం ||64|| సక్షీరా వా హితా శుంఠీ మధుకం సురదారు చ | ఏవమాప్యాయతే గర్భస్తీవ్రా రుక్ చోపశామ్యతి ||65||
कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेक्षुनिदिग्धिका | मूलानि क्षीरसिद्धानि पाययेद्भिषगष्टमे ||६३|| नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत् | क्षीरं शुण्ठीपयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम् ||६४|| सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं सुरदारु च | एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ||६५||
🔊 Audio coming soon
కపిత్థేత్యాది| కపిత్థాదీనాం మూలాని క్షీరసిద్ధాన్యష్టమే మాసి, నవమే మధుకాదయః సారివాంతాః క్షీరసిద్ధాః పిబేత్| పయస్యా క్షీరవిదారీ| దశమే మాసి శుంఠీపయస్యాభ్యాం క్షీరపాకకల్పనయా సిద్ధం క్షీరం హితం భవేత్, అథవా సక్షీరాః శుంఠ్యాదయః ప్రశస్యంతే; వాగ్భటేఽప్యేతైః సిద్ధం క్షీరం ప్రతిపాదితం; తథాచ- “కపిత్థబిల్వబృహతీపటోలేక్షునిదిగ్ధికా- | మూలైః శృతం ప్రయుంజీత క్షీరం మాసే తథాఽష్టమే|| నవమే సారివానంతాపయస్యామధుయష్టిభిః| యోజయేద్దశమే మాసి క్షీరం సిద్ధం పయస్యయా|| అథవా యష్టిమధుకనాగరామరదారుభిః”- (వా.శా.2) ఇతి| గయదాసేన చైతే గర్భస్రావచికిత్సితయోగాః ప్రాగేవ గర్భశ్చాప్యాయత ఇత్యనంతరం పఠితాః||63-65||
Adhikarana 46 (66) · Śloka 66
నివృత్తప్రసవాయాస్తు పునః షడ్భ్యో వర్షేభ్య ఊర్ధ్వం ప్రసవమానాయా నార్యాః కుమారోఽల్పాయుర్భవతి ||66||
निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वं प्रसवमानाया नार्याः कुमारोऽल्पायुर्भवति ||६६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పూర్వగర్భజన్మనో యా ఉత్తరగర్భజననావధిస్తామతిక్రమ్య గర్భగ్రాహిణ్యా దోషం దర్శయన్నాహ- నివృత్తేత్యాది| ఏతేన షడ్భ్యో వర్షేభ్య ఊర్ధ్వం ‘నివృత్తప్రసవా’ ఇత్యుచ్యతే| షట్సు షడవయవేషు పంచచతుస్త్రిద్వివర్షేషు గర్భానుజననస్య జన్మకాల ఇతి; కుతః పునరస్యాః కుమారోఽల్పాయుర్భవతి? ఉచ్యతే- గర్భాశయయోన్యాదిదోషేణ హి నివర్తతే ప్రసవః; తత్ర తచ్ఛోధనక్రియామంతరేణాహారవిహారాదిగుణమాత్రేణ యదృచ్ఛయోపగృహీతగర్భాయా యోనిగర్భాశయాదిష్వనిఃస్ఫోటితదోషేషు జాతోఽల్పాయురేవేతి||66||
Adhikarana 47 (67) · Śloka 67
అథ గర్భిణీం వ్యాధ్యుత్పత్తావత్యయే ఛర్దయేన్మధురామ్లేనాన్నోపహితేనానులోమయేచ్చ, సంశమనీయం చ మృదు విదధ్యాదన్నపానయోః, అశ్నీయాచ్చ మృదువీర్యం మధురప్రాయం గర్భావిరుద్ధం చ, గర్భావిరుద్ధాశ్చ క్రియా యథాయోగం విదధీత మృదుప్రాయాః ||67||
अथ गर्भिणीं व्याध्युत्पत्तावत्यये छर्दयेन्मधुराम्लेनान्नोपहितेनानुलोमयेच्च, संशमनीयं च मृदु विदध्यादन्नपानयोः, अश्नीयाच्च मृदुवीर्यं मधुरप्रायं गर्भाविरुद्धं च, गर्भाविरुद्धाश्च क्रिया यथायोगं विदधीत मृदुप्रायाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
గర్భవ్యాఘాతకత్వేన నిషిద్ధాయా వమనాదిక్రియాయాః క్వచిదత్యయకారిణి వ్యాధౌ మృదునా ద్రవ్యేణ ప్రతిప్రసవం నిర్దిశన్నాహ- అథ గర్భిణీమిత్యాది| అత్యయే వినాశహేతౌ| అనులోమయేచ్చేతి మధురామ్లేనాన్నోపహితేనేతి సంబంధః| ఆహారం నియమయన్నాహ- అశ్నీయాచ్చేత్యాది| విహారమప్యస్య నియమయన్నాహ- గర్భావిరుద్ధా ఇత్యాది| యథాయోగం అహీనాతిమిథ్యాయోగేనేత్యర్థః||67||
Adhikarana 48 (68-70) · Śloka 70
సౌవర్ణం సుకృతం చూర్ణం కుష్ఠం మధు ఘృతం వచా | మత్స్యాక్షకః శంఖపుష్పీ మధు సర్పిః సకాంచనం ||68|| అర్కపుష్పీ మధు ఘృతం చూర్ణితం కనకం వచా | హేమచూర్ణాని కైడర్యః శ్వేతా దూర్వా ఘృతం మధు ||69|| చత్వారోఽభిహితాః ప్రాశాః శ్లోకార్ధేషు చతుర్ష్వపి | కుమారాణాం వపుర్మేధాబలబుద్ధివివర్ధనాః ||70||
सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा | मत्स्याक्षकः शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् ||६८|| अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा | हेमचूर्णानि कैडर्यः श्वेता दूर्वा घृतं मधु ||६९|| चत्वारोऽभिहिताः प्राशाः श्लोकार्धेषु चतुर्ष्वपि | कुमाराणां वपुर्मेधाबलबुद्धिविवर्धनाः ||७०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యోగాంతరైః సహ కుమారస్య సువర్ణచూర్ణం నిర్దిశన్నాహ- సౌవర్ణమిత్యాది| మత్స్యాక్షకో బ్రాహ్మీ ‘పత్తూర’ ఇత్యేకే, అన్యే రక్తపుష్పమానూపం ‘మత్స్యాక’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధమాహుః| అర్కపుష్పీ పయస్యా అర్కసదృశపయఃపుష్పా లతైవ, శ్వేతదూర్వావిశేషాం కేచిదాహుః, వృక్షజాతిమన్యే| కైడర్యః పర్వతనింబః| సంవత్సరం యావదేతే యోగాః ప్రయోజ్యాః; అన్యే ద్వాదశవర్షాణ్యాహుః| మాత్రా ఉక్తైవ| గయీ తు ప్రాక్తనమాత్రాప్రతిపాదకం వాక్యమపఠిత్వా మాత్రాజ్ఞానార్థం విశ్వామిత్రోక్తం వాక్యమభిదధతి; యథా- ‘విడంగఫలమాత్రం తు జాతమాత్రస్య భేషజం| ఏతేనైవ ప్రమాణేన మాసి మాసి ప్రవర్ధితం|| కోలాస్థిమాత్రం క్షీరాదే దద్యాద్భైషజ్యకోవిదః| క్షీరాన్నాదే కోలమాత్రమన్నాదే డుంబరోపమం”- ఇతి||68-70||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే గర్భిణీవ్యాకరణం శారీరం నామ దశమోఽధ్యాయః ||10|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం తృతీయం శారీరస్థానం సమాప్తం |
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भिणीव्याकरणं शारीरं नाम दशमोऽध्यायः ||१०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां तृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ఇతి భిషగ్వరశ్రీడల్హణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే దశమోఽధ్యాయః సమాప్తః||10||