Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣੇ ਹਿ ਮਾਂਸਸਿਰਾਦਿਵ੍ਯਾਕਰਣਮਭਿਹਿਤਂ, ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਮਾਂਸਸਿਰਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਅਤਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ਬ੍ਦਾਦਗ੍ਰੇ ਮਾਂਸਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਾਂਸਾਦਿਮਰ੍ਮਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਵਿਵਰਣਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਂ ਤਥਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਮ੍ | ਤਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚੇਤਿ | ਨ ਖਲੁ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੩||
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਾਣ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਕਥਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਨਾਧਿਕਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਪਿ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਮਾਂਸਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਕ੍ਸਤੇਪਿ ਨਾਵਸ਼੍ਯਤਯਾ ਮਰਣਂ; ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਦ੍ਧਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਚਰੇਤ੍” (ਸ਼ਾ.੯) ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਰੁਕ੍ਕਰਵੈਕਲ੍ਯਕਰਣਾਮਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਚੇਤ੍? ਤਨ੍ਨ, ਰੁਕ੍ਕਰਵੈਕਲ੍ਯਕਰੇਸ੍ਵਪ੍ਯਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦਿਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਹਾਨੇਃ; ਅਥਵਾ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਮਾਂਸਾਦੀਨ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਯਤੋ ਮਾਂਸਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਮਰ੍ਮਾਣੀਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰੈਕਾਦਸ਼ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਅਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚੇਤਿ | ਤਦੇਤਤ੍ ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਮ੍ ||੪||
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਮਾਂਸਾਦਿਭੇਦੇਨ ਮਰ੍ਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਦਸ਼ੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤਲਹਦਯਾਨਿ, ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੀਨਿ, ਗੁਦਮੇਕਂ, ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇ, ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਚਤਸ੍ਰੋ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਮਾਤਕਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਅਪਾਙ੍ਗੇ, ਏਕਾ ਸ੍ਥਪਨੀ, ਦ੍ਵੇ ਫਣੇ , ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ, ਦ੍ਵਾਵਪਸ੍ਤਮ੍ਭੌ , ਦ੍ਵਾਵਪਲਾਪੌ, ਏਕਂ ਹਦਯਂ, ਏਕਾ ਨਾਭਿਃ, ਦ੍ਵੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧੀ, ਦ੍ਵੇ ਬਹਤ੍ਯੌ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਾਣਿ, ਚਤਸ੍ਰ ਉਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਏਵਮੇਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤਿ ਚਤਸ੍ਰ ਆਣ੍ਯਃ , ਦ੍ਵੌ ਵਿਟਪੌ, ਦ੍ਵੌ ਕਕ੍ਸਧਰੌ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਏਕੋ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਣਿ, ਦ੍ਵਾਵਂਸੌ, ਦ੍ਵੇ ਵਿਧੁਰੇ, ਦ੍ਵਾਵੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਅਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਦ੍ਵੇ ਕਟੀਕਤਰੁਣੇ, ਦ੍ਵੌ ਨਿਤਮ੍ਬੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਂਸਫਲਕੇ, ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਙ੍ਖੌ, ਏਵਮਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤਿ ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਨੀ, ਦ੍ਵੌ ਕੂਰ੍ਪਰੌ, ਪਞ੍ਚ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ, ਏਕੋਧਿਪਤਿਃ, ਦ੍ਵੌ ਗੁਲ੍ਫੌ, ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਬਨ੍ਧੌ, ਦ੍ਵੇ ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੇ, ਦ੍ਵਾਵਾਵਰ੍ਤੌ, ਦ੍ਵੇ ਕਕਾਟਿਕੇ, ਏਵਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਮਿਤਿ ਵਚਨਮੁਪਸਂਹਾਰੇ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਤੋ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤੇਸਾਮੇਕਾਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ, ਉਦਰੋਰਸੋਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਪਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ||੫||
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਂਸਾਦਿਮਰ੍ਮਣਾਂ ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਸਕ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਲਹਦਯਕੂਰ੍ਚਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰੋਗੁਲ੍ਫੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਜਾਨ੍ਵਾਣ੍ਯੁਰ੍ਵਿਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਾਣਿ ਵਿਟਪਂ ਚੇਤਿ, ਏਤੇਨੇਤਰਤ੍ਸਕ੍ਥਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍ | ਉਦਰੋਰਸੋਸ੍ਤੁ ਗੁਦਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹਦਯਸ੍ਤਨਮੂਲਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਾਪਲਾਪਾਨ੍ਯਪਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਚੇਤਿ | ਪਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣਿ ਤੁ ਕਟੀਕਤਰੁਣਕੁਕੁਨ੍ਦਰਨਿਤਮ੍ਬਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਬਹਤ੍ਯਂਸਫਲਕਾਨ੍ਯਂਸੌ ਚੇਤਿ | ਬਾਹੁਮਰ੍ਮਾਣਿ ਤੁ ਸ਼ਿਪ੍ਰਤਲਹਦਯਕੂਰ੍ਚਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰੋਮਣਿਬਨ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਕੂਰ੍ਪਰਾਣ੍ਯੁਰ੍ਵੀਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਾਣਿ ਕਕ੍ਸਧਰਂ ਚੇਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰੋ ਬਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ | ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤਸ੍ਰੋ ਧਮਨ੍ਯੋਸ੍ਟੌ ਮਾਤਕਾ ਦ੍ਵੇ ਕਕਾਟਿਕੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਧੁਰੇ ਦ੍ਵੇ ਫਣੇ ਦ੍ਵਾਵਪਾਙ੍ਗੌ ਦ੍ਵਾਵਾਵਰ੍ਤੌ ਦ੍ਵਾਵੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵੇਕਾ ਸ੍ਥਪਨੀ ਪਞ੍ਚ ਸੀਮਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨ੍ਯੇਕੋਧਿਪਤਿਰਿਤਿ ||੬||
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਖਾਦਿਸੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਦ੍ਯੇਕੈਕਂ ਗਣਯਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ, ਅਤੋਤ੍ਰੇਮਾਨਿ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ| ਉਦਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਗੁਦਾਦਿਹਦਯਾਨ੍ਤਮੇਕੈਕਂ ਗਣਯਿਤਵ੍ਯਂ, ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਦੀਨਿ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼| ਪਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਟੀਕਤਰੁਣਾਦੀਨਿ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼| ਬਾਹ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਦਿਕਮੇਕੈਕਂ ਗਣਯਿਤਵ੍ਯਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਤਲਹਦਯੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਗੁਦਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਾਨਿ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਨੀਲਧਮਨੀਮਾਤਕਾਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਪਾਙ੍ਗਸ੍ਥਪਨੀਫਣਸ੍ਤਨਮੂਲਾਪਲਾਪਾਪਸ੍ਤਮ੍ਭਹਦਯਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਬਹਤੀਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸੋਰ੍ਵ੍ਯਃ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਆਣੀ(ਣਿ)ਵਿਟਪਕਕ੍ਸਧਰਕੂਰ੍ਚਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਂਸਵਿਧੁਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਕਟੀਕਤਰੁਣਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਫਲਕਸ਼ਙ੍ਖਾਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰਸੀਮਨ੍ਤਾਧਿਪਤਿਗੁਲ੍ਫਮਣਿਬਨ੍ਧਕੁਕੁਨ੍ਦਰਾਵਰ੍ਤਕਕਾਟਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ||੭||
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੈਕਾਦਸ਼ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਗੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਦਿਮਰ੍ਮਣਾਂ ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਮਾਂਸਾਦਿਮਰ੍ਮਣਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਗਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ, ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ||੭||
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
ਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਕਲ੍ਪਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਾਨਿ, ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਾਣਿ, ਰੁਜਾਕਰਾਣਿ ਚੇਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣ੍ਯੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਃ, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਾਨਿ, ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਾਣਿ, ਅਸ੍ਟੌ ਰੁਜਾਕਰਾਣੀਤਿ ||੮|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨ੍ਯਧਿਪਤਿਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਕਣ੍ਠਸਿਰਾ ਗੁਦਮ੍ | ਹਦਯਂ ਬਸ੍ਤਿਨਾਭ੍ਯੌ(ਭੀ) ਚ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯੋ ਹਤਾਨਿ ਤੁ ||੯|| ਵਕ੍ਸੋਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸੀਮਨ੍ਤਤਲਕ੍ਸਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਯਃ | ਕਟੀਕਤਰੁਣੇ ਸਨ੍ਧੀ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜੌ ਬਹਤੀ ਚ ਯਾ ||੧੦|| ਨਿਤਮ੍ਬਾਵਿਤਿ ਚੈਤਾਨਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਹਰਾਣਿ ਤੁ | ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ ਸ੍ਥਪਨੀ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੧|| ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਾਣਿ ਜਾਨੂਰ੍ਵੀਕੂਰ੍ਚਵਿਟਪਕੂਰ੍ਪਰਾਃ | ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੇ ਕਕ੍ਸਧਰੇ ਵਿਧੁਰੇ ਸਕਕਾਟਿਕੇ ||੧੨|| ਅਂਸਾਂਸਫਲਕਾਪਾਙ੍ਗਾ ਨੀਲੇ ਮਨ੍ਯੇ ਫਣੌ ਤਥਾ | ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਣਾਨ੍ਯਾਹੁਰਾਵਰ੍ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਤਥੈਵ ਚ ||੧੩|| ਗੁਲ੍ਫੌ ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਬਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਚ | ਰੁਜਾਕਰਾਣਿ ਜਾਨੀਯਾਦਸ੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ||੧੪||
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸੁਖਪਾਠਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ,- ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨਿ, ਏਕੋਧਿਪਤਿਃ; ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਦ੍ਵੌ, ਕਣ੍ਠਸਿਰਾ ਅਸ੍ਟੌ ਮਾਤਕਾਃ, ਗੁਦਂ ਹਦਯਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਾਭੀ ਚੇਤ੍ਯੇਕੈਕਮ੍, ਏਵਮੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਦ੍ਯੋਘ੍ਨਾਨਿ| ਵਕ੍ਸੋਮਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ ਦ੍ਵੇ, ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇ ਦ੍ਵੇ, ਅਪਲਾਪੌ ਦ੍ਵੌ, ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਦ੍ਵੌ, ਏਵਮਸ੍ਟੌ ਵਕ੍ਸੋਮਰ੍ਮਾਣਿ; ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ, ਤਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਣਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਦ੍ਵੇ ਕਟੀਕਤਰੁਣੇ, ਦ੍ਵੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧੀ, ਦ੍ਵੇ ਬਹਤ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੌ ਨਿਤਮ੍ਬੌ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਵਿਤਿ ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ ਦ੍ਵੌ, ਏਕਾ ਸ੍ਥਪਨੀ, ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਾਨਿ| ਲੋਹਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਨਾਮਧੇਯਾਨਿ, ਆਣਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਜਾਨੁਨੀ ਦ੍ਵੇ, ਚਤਸ੍ਰ ਉਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਵਿਟਪਾਦੀਨਾਮਾਵਰ੍ਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ, ਇਤਿ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਣਾਨਿ| ਗੁਲ੍ਫਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਵੌ ਗੁਲ੍ਫੌ, ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਬਨ੍ਧੌ; ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵੇ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਸੀ ਹਸ੍ਤਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਸੀ ਪਾਦਯੋਃ, ਏਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਰੁਜਾਕਰਾਣਿ| ਭੇਦੇਨ ਯਤ੍ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ‘ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਾਰ੍ਧਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਹਰਵੈਕਲ੍ਯਕਰੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਨ ਦੋਸੋ ਭਿਸਜਾਮਾਦਰਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸ੍ਯੇਤਿ||੮-੧੪||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਭਿਹਤਾਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੧੫||
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਸਯੁਕ੍ਤਿਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸੋਤ੍ਯਨ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਣਿ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸੇਪਿ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਵਹਾਰ ਆਧਿਕ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤ੍| ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਇਤਿ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਤਯਾ| ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਯਃ| ਤਾਂਸ੍ਤਾਨਿਤਿ ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨਤ੍ਰੈਵੋਕ੍ਤਾਨ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਪਤਨਂ ਪ੍ਰਮੋਹ” (ਸੂ.੨੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਹੁਃ||੧੫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਨਿ, ਅਗ੍ਨਿਗੁਣੇਸ੍ਵਾਸ਼ੁ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ; ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਨਿ, ਅਗ੍ਨਿਗੁਣੇਸ੍ਵਾਸ਼ੁ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਸੋਮਗੁਣੇਸੁ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ; ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਵਾਯਵ੍ਯਾਨਿ, ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਖਾਵਰੁਦ੍ਧੋ ਯਾਵਦਨ੍ਤਰ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਾਵਜ੍ਜੀਵਤਿ, ਉਦ੍ਧਤਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਸ਼ਲ੍ਯੋ ਜੀਵਤ੍ਯੁਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ (ਪਾਕਾਤ੍ਪਤਿਤਸ਼ਲ੍ਯੋ ਵਾ ਜੀਵਤਿ); ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਾਣਿ ਸੌਮ੍ਯਾਨਿ, ਸੋਮੋ ਹਿ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ; ਰੁਜਾਕਰਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਤੌ ਰੁਜਾਕਰੌ; ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕੀਂ ਚ ਰੁਜਾਮਾਹੁਰੇਕੇ ||੧੬||
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਸਮਾਨੇਪਿ ਪ੍ਰਾਣੋਪਘਾਤੇ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਗ੍ਨੇਯਾਨੀਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ “ਸੋਮਮਾਰੁਤਤੇਜਾਂਸਿ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਂਸਿ ਚ| ਮਰ੍ਮਸੁ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪੁਂਸਾਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇਸੁ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਧਿਕਂ ਤੇਜਃ, ਸੌਮ੍ਯੇਸੁ ਸੋਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਗੁਣੇਸ੍ਵਾਸ਼ੁਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਗ੍ਨੇਰਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਵਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵਾਯੂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਜਾਕਰੌ; ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਸੋਮੋਪਿ, ਕਫਵ੍ਰਣੇ ਵੇਦਨਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਰੁਜਾਯਾਮੇਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਕੀਯਮਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ, ਏਕਹੀਨਾਨਾਮਲ੍ਪਾਨਾਂ ਵਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ, ਦ੍ਵਿਹੀਨਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ , ਤ੍ਰਿਹੀਨਾਨਾਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਾਣਿ, ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਰੁਜਾਕਰਾਣੀਤਿ | ਨੈਵਂ, ਯਤੋਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪ੍ਯਭਿਹਤੇਸੁ ਸ਼ੋਣਿਤਾਗਮਨਂ ਭਵਤਿ ||੧੭||
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਗੁਦਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹਦਯੇਸੁ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਮਰ੍ਮਸ੍ਵਸ੍ਥੀਨਿ ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾਪ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਾਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸਮਵਾਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਏਵ | ਏਕਹੀਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹੀਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਤੁ ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵੇ| ਏਕਹੀਨਾਨਿ ਪੁਨਃ ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਪਲਾਪਾਪਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਰੀਮਨ੍ਤਕਟੀਕਤਰੁਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਬਹਤੀਨਿਤਮ੍ਬਾਨਿ ਮਾਂਸਹੀਨਾਨਿ, ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਤਲਹਦਯਕ੍ਸਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਯੋਸ੍ਥਿਹੀਨਾਃ; ਦ੍ਵਿਹੀਨਾਨਿ ਪੁਨਰੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਹੀਨੌ; ਤ੍ਰਿਹੀਨਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਾਣਿ ਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਹੀਨਾਨਿ, ਸ੍ਥਪਨੀ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨਾ, ਜਾਨੁਨੀ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨੇ, ਉਰ੍ਵ੍ਯੋਸ੍ਥਿਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨਾਃ, ਵਿਟਪੇ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਥਿਹੀਨੇ, ਕੂਰ੍ਪਰੌ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨੌ, ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੇ ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਹੀਨੇ , ਕਕ੍ਸਧਰੇ ਸਿਰਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਹੀਨੇ, ਵਿਧੁਰੇ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਹੀਨੇ, ਕਕਾਟਿਕੇ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨੇ, ਅਂਸੌ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਹੀਨੌ, ਅਂਸਫਲਕੇ ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧਿਹੀਨੇ, ਨੀਲੇ ਮਨ੍ਯੇ ਫਣੇ ਚ ਮਾਂਸਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਹੀਨੇ, ਆਵਰ੍ਤੌ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਹੀਨੌ, ਅਪਾਙ੍ਗੌ ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧਿਹੀਨੌ| ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਮਾਂਸਾਦਿਸਨ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਰੁਜਾਕਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਗੁਲ੍ਫਮਣਿਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਹੀਨਾਨਿ| ਨੈਵਮਿਤਿ ਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਰ੍ਵਮਰ੍ਮਣਾਂ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਹੀਨਮਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ ਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਵਿਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਤ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੧੭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਿਰਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਾ ਮਰ੍ਮਸੁ ਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਃ | ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਮਾਂਸਾਨਿ ਤਥੈਵ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪ੍ਯ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ||੧੮||
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਏਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਚਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਵਹਾਃ| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਤਤ੍ਵਂ ਬੋਧਿਤਮ੍, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਥਿਵਿਦ੍ਧੇਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਗਮਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੮||
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
ਤਤਃ ਕ੍ਸਤੇ ਮਰ੍ਮਣਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ ਸਮਨ੍ਤਤੋ ਵਾਯੁਰਭਿਸ੍ਤਣੋਤਿ | ਵਿਵਰ੍ਧਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਰੁਜਃ ਸੁਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਨੋਤਿ ਕਾਯੇ ||੧੯|| ਰੁਜਾਭਿਭੂਤਂ ਤੁ ਤਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ | ਅਤੋ ਹਿ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਵਿਨਿਹਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸੇਤ੍ ||੨੦||
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਯਥੈਕਦੇਸ਼ਜੇਪਿ ਪ੍ਰਹਾਰੇ ਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰੇ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਰੁਜਾਵੇਗੇਨ ਚੇਤਨਾਧਾਤੋਰ੍ਵਿਯੋਗਸ੍ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਃ ਸਿਰਾਃ, ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ, ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ, ਅਭਿਸ੍ਤਣੋਤਿ ਸਞ੍ਛਾਦਯਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਪ੍ਰਲਯਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਰੀਰਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਘਟ੍ਟਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਲੀਨੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ| ‘ਤਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਾਸੁ ਵਦ੍ਧ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਤਾਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਸਕਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਸ੍ਤਣੋਤਿ ਸਞ੍ਛਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯-੨੦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ਏਤੇਨ ਸ਼ੇਸਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍ ||੨੧||
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਏਤੇਨੇਤਿ ਰੁਗਾਦਿਰੂਪੇਣ ਵਾਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਸ਼ੇਸਮਿਤਿ ਦਾਹਾਦਿ ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਾਦਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਮਨ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਧਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਮਾਰਯਤਿ, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਮਨ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਧਂ ਵੈਕਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਤਿ ਰੁਜਾਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਰੁਜਾਕਰਮਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਂ ਭਵਤਿ ||੨੨||
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਯਨ੍ਨਿਯਤਂ ਤਤ੍ਕਾਰਣਵਿਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਧਂ ਸਮੀਪੇ ਵਿਦ੍ਧਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਦ੍ਧਂ ਤੁ ਸਦ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰ੍ਮ ਕਾਰਣਵੈਕਲ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਏਵਂ ਪਰਂ ਪਰਮਪਿ ਮਰ੍ਮਾਤਿਵਿਦ੍ਧਾਦਿਕਾਰਣਵਸ਼ਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਣਿ ਕਦਾਚਿਦਾਸ਼ੁ ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੨੨||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਮਾਸਾਦ੍ਵਾ, ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਣਿ ਕਦਾਚਿਦਾਸ਼ੁ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਾਣਿ ਚ ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਯਭਿਹਤਾਨਿ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ ||੨੩||
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦਿਮਰ੍ਮਣਾਂ ਮਾਰਣੇ ਕਾਲਾਵਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਵਾਚੀ ਤਥਾਪਿ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਪਰੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਸ੍ਵਪੀਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਦਾਚਿਦਾਸ਼ੁ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ ‘ਅਤਿਹਤਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਅਨਤਿਹਤਾਨਿ ਤੁ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ; ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਰੁਜਾਕਰਾਣ੍ਯੇਵਂ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ; ਏਵਂ ਵੈਕਲ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵਨਿਯਤਕਰ੍ਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ||੨੩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਕ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਨਾਮ ਮਰ੍ਮ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕੇਣ ਮਰਣਂ; ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲੀਮਨੁਪੂਰ੍ਵੇਣ ਮਧ੍ਯੇ ਪਾਦਤਲਸ੍ਯ ਤਲਹਦਯਂ ਨਾਮ , ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਾਭਿਰ੍ਮਰਣਂ; ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦੁਭਯਤਃ ਕੂਰ੍ਚੋ ਨਾਮ, ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਸ੍ਯ ਭ੍ਰਮਣਵੇਪਨੇ ਭਵਤਃ; ਗੁਲ੍ਫਸਨ੍ਧੇਰਧ ਉਭਯਤਃ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਃ, ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਾਸ਼ੋਫੌ; ਪਾਦਜਙ੍ਘਯੋਃ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਗੁਲ੍ਫਃ, ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪਾਦਤਾ ਖਞ੍ਜਤਾ ਵਾ; ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯੇਣ ਮਰਣਂ; ਜਙ੍ਘੋਰ੍ਵੋਃ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਜਾਨੁ, ਤਤ੍ਰ ਖਞ੍ਜਤਾ; ਜਾਨੁਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਭਯਤਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਣੀ , ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸਕ੍ਥਿਤਾ ਚ; ਊਰੁਮਧ੍ਯੇ ਉਰ੍ਵੀ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸਕ੍ਥਿਸ਼ੋਸਃ; ਉਰ੍ਵ੍ਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧੇਰੂਰੁਮੂਲੇ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਂ, ਤਤ੍ਰ ਲੋਹਿਤਕ੍ਸਯੇਣ ਮਰਣਂ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋ ਵਾ; ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਵਸਣਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਵਿਟਪਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਮਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾ ਵਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਮੇਤਾਨ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਸਕ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ | ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ | ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਯਾਨਿ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਵਿਟਪਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਬਾਹੌ ਮਣਿਬਨ੍ਧਕੂਰ੍ਪਰਕਕ੍ਸਧਰਾਣਿ ; ਯਥਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਵਸਣਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਵਿਟਪਮੇਵਂ ਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਕਕ੍ਸਧਰਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਧੇ ਤ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਮਣਿਬਨ੍ਧੇ ਕੁਣ੍ਠਤਾ, ਕੂਰ੍ਪਰਾਖ੍ਯੇ ਕੁਣਿਃ, ਕਕ੍ਸਧਰੇ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਃ | ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਾਖਾਸੁ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ||੨੪||
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮੇਦਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਚ| ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲਿਮਨੁਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਦਤਲਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਤਲਹਦਯਂ, ਮਾਂਸਮਰ੍ਮੇਦਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਚ| ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਉਭਯਤ ਇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰ ਕੂਰ੍ਚੇ, ‘ਵਿਦ੍ਧੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮੇਦਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਗੁਲ੍ਫੇਤ੍ਯਾਦਿ ਇਦਮਪਿ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮ ਏਕਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਪਾਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮੇਦਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਮਰ੍ਮੇਦਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਚ; ਭੋਜਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ, ਭੋਜਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਗਯਦਾਸੋਪਿ ਮਰ੍ਮਮਾਨਸੂਤ੍ਰੇ “ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਮਰ੍ਮ” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤਿ| ਜਙ੍ਘੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮੇਦਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਜਾਨੁਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜਾਨੁਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਉਭਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮੇਦਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ, ਗਯੀ ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਨਮੇਤਦਾਹ- ਊਰੁਮਧ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾਮਰ੍ਮੇਦਮੇਕਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮੇਦਮੇਕਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ ਚ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨੈਕਾਦਸ਼ਮਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣਿਬਨ੍ਧਃ ਪਾਣਿਮੂਲਂ, ਕਰ੍ਪੂਰਃ ਕਫੋਣਿਃ ‘ਕੁਹੁਣੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਮਣਿਬਨ੍ਧਾਦੌ| ਤ ਏਵੇਤਿ ਗੁਲ੍ਫਾਦਿਵਧਜਾਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਣ੍ਠਤਾ ਕਰਸ੍ਯਾਕਰ੍ਮਣ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਕੁਣਿਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਬਾਹੁਮਧ੍ਯਃ| ਏਤੇਨੇਤਰੋ ਬਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਉਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਦਰੋਰਸੋਰ੍ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ - ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨਿਰਸਨਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਂ ਗੁਦਂ ਨਾਮ ਮਰ੍ਮ, ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਂ; ਅਲ੍ਪਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਮਸ਼੍ਮਰੀਵ੍ਰਣਾਦਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਭਯਤੋ ਭਿਨ੍ਨੇ ਨ ਜੀਵਤਿ, ਏਕਤੋ ਭਿਨ੍ਨੇ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵੀ ਵ੍ਰਣੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਤੁ ਯਤ੍ਨੇਨੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਰੋਹਤਿ; ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਪ੍ਰਭਵਾ ਨਾਭਿਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋ ਮਰਣਂ; ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਮਧਿਸ੍ਠਾਯੋਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਦ੍ਵਾਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਸਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਹਦਯਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਮਰਣਂ; ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮੁਭਯਤਃ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ, ਤਤ੍ਰ ਕਫਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਯਾ (ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ) ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮੁਭਯਤਃ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੌ , ਤਤ੍ਰ ਲੋਹਿਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਯਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਅਂਸਕੂਟਯੋਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਪਰਿਭਾਗਯੋਰਪਲਾਪੌ ਨਾਮ, ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤੇਨ ਪੂਯਭਾਵਂ ਗਤੇਨ ਮਰਣਂ; ਉਭਯਤ੍ਰੋਰਸੋ ਨਾਡ੍ਯੌ ਵਾਤਵਹੇ ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਨਾਮ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਯਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮਰਣਮ੍; ਏਵਮੇਤਾਨ੍ਯੁਦਰੋਰਸੋਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ||੨੫||
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰਸਨਂ ਪ੍ਰੇਰਕਂ, ਮਾਂਸਮਰ੍ਮੇਦਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਸਦ੍ਯੋਘਾਤਿ ਚ| ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਟ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਨਾਭਿਪਸ੍ਠਮੁਸ੍ਕਗੁਦਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ੇਫਾਂਸਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨਾਭਿਪਸ੍ਠਕਟੀਮੁਸ੍ਕਗੁਦਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ੇਫਸਾਮ੍| ਏਕਦ੍ਵਾਰਸ੍ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍ਕੋ ਮਧ੍ਯੇ ਬਸ੍ਤਿਰਧੋਮੁਖਃ” (ਨਿ.੩) ਇਤਿ| ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਮਸ਼੍ਮਰੀਵ੍ਰਣਾਦਤੇ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਰਾਪੀਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਭਯਤੋ ਭਿਨ੍ਨੇ ‘ਬਸ੍ਤੌ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮੇਦਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਸਦ੍ਯੋਘਾਤਿ ਚ| ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮੇਦਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਚ| ਸ੍ਤਨਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮੇਦਂ ਕਮਲਮੁਕੁਲਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਚ| ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਉਭਯਤਃ ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ ਮਰ੍ਮਣੀ, ਉਭਯਤੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਤਨਸ੍ਯਾਧਃ ਸ੍ਤਨਮੂਲਂ ਮਰ੍ਮੇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਮਿਲਿਤਯੋਰੇਵ ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦਿਤੀਦਸ਼ੇਰ੍ਥੇ ਸ੍ਤਨਯੁਗਮਧ੍ਯਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਖ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮਦ੍ਵਯਮਿਤ੍ਯਨਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਇਮੇ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਤਨਯੋਸ਼੍ਚੂਚੁਕੇ ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕੇ; ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ‘ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇ ਦ੍ਵੇ ਮਰ੍ਮਣੀ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਤ੍ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇ| ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਿਤੇ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਣੀ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੇ|| ਰਕ੍ਤਪੂਰਿਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕਾਲਾਨ੍ਮਰਣਕਾਰਿਣੀ” ਇਤਿ; ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇਨ “ਸ੍ਤਨਚੂਚੁਕਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮੁਭਯਤਃ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇ” (ਅ.ਸਂ.ਸ਼ਾ.੭) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਣੀ ਸਦ੍ਯੋਘਾਤਿਨੀ| ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਉਭਯਤ੍ਰੋਰਸ ਇਤਿ ਉਰਸੋ ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ||੨੫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ - ਤਤ੍ਰ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਮਸ੍ਥਿਨੀ ਕਟੀਕਤਰੁਣੇ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣੋ ਹੀਨਰੂਪਸ਼੍ਚ ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਜਘਨਬਹਿਰ੍ਭਾਗੇ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤੋ ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੇ, ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮਧਃਕਾਯੇ ਚੇਸ੍ਟੋਪਘਾਤਸ਼੍ਚ; ਸ਼੍ਰੋਣੀਕਾਣ੍ਡਯੋਰੁਪਰ੍ਯਾਸ਼ਯਾਚ੍ਛਾਦਨੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੌ ਨਿਤਮ੍ਬੌ, ਤਤ੍ਰਾਧਃਕਾਯਸ਼ੋਸੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮਰਣਂ; ਅਧਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੌ ਜਘਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਧ੍ਯਯੋਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਜਘਨਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧੀ, ਤਤ੍ਰ ਲੋਹਿਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਯਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਦਜੂਭਯਤਃ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਬਹਤੀ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਪਸ੍ਠੋਪਰਿ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ ਅਂਸਫਲਕੇ, ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਸ੍ਵਾਪਸ਼ੋਸੌ ; ਬਾਹੁਮੂਰ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਮਧ੍ਯੇਂਸਪੀਠਸ੍ਕਨ੍ਧਬਨ੍ਧਨਾਵਂਸੌ, ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤਬ੍ਧਬਾਹੁਤਾ; ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਪਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ||੨੬||
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੋਣਿਕਰ੍ਣੌ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੋਣਿਕਰ੍ਣੌ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਮੁਪਰਿ; ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਸਞ੍ਜ੍ਞਕਯੋਃ, ਜਘਨਬਹਿਰ੍ਭਾਗ ਇਤਿ ਕਟ੍ਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗੇ, ਗਯੀ ਤੁ ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਘਨਭਾਗੇ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਜਘਨਭਾਗੇਧੋਭਾਗੇ ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਨਿਮ੍ਨੇ ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ, ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਈਸਨ੍ਨਿਮ੍ਨਾਕਾਰੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਰੇ ਚ| ਸ਼੍ਰੋਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਯੋਰੁਪਰਿ, ਆਸ਼ਯਾਚ੍ਛਾਦਨੌ ਆਮਾਸ਼ਯਪਿਧਾਯਕੌ , ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੌ ਨਿਤਮ੍ਬੌ; ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਧਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਵਿਤਿ ਅਧੋਭਾਗੇ ਯਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੌ, ਜਘਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਧ੍ਯਯੋਰਿਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਾਗਯੋਰ੍ਯੌ ਮਧ੍ਯੌ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣੌ ਤਯੋਃ; ਕਥਂ ਸ੍ਥਿਤਾਵਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚੇਤਿ, ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਵਦ੍ਧੇਃ ਸਨ੍ਧੇਰਪਿ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਤ੍ਵਂ ; ਜਘਨਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਪਿ ਲੁਪ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚਮੀਯਂ, ਤੇਨ ਜਘਨਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧੀ, ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣਿ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਮਤ੍ਯੁਪ੍ਰਦੇ ਚ| ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਪਸ੍ਠੋਪਰੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯਾਯਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪਸ੍ਠੋਪਰੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤ੍ਰਿਕਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਅਂਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਚ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ ਤ੍ਰਿਕਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ ਅਂਸਫਲਕੇ; ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਬਾਹ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹੁਮੂਰ੍ਧਾ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ, ਗ੍ਰੀਵਾ ਤੁ ਕਨ੍ਧਰਾ, ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਂਸਫਲਕਭੁਜਸ਼ਿਖਰਯੋਰ੍ਬਨ੍ਧਨੌ ਅਂਸੌ, ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ||੨੬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਕਣ੍ਠਨਾਡੀਮੁਭਯਤਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਧਮਨ੍ਯੋ ਦ੍ਵੇ ਨੀਲੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਮਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸੇਨ , ਤਤ੍ਰ ਮੂਕਤਾ ਸ੍ਵਰਵੈਕਤਮਰਸਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਚ; ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮੁਭਯਤਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਸਿਰਾ ਮਾਤਕਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਂ; ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਯੋਃ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਕਕਾਟਿਕੇ, ਤਤ੍ਰ ਚਲਮੂਰ੍ਧਤਾ; ਕਰ੍ਣਪਸ੍ਠਤੋਧਃਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਿਧੁਰੇ, ਤਤ੍ਰ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ; ਘ੍ਰਾਣਮਾਰ੍ਗਮੁਭਯਤਃ ਸ੍ਰੋਤੋਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੇ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਫਣੇ, ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ; ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਯੋਰਧੋਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਬਾਹ੍ਯਤੋਪਾਙ੍ਗੌ, ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਯੁਪਘਾਤੋ ਵਾ; ਭ੍ਰੁਵੋਰੁਪਰਿ ਨਿਮ੍ਨਯੋਰਾਵਰ੍ਤੌ ਨਾਮ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਯੁਪਘਾਤੋ ਵਾ; ਭ੍ਰੁਵੋਰਨ੍ਤਯੋਰੁਪਰਿ ਕਰ੍ਣਲਲਾਟਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਙ੍ਖੌ, ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਂ; ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰੁਪਰਿ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤ ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪੌ, ਤਤ੍ਰ ਸਸ਼ਲ੍ਯੋ ਜੀਵੇਤ੍ ਪਾਕਾਤ੍ ਪਤਿਤਸ਼ਲ੍ਯੋ ਵਾ ਨੋਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯਃ; ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਪਨੀ, ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਵਤ੍; ਪਞ੍ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਿਭਕ੍ਤਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਨਾਮ, ਤਤ੍ਰੋਨ੍ਮਾਦਭਯਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੈਰ੍ਮਰਣਂ; ਘ੍ਰਾਣਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਜਿਹ੍ਵਾਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੀਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨਿ , ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਂ ; ਮਸ੍ਤਕਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਪਰਿਸ੍ਠਾਤ੍ ਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਰੋਮਾਵਰ੍ਤੋਧਿਪਤਿਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਦ੍ਯ ਏਵ | ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ||੨੭||
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸੇਨ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ, ਏਕਾ ਨੀਲਾ ਏਕਾ ਮਨ੍ਯਾ ਚੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ, ਅਨ੍ਯਾ ਨੀਲਾ ਅਨ੍ਯਾ ਮਨ੍ਯਾ ਚਾਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ; ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਉਭਯਤਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰ ਇਤਿ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਮਾਤਕਾਃ| ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਣੀ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਮ੍ਨਾਕਾਰੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਘ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਘ੍ਰਾਣਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਵਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ ਫਣੇ, ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਭ੍ਰੁਵੋਰੁਪਰੀਤ੍ਯਾਦਿ ਭ੍ਰੁਵੋਰੁਪਰਿ ਨਿਮ੍ਨਯੋਰਿਤਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕਥਨਂ, ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਭ੍ਰੁਵੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ| ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਕੇਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਣੀ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਾਣਹਰੇ ਚ| ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਵਦਿਤਿ ਸਸ਼ਲ੍ਯਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪਤਿਤਸ਼ਲ੍ਯੋ ਵਾ ਜੀਵਤ੍ਯੁਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯੋ ਮ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਿਰਾਮਰ੍ਮ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਂ ਚ| ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਞ੍ਚ ਸਨ੍ਧਯੋ ਯੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਿਭਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣੇ ਤੇ ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਇਮਾਨਿ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਾਣੀ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਚ| ਘ੍ਰਾਣਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਘ੍ਰਾਣਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਤੁਸ੍ਕਤਰ੍ਪਣੀਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਿਰਾਮੁਖਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸਂਯੋਗਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਤਰ੍ਪਣਸਿਰਾਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭੇਦਾਤ੍; ਇਮਾਨਿ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ| ਮਸ੍ਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਸ੍ਤਕਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਪਰਿਸ੍ਠਾਦਿਤਿ ਮਸ੍ਤਕਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਿਰਾਸਨ੍ਧ੍ਯੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਰੋਮਾਵਰ੍ਤਃ, ਬਹਿਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਪਰਿਸ੍ਠਾਦ੍ਰੋਮਾਵਰ੍ਤਃ; ਏਤਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ||੨੭||
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਉਰ੍ਵ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਵਿਟਪੇ ਚ ਸਕਕ੍ਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਏਕੈਕਮਙ੍ਗੁਲਮਿਤਂ ਸ੍ਤਨਪੂਰ੍ਵਮੂਲਮ੍ | ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮਿਤਂ ਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਜਾਨੁ ਸਪਰਂ ਸਹ ਕੂਰ੍ਪਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ||੨੮|| ਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਕੂਰ੍ਚਗੁਦਨਾਭਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਞ੍ਚ ਚ ਗਲੇ ਦਸ਼ ਯਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵੇ | ਤਾਨਿ ਸ੍ਵਪਾਣਿਤਲਕੁਞ੍ਚਿਤਸਮ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸ਼ੇਸਾਣ੍ਯਵੇਹਿ ਪਰਿਵਿਸ੍ਤਰਤੋਙ੍ਗੁਲਾਰ੍ਧਮ੍ ||੨੯||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਮਾਨਮਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰਾਂਸਿ| ਕਕ੍ਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕਕ੍ਸਧਰੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕੈਕਮਙ੍ਗੁਲਮਿਤਮਿਤਿ ਏਕੈਕਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥੋਰ੍ਵ੍ਯਾਦਯੋ ਮਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾ ਅਙ੍ਗੁਲਮਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸ੍ਤਨਪੂਰ੍ਵਮੂਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਂ ਸ੍ਤਨਮੂਲਂ ਚਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਾਨੀਹੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਜਾਨੁ ਸਪਰਮਿਤਿ ਸਪਰਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਜਾਨੁਸਹਿਤਂ ਜਾਨੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਵਿਦ੍ਧੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਞ੍ਚ ਚੇਤਿ ਯਾਨਿ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ, ਤਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਞ੍ਚ ਸੀਮਨ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ, ਗਲੇ ਦਸ਼ ਯਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਗਲੇ ਕਣ੍ਠੇ ਯਾਨਿ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟੌ ਮਾਤਕਾਃ ਦ੍ਵੇ ਨੀਲੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਮਨ੍ਯੇ, ਏਤਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ੍ਵਪਾਣਿਤਲਕੁਞ੍ਚਿਤਸਮ੍ਮਿਤਾਨਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣਿ| ਅਵੇਹਿ ਜਾਨੀਹਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਇਮਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਤਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯਾਹੁਃ| ਗਯੀ ਤੁ, ਅਨ੍ਯਾਦਸ਼ਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ ਦ੍ਵੇ ਗੁਲ੍ਫੇ ਚ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ, ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਬਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਦਸ਼ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਭੋਜਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ, ਤਥਾ ਜਾਨੁ ਸਪਰਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਹ ਪਰੇਣ ਪਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਵਸ੍ਥਿਤੇਨਾਣਿਮਰ੍ਮਣਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਪਰਂ; ਤੇਨ ਜਾਨੁਨਿ ਦ੍ਵੇ, ਆਣਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਕੂਰ੍ਪਰੇ ਦ੍ਵੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍||੨੮-੨੯||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਰ੍ਮਕਰਣਂ ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ | ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭਿਘਾਤਿਤਮਪੀਹ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਮਰ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿ ਮਰ੍ਮਸਦਨਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਮ੍ ||੩੦||
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨਕਥਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਏਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਮਰ੍ਮਸਦਨਮਿਤਿ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮ੍||੩੦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
ਛਿਨ੍ਨੇਸੁ ਪਾਣਿਚਰਣੇਸੁ ਸਿਰਾ ਨਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚਮੀਯੁਰਸਗਲ੍ਪਮਤੋ ਨਿਰੇਤਿ | ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਮਿਤਵ੍ਯਸਨਮੁਗ੍ਰਮਤੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਾਖਤਰੁਵਨ੍ਨਿਧਨਂ ਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ||੩੧|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੇਸੁ ਤਤ੍ਰ ਸਤਲੇਸੁ ਹਤੇਸੁ ਰਕ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਤੀਵ ਪਵਨਸ਼੍ਚ ਰੁਜਂ ਕਰੋਤਿ | ਏਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਧਾ ਵਕ੍ਸਾ ਇਵਾਯੁਧਨਿਪਾਤਨਿਕਤ੍ਤਮੂਲਾਃ ||੩੨|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਰਭਿਹਤਸ੍ਯ ਤੁ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਛੇਤ੍ਤਵ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਮਣਿਬਨ੍ਧਨਗੁਲ੍ਫਦੇਸ਼ੇ |੩੩|
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
ਕਰਚਰਣਚ੍ਛੇਦੇ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਤਦਵਯਵਭੂਤਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦੇ ਤੁ ਨ ਜੀਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਛਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੋਚਮੀਯੁਃ ਸਙ੍ਕੋਚਂ ਜਗ੍ਮੁਰਤੋਲ੍ਪਂ ਰੁਧਿਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਪਾਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚਰਣਯੋਰ੍ਵਾ| ਗਯੀ ਤੁ, ਵਕ੍ਸਾ ਇਵਾਯੁਧਨਿਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਪਤ੍ਰਮਥਨਾਦਿਵ ਪਙ੍ਕਜਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ||੩੧-੩੨||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਾਰ੍ਧਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਰ੍ਮਸੁ ਹਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ||੩੩|| ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣੇਨ ਕੇਚਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਵਿਕਲਤ੍ਵਮਸਂਸ਼ਯਂ ਹਿ |੩੪|
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
ਮਰ੍ਮਮਾਨਕਥਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪੂਰ੍ਵਤਰਵਾਕ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਵਿਸਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਬਾਧਕਰਸ੍ਯ ਵਿਸਯਃ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਃ; ਸ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨ੍ਮਰਣਾਮਰਣਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ; ਤਤ੍ਰ ਮਰਣਕਾਰਕਃ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯੋ ਮਰ੍ਮਾਖ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਃ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਹਤਾਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰਣਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਾਰ੍ਧਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ, ‘ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ, ਕੇਚਿਨ੍ਮਰ੍ਮਹਤਾ ਅਪਿ ਜੀਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਮਰਣਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਾਰ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਜੀਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ||੩੩||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਜਰ੍ਜਰਿਤਕੋਸ੍ਠਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਹਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ੈਃ ||੩੪|| ਛਿਨ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਥਿਭੁਜਪਾਦਕਰੈਰਸ਼ੇਸੈਰ੍ਯੇਸਾਂ ਨ ਮਰ੍ਮਸੁ ਕਤਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਹਾਰਾਃ |੩੫|
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤੋਪਰਂ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਸਯਾਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਕਾਮੋਮਰ੍ਮਹਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਵਿਧੈਰਪਿ ਛੇਦਭੇਦਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪||
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
ਸੋਮਮਾਰੁਤਤੇਜਾਂਸਿ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਂਸਿ ਚ | ਮਰ੍ਮਸੁ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪੁਂਸਾਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ||੩੫|| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਭਿਹਤਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ |੩੬|
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੋਦੋਸਨਿਵਾਸਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੋਦੋਸੈਰੇਵ ਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਕੁਪਿਤੈਰ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਯੋਰਾਧਾਰਭੂਤਯੋਰ੍ਨਾਸ਼ਾਦਾਧੇਯਭੂਤੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਸੋਮੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੫||-
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ||੩੬|| ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁਹਰੇ ਹਤੇ | ਹਤੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਘ੍ਨੇ ਤੁ ਧ੍ਰੁਵਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋ ਨਣਾਮ੍ ||੩੭|| ਤਤੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵੇਦਨਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ | ਹਤੇ ਵੈਕਲ੍ਯਜਨਨੇ ਕੇਵਲਂ ਵੈਦ੍ਯਨੈਪੁਣਾਤ੍ ||੩੮|| ਸ਼ਰੀਰਂ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਕਲਤ੍ਵਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ | ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਯਚ੍ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ||੩੯|| ਰੁਜਾਕਰਾਣਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਸਤਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ | ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਕੁਵੈਦ੍ਯਵਸ਼ਗੋ ਯਦਿ ||੪੦||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦਿਮਰ੍ਮਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ੁਹਰੇ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰੇ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ‘ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਖਾਵਰੁਦ੍ਧੋ ਯਾਵਦਨ੍ਤਰ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਾਵਜ੍ਜੀਵਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੬-੪੦||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ਛੇਦਭੇਦਾਭਿਘਾਤੇਭ੍ਯੋ ਦਹਨਾਦ੍ਦਾਰਣਾਦਪਿ | ਉਪਘਾਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪੧||
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਮਰ੍ਮਘਾਤਤੁਲ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮਸਮੀਪਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਘਾਤਂ ਮਹਾਨਰ੍ਥਕਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਛੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਘਾਤਂ ਸਮੀਪਘਾਤਮ੍||੪੧||
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ਯੋਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯੋ ਵਾਪਿ ਨਿਰਤ੍ਯਯੋ ਵਾ | ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਭਿਤਾਡਿਤਾਸ੍ਤੁ ਵੈਕਲ੍ਯਮਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਥਵਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ||੪੨||
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤੇ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਨਪਰਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਨਿਰਤ੍ਯਯ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਗਤਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਗਯੀ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਨ ਪਠਤਿ||੪੨||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਯ ਹਿ ਯੇ ਵਿਕਾਰਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਾਯੇ ਵਿਵਿਧਾ ਨਰਾਣਾਮ੍ | ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨਰਸ੍ਯ ਯਤ੍ਨੈਰਪਿ ਸਾਧ੍ਯਮਾਨਾਃ ||੪੩||
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰੀਰਦੋਸੇਣਾਪਿ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਮਰ੍ਮਸਮੀਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਯਤਂ ਮਹਾਨਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਂਵਿਧੋ ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸੂਚਿਤਮ੍||੪੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||