5. śarīrasaṁkhyāvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ગર્ભવ્યાકરણાનન્તરમુત્પન્નસ્ય ગર્ભસ્ય સઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગતયા લબ્ધશરીરસઞ્જ્ઞસ્ય શરીરાવયવાનાં સઙ્ખ્યા કર્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ શરીરમુક્તં, તસ્યાવયવશઃ સઙ્ખ્યા, તસ્યા વ્યાકરણં વિવરણં યત્ર શારીરે તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ; અથવા શરીરશબ્દોઽયં સમુદાયવૃત્તિરવયવેષ્વપિ વર્તતે, તેષાં સઙ્ખ્યા; શેષં પૂર્વવત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શુક્રશોણિતં ગર્ભાશયસ્થમાત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતં ‘ગર્ભ’ ઇત્યુચ્યતે | તં ચેતનાવસ્થિતં વાયુર્વિભજતિ, તેજ એનં પચતિ, આપઃ ક્લેદયન્તિ, પૃથિવી સંહન્તિ, આકાશં વિવર્ધયતિ; એવં વિવર્ધિતઃ સ યદા હસ્તપાદજિહ્વાઘ્રાણકર્ણનિતમ્બાદિભિરઙ્ગૈરુપેતસ્તદા ‘શરીરં’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે | તચ્ચ ષડઙ્ગં- શાખાશ્ચતસ્રો, મધ્યં પઞ્ચમં, ષષ્ઠં શિર ઇતિ ||૩||

તત્ર શરીરાવયવસઙ્ખ્યાવિવરણં પ્રતિપાદયિતુકામઃ શરીરશબ્દવ્યપદેશ્યમેવ તાવત્ ક્રમેણાહ- શુક્રશોણિતમિત્યાદિ| આત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતમિતિ આત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ, પ્રકૃતયઃ પ્રધાનાદયોઽષ્ટૌ, વિકારાઃ પઞ્ચભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચેતિ ષોડશ, તૈઃ સમ્મૂર્ચ્છિતં મિશ્રીભૂતં ‘ગર્ભ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે; એતેન યોગિનામુપયોગી પઞ્ચવિંશતિકો રાશિરુક્તઃ| તમિદાનીં ભિષજામુપયોગિનં ષડ્ધાતુકં કૃત્વા નિર્દિશન્નાહ- તમિત્યાદિ| ચેતનયા હેતુભૂતયા યાવદ્ગર્ભપ્રસવકાલમવસ્થિતં ચેતનાવસ્થિતમ્, અન્યથા કુથિતવિશીર્ણં સ્યાત્| તં વાયુર્વિભજતિ દોષધાતુમલાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગેન; તેજ એનં પચતિ રૂપાદ્રૂપાન્તરેણાવસ્થાનં પ્રાપયતિ; આપઃ ક્લેદયન્તિ વિભાગપરિણામકારિણોરનિલાનલયોઃ શોષણેઽપ્યાર્દ્રતાં જનયન્તિ; પૃથિવી સંહન્તિ અદ્ભિઃ ક્લિન્નમપિ કઠિનં મૂર્તિમત્ કરોતિ; ‘સંહરતિ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તન્ન, સમ્પૂર્વસ્ય હૃઞો વિનાશાર્થત્વાત્; આકાશં વિવર્ધયતિ અનિલાનલવિદારિતસ્રોતસામાધ્માપનેનોર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્વિવર્ધિતમવકાશદાનેન વિવર્ધયતિ| મધ્યમિદં કણ્ઠાદિગુદપર્યન્તમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતઃ પરં પ્રત્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે- મસ્તકોદરપૃષ્ઠનાભિલલાટનાસાચિબુકબસ્તિગ્રીવા ઇત્યેતા એકૈકાઃ, કર્ણનેત્રભ્રૂશઙ્ખાંસગણ્ડકક્ષસ્તનવઙ્ક્ષણવૃષણપાર્શ્વસ્ફિગ્જાનુકૂર્પરબાહૂરુપ્રભૃતયો દ્વે દ્વે, વિંશતિરઙ્ગુલયઃ, સ્રોતાંસિ વક્ષ્યમાણાનિ , એષ પ્રત્યઙ્ગવિભાગ ઉક્તઃ ||૪||

અપરમપ્યવયવવિભાગં સઙ્ખ્યાશ્રયં શરીરે નિર્દિશન્નાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| અંસો બાહુશિરઃ, ગણ્ડો ગલ્લઃ, સ્ફિક્ પાદઃ, ઊરૂ ‘જાઙ્ઘ’ ઇતિ લોકે| બાહૂરુપ્રભૃતયો દ્વે દ્વે ઇત્યત્ર પ્રભૃતિગ્રહણાચ્ચૌષ્ઠસૃક્કણીકુકુન્દરાણામવરોધઃ | નનુ સ્રોતાંસિ પ્રત્યઙ્ગેષુ કિમિતિ ન નિર્દિષ્ટાનીત્યાહ- સ્રોતાંસીત્યાદિ| વક્ષ્યમાણાનીતિ આશ્રિતેષુ ત્વગાદ્યવયવેષ્વિત્યર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તસ્ય પુનઃ સઙ્ખ્યાનં - ત્વચઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયમાશયા અન્ત્રાણિ વૃક્કૌ સ્રોતાંસિ કણ્ડરા જાલાનિ કૂર્ચા રજ્જવઃ સેવન્યઃ સઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીનિ સન્ધયઃ સ્નાયવઃ પેશ્યો મર્માણિ સિરા ધમન્યો યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ ચ ||૫||

એતાન્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યાશ્રયભૂતાનિ પ્રતિપાદ્યૈતેષ્વવયવેષુ યે સમાશ્રિતાસ્ત્વગાદ્યવયવાસ્તેષાં વ્યાકરણમાહ- તસ્ય પુનરિત્યાદિ| તસ્યેતિ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાત્મકસ્ય શરીરસ્ય| સઙ્ખ્યાનમિતિ સઙ્ખ્યાયતે યેન શરીરં તત્ સઙ્ખ્યાનમ્| કિં તદિત્યાહ- ત્વચઃ કલા ઇત્યાદિ| ત્વગાદિકં યોગવહસ્રોતોઽન્તમેકોનત્રિંશત્| યોગવહાનીતિ ધમન્યા સહ યોગં વહન્તિ યાનિ સ્રોતાંસિ તાનિ યોગવહાનિ ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ પ્રાણોદકાન્નાદિવાહીનીત્યર્થઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ત્વચઃ સપ્ત, કલાઃ સપ્ત, આશયાઃ સપ્ત, ધાતવઃ સપ્ત, સપ્ત સિરાશતાનિ, પઞ્ચ પેશીશતાનિ, નવ સ્નાયુશતાનિ, ત્રીણ્યસ્થિશતાનિ, દ્વે દશોત્તરે સન્ધિશતે, સપ્તોત્તરં મર્મશતં, ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યઃ, ત્રયો દોષાઃ, ત્રયો મલાઃ, નવ સ્રોતાંસિ, (ષોડશ કણ્ડરાઃ, ષોડશ જાલાનિ, ષટ્ કૂર્ચાઃ, ચતસ્રો રજ્જવઃ, સપ્ત સેવન્યઃ, ચતુર્દશ સઙ્ઘાતાઃ, ચતુર્દશ સીમન્તાઃ, દ્વાવિંશતિર્યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ, દ્વિકાન્યન્ત્રાણિ ) ચેતિ સમાસઃ ||૬||

કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનઃ સઙ્ક્ષેપેણ ત્વગાદીન્ કતિચિત્સઙ્ખ્યયોપેતાન્ પઠન્તિ| તન્મતમાહ- ત્વચઃ સપ્તેત્યાદિ| સમાસઃ સઙ્ક્ષેપઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વિસ્તારોઽત ઊર્ધ્વં- ત્વચોઽભિહિતાઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયં વૃક્કૌ ચ ||૭||

સઙ્ક્ષેપેણાભિહિતાનાં ત્વગાદીનાં વિસ્તારમાહ- વિસ્તારોઽત ઇત્યાદિ| ત્વચોઽભિહિતા ઇતિ સઙ્ખ્યયા નામભિશ્ચ ગર્ભવ્યાકરણે, કલાદયશ્ચાભિહિતાઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

આશયાસ્તુ- વાતાશયઃ, પિત્તાશયઃ, શ્લેષ્માશયો, રક્તાશય, આમાશયઃ, પક્વાશયો, મૂત્રાશયઃ , સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમ ઇતિ ||૮||

આશયાનાહ- આશયાસ્ત્વિત્યાદિ| આશયોઽધિષ્ઠાનમ્| પિત્તાશયાદધઃ પક્વાશયઃ, તસ્યૈકદેશે ચ વિભક્તમલાધાર ઉણ્ડુ(ન્દુ)કો વિદ્યતે, અત ઉણ્ડુ(ન્દુ)કાત્ પક્વાશયો ભિન્ન ઇત્યર્થઃ| આશયક્રમસ્તુ વાગ્ભટેનોક્તા યથા- “રક્તસ્યાદ્યઃ ક્રમાત્ પરે| કફામપિત્તપક્વાનાં વાયોર્મૂત્રસ્ય ચ ક્રમાત્| ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયાન્તરા”- (વા.શા.૩) ઇતિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

સાર્ધત્રિવ્યામાન્યન્ત્રાણિ પુંસાં, સ્ત્રીણામર્ધવ્યામહીનાનિ ||૯||

અન્ત્રાણ્યાહ- સાર્ધેત્યાદિ| વ્યામો બાહ્વોઃ સકરયોસ્તતયોસ્તિર્યગન્તરમ્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

શ્રવણનયનવદનઘ્રાણગુદમેઢ્રાણિ નવ સ્રોતાંસિ નરાણાં બહિર્મુખાનિ, એતાન્યેવ સ્ત્રીણામપરાણિ ચ ત્રીણિ દ્વે સ્તનયોરધસ્તાદ્રક્તવહં ચ ||૧૦||

શ્રવણેત્યાદિ| નન્વન્યાન્યપિ ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ સ્રોતાંસિ વક્તવ્યાનીત્યાહ- બહિર્મુખાનીતિ| ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ ત્વન્તર્મુખાનિ| અધસ્તાદ્રક્તવહં સ્મરાતપત્રસ્યાધ આર્તવવહં, સ્મરાતપત્રં ભગસ્યોપરિતને ભાગે| ઉક્તં ચ- “વિપુલપિપ્પલપત્રસમાકૃતેરવયવસ્ય શિરસ્તલમાશ્રિતમ્| સકલકામસિરામુખચુમ્બિતં નિગદિતં મદનાતપવારણમ્-” ઇતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ષોડશ કણ્ડરાઃ- તાસાં ચતસ્રઃ પાદયોઃ, તાવત્યો હસ્તગ્રીવાપૃષ્ઠેષુ; તત્ર હસ્તપાદગતાનાં કણ્ડરાણાં નખા અગ્રપ્રરોહાઃ, ગ્રીવાહૃદયનિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં મેઢ્રં, શ્રોણિપૃષ્ટનિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં બિમ્બં , મૂર્ધોરુવક્ષોંઽસપિણ્ડાદીનાં ચ ||૧૧||

ષોડશેત્યાદિ| કણ્ડરા મહાસ્નાયુઃ| તાવત્યો હસ્તગ્રીવાપૃષ્ઠેષ્વિતિ હસ્તયોશ્ચતસ્રઃ, ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| હસ્તાદિગતાનાં કણ્ડરાણામગ્રિમભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ| જેજ્ઝટસ્તુ “હસ્તપાદગતાનાં કણ્ડરાણામસ્થ્નાં ચ નખા અગ્રપ્રરોહા” ઇતિ પઠતિ| ગ્રીવયા સહ હૃદયનિબન્ધિનીનાં ચતસૃણાં મેઢ્રં ‘અગ્રપ્રરોહ’ ઇતિ શેષઃ| શ્રોણ્યા સહ પૃષ્ઠનિબન્ધિનીનાં પૃષ્ઠનિશ્ચલબન્ધં કુર્વતીનાં પૃષ્ઠજાનાં ચતસૃણામધોભાગગતાનાં બિમ્બં મણ્ડલમર્થાન્નિતમ્બસ્ય| મૂર્ધોરુવક્ષોંઽસપિણ્ડાદીનાં ચેતિ પૂર્વવાક્યાત્ બિમ્બમનુવર્તતે, તેન મસ્તકસ્ય યદ્ બિમ્બં મણ્ડલં તદ્ગ્રીવાશ્રિતાનાં પ્રાગુક્તાનામેવ ચતસૃણામુપરિગતાનાં કણ્ડરાણામગ્રપ્રરોહઃ, તથા પાદગતાનાં ચતસૃણામુપરિગતાનામૂરુમણ્ડલમગ્રપ્રરોહઃ, તથા પૃષ્ઠગતાનાં ચતસૃણાં કણ્ડરાણામુપરિગતાનાં વક્ષોમણ્ડલમ્, આદિશબ્દગૃહીતસ્ય સ્તનસ્ય ચ મણ્ડલમગ્રપ્રરોહઃ| હસ્તગતાનાં ચતસૃણામુપરિગતાનામંસપિણ્ડો બાહુશિરોઽગ્રપ્રરોહ ઇતિ| મસ્તકસ્ય તથૈવોર્વોસ્તથા વક્ષસસ્તથાંઽસપિણ્ડયોશ્ચ યદ્બિમ્બં મણ્ડલમ્, આદિશબ્દાત્ સ્તનપિણ્ડયોરપિ મણ્ડલં, તાસાં ષોડશાનાં યથાસમીપં પ્રરોહઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાલાનિ પ્રત્યેકં ચત્વારિ; તાનિ મણિબન્ધગુલ્ફસંશ્રિતાનિ પરસ્પરનિબદ્ધાનિ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ ચેતિ, યૈર્ગવાક્ષિતમિદં શરીરમ્ ||૧૨||

જાલાન્યાહ- માંસેત્યાદિ| માંસાદીનાં ચતુર્ણાં પ્રત્યેકં ચત્વારિ જાલાનિ| તેષાં માંસાદિજાલાનાં ચત્વાર્યેકૈકસ્મિન્ મણિબન્ધે ગુલ્ફે ચ| તદ્યથા- માંસસ્યૈકમેકસ્મિન્ મણિબન્ધે ગુલ્ફે ચ, એવં સિરાણાં સ્નાયૂનામસ્થ્નાં ચૈકૈકં જાલકમિતિ ચત્વારિ જાલકાનિ| પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ સઞ્જાતપરસ્પરચ્છિદ્રાણીત્યર્થઃ| યૈર્ગવાક્ષિતમિતિ વિરચિતનિરન્તરજાલકાકારરન્ધ્રનિકરપરિકલિતમિત્યર્થઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ષટ્ કૂર્ચાઃ, તે હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ; હસ્તયોર્દ્વૌ, પાદયોર્દ્વૌ, ગ્રીવામેઢ્રયોરેકૈકઃ ||૧૩||

ષટ્ કૂર્ચા ઇત્યાદિ| કૂર્ચા ઇવ કૂર્ચાઃ, નામ્નૈવાકૃતિરુન્નેયા; તે પુનર્માંસાસ્થિસિરાસ્નાયૂનાં જાલકપ્રભવાણાં સન્તતિવિરચિતાઃ||૧૩||

Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15

મહત્યો માંસરજ્જવશ્ચતસ્રઃ- પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં દ્વે બાહ્યે, આભ્યન્તરે ચ દ્વે ||૧૪|| સપ્ત સેવન્યઃ ; સિરસિ વિભક્તાઃ પઞ્ચ, જિહ્વાશેફસોરેકૈકા; તાઃ પરિહર્તવ્યાઃ શસ્ત્રેણ ||૧૫||

મહત્ય ઇત્યાદિ| પેશીનિબન્ધનાર્થમિતિ પ્રયોજનકથનમ્| ગયી તુ, મહત્યો માંસરજ્જવશ્ચતસ્રઃ ચતસ્રઃ પૃષ્ઠવંશમુભયત ઇત્યષ્ટૌ પ્રતિપાદયતિ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ચતુર્દશાસ્થ્નાં સઙ્ઘાતાઃ; તેષાં ત્રયો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ત્રિકશિરસોરેકૈકઃ ||૧૬||

સઙ્ઘાતાનાહ- ચતુર્દશાસ્થ્નામિત્યાદિ| ત્રયો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ, તાવન્તોઽન્યસ્મિન્ સક્થ્નિ, બાહ્વોરેવમેવ, એવં ચતુર્ભિસ્ત્રિકૈર્દ્વાદશ; ત્રિકશિરસોરેકૈકઃ- ત્રિકે એકઃ, એકઃ શિરસીત્યેવં ચતુર્દશ| યદ્યપિ શ્રોણિકાણ્ડભાગે ત્રિકં પ્રસિદ્ધં, તથાઽપ્યત્ર બાહુગ્રીવાસ્થિત્રયસઙ્ઘાતસ્ત્રિક ઉચ્યતે||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ચતુર્દશૈવ સીમન્તાઃ; તે ચાસ્થિસઙ્ઘાતવદ્ગણનીયાઃ, યતસ્તૈર્યુક્તા અસ્થિસઙ્ઘાતાઃ; યે હ્યુક્તાઃ સઙ્ઘાતાસ્તે ખલ્વષ્ટાદશૈકેષામ્ ||૧૭||

સીમન્તાનાહ- ચતુર્દશૈવેત્યાદિ| તૈર્યુક્તા અસ્થિસઙ્ઘાતા ઇતિ| તથાચ ભોજઃ- “સઙ્ઘાતાઃ સીવિતા યૈસ્તુ સીમન્તાંસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે”- ઇતિ| પરમતમાહ- યે હ્યુક્તા ઇત્યાદિ| એકેષામાચાર્યાણાં મતે સઙ્ઘાતા અષ્ટાદશ; તદ્યથા- પૂર્વોક્તાશ્ચતુર્દશ, શ્રોણિકાણ્ડમુપર્યેકઃ, વક્ષૌપર્યેકઃ, ઉદરોરઃસન્ધાને એકઃ, અંસકૂટમુપર્યેકઃ, એવમષ્ટાદશ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ત્રીણિ સષષ્ટાન્યસ્થિશતાનિ વેદવાદિનો ભાષન્તે; શલ્યતન્ત્રેષુ તુ ત્રીણ્યેવ શતાનિ | તેષાં સવિંશમસ્થિશતં શાખાસુ, સપ્તદશોત્તરં શતં શ્રોણિપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્રિષષ્ટિઃ, એવમસ્થ્નાં ત્રીણિ શતાનિ પૂર્યન્તે ||૧૮||

અસ્થિસઙ્ખ્યાં કુર્વન્નાહ- ત્રીણીત્યાદિ| વેદવાદિનો ભાષન્ત ઇત્યત્રાયુર્વેદવાદિન ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં, ન પુનર્વેદ એવ; તદા તુ ત્રીણ્યેવાસ્થિશતાનીત્યત્રત્યં વચો વેદવિરુદ્ધત્વાદપ્રમાણં સ્યાત્| સ્વમતમાહ- શલ્યતન્ત્રેષ્વિત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્રીણિ ત્રીણિ તાનિ પઞ્ચદશ, તલકૂર્ચગુલ્ફસંશ્રિતાનિ દશ, પાર્ષ્ણ્યામેકં, જઙ્ઘાયાં દ્વે, જાનુન્યેકમ્, એકમૂરાવિતિ, ત્રિંશદેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; શ્રોણ્યાં પઞ્ચ, તેષાં ગુદભગનિતમ્બેષુ ચત્વારિ, ત્રિકસંશ્રિતમેકં, પાર્શ્વે ષટ્ત્રિંશદેકસ્મિન્ , દ્વિતીયેઽપ્યેવં, પૃષ્ઠે ત્રિંશત્, અષ્ટાવુરસિ , દ્વે અંસફલકે ; ગ્રીવાયાં નવ, કણ્ઠનાડ્યાં ચત્વારિ, દ્વે હન્વોઃ , દન્તા દ્વાત્રિંશત્, નાસાયાં ત્રીણિ, એકં તાલુનિ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકં, ષટ્ શિરસીતિ ||૧૯||

કથં શાખાસુ વિંશત્યધિકં શતં પૂર્યતે તદાહ- એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| તલકૂર્ચગુલ્ફેત્યાદિ તત્ર પાદતલે પઞ્ચ શલાકાઃ, તત્પ્રબન્ધનમેકમસ્થિ , દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફયોરિતિ દશ| વિંશચ્ચતુષ્કેણ સવિંશમેકશતમ્| યથા શ્રોણિપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ સપ્તદશોત્તરં શતં પૂર્યતે તથાઽઽહ- શ્રોણ્યાં પઞ્ચેત્યાદિ| શ્રોણ્યાં પઞ્ચેતિ યદુક્તં તસ્યૈવ વિવરણમાહ- તેષામિત્યાદિ| ગુદભગનિતમ્બદ્વયે ચત્વારિ, એવં શ્રોણિગતપઞ્ચકમારભ્ય અક્ષકાશ્રિતાં દ્વયં યાવત્ સર્વૈક્યે સપ્તદશોત્તરં શતં પૂર્યતે| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં યથા ત્રિષષ્ટિસ્તથાઽઽહ- ગ્રીવાયામિત્યાદિ| ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વિત્યત્ર ગણ્ડૌ ચ કર્ણૌ ચ શઙ્ખૌ ચેતિ વિગ્રહે ષડસ્થીનિ ભવન્તિ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

એતાનિ પઞ્ચવિધાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- કપાલરુચકતરુણવલયનલકસઞ્જ્ઞાનિ | તેષાં જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખશિરઃસુ કપાલાનિ, દશનાસ્તુ રુચકાનિ , ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોષેષુ તરુણાનિ, પાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ વલયાનિ , શેષાણિ નલકસઞ્જ્ઞાનિ ||૨૦||

એતાનીત્યાદિ| કપાલાનિ કર્પરસઞ્જ્ઞાનિ| દશના દન્તા ઇત્યર્થઃ| તરુણાનિ તરુણસઞ્જ્ઞાનિ| વલયાનિ વલયસઞ્જ્ઞાનિ| અસ્થ્નાં સ્થાનવિશેષેણ ધર્મવિશેષાન્નામવિશેષઃ પઞ્ચવિધઃ| શેષાણિ નલકસઞ્જ્ઞાનીતિ હસ્તપાદાઙ્ગુલિતલકૂર્ચનલકાદિષુ | તદુક્તં ભોજે- “હસ્તપાદાઙ્ગુલિતલે કૂર્ચેષુ મણિબન્ધયોઃ| બાહુજઙ્ઘાદ્વયે ચાપિ જાનીયાન્નલકાનિ તુ-” ઇતિ| નામવિશેષકથનં રચનાવિશેષજ્ઞાપનાર્થમ્ ||૨૦||

Adhikarana 19 (21-23) · Śloka 23

ભવન્તિ ચાત્ર- અભ્યન્તરગતૈઃ સારૈર્યથા તિષ્ઠન્તિ ભૂરુહાઃ | અસ્થિસારૈસ્તથા દેહા ધ્રિયન્તે દેહિનાં ધ્રુવમ્ ||૨૧|| તસ્માચ્ચિરવિનષ્ટેષુ ત્વઙ્માંસેષુ શરીરિણામ્ | અસ્થીનિ ન વિનશ્યન્તિ સારાણ્યેતાનિ દેહિનામ્ | માંસાન્યત્ર નિબદ્ધાનિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિસ્તથા | અસ્થીન્યાલમ્બનં કૃત્વા ન શીર્યન્તે પતન્તિ વા ||૨૩||

શરીરધારણવિષયેઽસ્થ્નાં પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| અત્રાસ્થ્નિ||૨૧-૨૩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 25

સન્ધયસ્તુ દ્વિવિધાશ્ચેષ્ટાવન્તઃ , સ્થિરાશ્ચ ||૨૪|| શાખાસુ હન્વોઃ કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તસ્તુ સન્ધયઃ | શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞેયા હિ સ્થિરા બુધૈઃ ||૨૫||

અસ્થ્યાશ્રિતાન્ સન્ધીનાહ- સન્ધયસ્ત્વિત્યાદિ| ચેષ્ટાવન્તશ્ચલાઃ, સ્થિરા અચલાઃ| કટ્યાં ચેતિ ચકારાદ્ગ્રીવાયામપિ ચલાઃ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

સઙ્ખ્યાતસ્તુ દશોત્તરે દ્વે શતે | તેષાં શાખાસ્વષ્ટષષ્ટિઃ, એકોનષષ્ટિઃ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્ર્યશીતિઃ | એકૈકસ્યાં પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્રયસ્ત્રયઃ, દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે, તે ચતુર્દશ; જાનુગુલ્ફવઙ્ક્ષણેષ્વેકૈકઃ, એવં સપ્તદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ત્રયઃ કટીકપાલેષુ, ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે, તાવન્ત એવ પાર્શ્વયોઃ, ઉરસ્યષ્ટૌ; તાવન્ત એવ ગ્રીવાયાં, ત્રયઃ કણ્ઠે, નાડીષુ હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસ્વષ્ટાદશ, દન્તપરિમાણા દન્તમૂલેષુ, એકઃ કાકલકે નાસાયાં ચ, દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલયોર્નેત્રાશ્રયૌ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકઃ, દ્વૌ હનુસન્ધી, દ્વાવુપરિષ્ટાદ્ભ્રુવોઃ શઙ્ખયોશ્ચ, પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ, એકો મૂર્ધ્નિ ||૨૬||

શાખાસ્વષ્ટષષ્ટેર્વિવરણમાહ- એકૈકસ્યામિત્યાદિ| પાદાઙ્ગુષ્ઠેઽસ્થિત્રિતયાન્વિતેઽપિ સન્ધિદ્વયમેવ સ્યાત્| હસ્તાઙ્ગુષ્ઠેઽસ્થિત્રિતયસંયુક્તેઽપિ સન્ધિદ્વયમેવ ગણનીયં, તૃતીયસ્ય હસ્તાઙ્ગુષ્ઠસન્ધેર્મણિબન્ધસન્ધાવેવાન્તર્ભાવાત્| ઇદાનીં શાખાસન્ધીનભિધાય કોષ્ઠસન્ધીનૂર્ધ્વભાગસન્ધીંશ્ચ દર્શયન્નાહ- ત્રય ઇત્યાદિ| તાવન્ત એવ ગ્રીવાયામષ્ટાવિત્યર્થઃ| ત્રયઃ કણ્ઠે ગલનલકાસ્થનિ| નાડીષુ કણ્ઠપાર્શ્વનાડીષુ, હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસુ અન્નપાનવહાસુ મણ્ડલાસ્થિસઞ્જ્ઞાસ્વષ્ટાદશ | કાકલકં ગલમણિઃ, ઘણ્ટિકેતિ લોકે, તત્રૈકઃ; નાસાયાં ચૈકઃ| દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલયોસ્તરુણાસ્થિસન્ધી| ગણ્ડૌ ચ કર્ણૌ ચ શઙ્ખૌ ચેતિ વિગ્રહે ષટ્ સન્ધયઃ| શઙ્ખયોશ્ચેત્યત્રાપ્યુપરિષ્ટાદ્ દ્વાવિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| તદુક્તં- “ગ્રીવાસ્વષ્ટૌ ત્રયઃ કણ્ઠે કણ્ઠનાડ્યાં નવદ્વયમ્| વર્ત્મમણ્ડલગણ્ડાહ્વકર્ણશઙ્ખહનુદ્વયે|| ભ્રૂશઙ્ખદ્વિતયસ્યોર્ધ્વં સપ્તસ્વેષુ દ્વયં દ્વયમ્| કપાલે પઞ્ચ મૂર્ધ્ન્યેકો નાસાકાકલયોર્દ્વયમ્|| દ્વાત્રિંશતા ત્ર્યશીતિઃ સ્યાદેવં દન્તાશ્રિતૈઃ સહ”- ઇતિ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ત એતે સન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ- કોરોલૂખલસામુદ્ગપ્રતરતુન્નસેવનીવાયસતુણ્ડમણ્ડલશઙ્ખાવર્તાઃ | તેષામઙ્ગુલિમણિબન્ધગુલ્ફજાનુકૂર્પરેષુ કોરાઃ સન્ધયઃ, કક્ષાવઙ્ક્ષણદશનેષૂલૂખલાઃ, અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ, ગ્રીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ, શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવન્યઃ, હન્વોરુભયતસ્તુ વાયસતુણ્ડાઃ, કણ્ઠહૃદયનેત્રક્લોમનાડીષુ મણ્ડલાઃ, શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ | તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ||૨૭||

ત એતે સન્ધય ઇત્યાદિ| યદ્યપ્યેષાં નામભિરેવાકૃતયો વ્યાખ્યાતાસ્તથાઽપિ કેષાઞ્ચિત્ સન્ધીનાં સુખાવબોધનાર્થમાકૃતિર્લિખ્યતે| કોરો નામ ગર્તસ્તદાકૃતયઃ કોરાઃ, કોરઃ કલિકા તદાકૃતય ઇત્યન્યે| ઉલૂખલસ્તણ્ડુલકણ્ડનોપયોગી, તદાકૃતયઃ સન્ધયોઽપ્યુલૂખલાઃ| સમુદ્ગઃ સમ્પુટઃ, તદાકૃતૌ ભવાઃ સામુદ્ગાઃ| પ્રતરત્યનેનેતિ પ્રતરો ભેલકઃ, તદાકૃતયઃ પ્રતરાઃ| મણ્ડલો મણ્ડલાકૃતિઃ| શેષાણાં ચ નામભિરેવાકૃતયો જ્ઞેયાઃ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

અસ્થ્નાં તુ સન્ધયો હ્યેતે કેવલાઃ પરિકીર્તિતાઃ | પેશીસ્નાયુસિરાણાં તુ સન્ધિસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે ||૨૮||

અસ્થિમાત્રાશ્રિતાઃ સન્ધયોઽભિહિતાઃ, નાન્યાશ્રિતાઃ સન્ધય ઇતિ દર્શયન્નાહ- અસ્થ્નાં ત્વિત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

નવ સ્નાયુશતાનિ | તાસાં શાખાસુ ષટ્શતાનિ, દ્વે શતે ત્રિંશચ્ચ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તતિઃ | એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ષણ્નિચિતાસ્તાસ્ત્રિંશત્ , તાવત્ય એવ તલકૂર્ચગુલ્ફેષુ, તાવત્ય એવ જઙ્ઘાયાં, દશ જાનુનિ, ચત્વારિંશદૂરૌ, દશ વઙ્ક્ષણે, શતમધ્યર્ધમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ; એતેનેતરસક્થિ બહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ષષ્ટિઃ કટ્યાં, પૃષ્ઠેઽશીતિઃ, પાર્શ્વયોઃ ષષ્ટિઃ, ઉરસિ ત્રિંશત્; ષટ્ત્રિંશદ્ગ્રીવાયાં, મૂર્ધ્નિ ચતુસ્ત્રિંશત્; એવં નવ સ્નાયુશતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ ||૨૯||

યથા શાખાસુ સ્નાયૂનાં ષટ્શતાનિ પૂર્યન્તે તથાઽઽહ- એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| ષણ્નિચિતા ઇતિ ષટ્સ્નાયવો નિબદ્ધા ઇત્યર્થઃ| કોષ્ઠસ્થાઃ કથ્યન્તે- ષષ્ટિઃ કટ્યામિત્યાદિ| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વસ્થાઃ કથ્યન્તે- ષટ્ત્રિંશદિત્યાદિ| મહાસ્નાયોસ્તુ ‘કણ્ડરા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૨૯||

Adhikarana 25 (30-36) · Śloka 36

ભવન્તિ ચાત્ર- સ્નાયૂશ્ચતુર્વિધા વિદ્યાત્તાસ્તુ સર્વા નિબોધ મે | પ્રતાનવત્યો વૃત્તાશ્ચ પૃથ્વ્યશ્ચ શુષિરાસ્તથા ||૩૦|| પ્રતાનવત્યઃ શાખાસુ સર્વસન્ધિષુ ચાપ્યથ | વૃત્તાસ્તુ કણ્ડરાઃ સર્વા વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ ||૩૧|| આમપક્વાશયાન્તેષુ બસ્તૌ ચ શુષિરાઃ ખલુ | પાર્શ્વોરસિ તથા પૃષ્ઠે પૃથુલાશ્ચ શિરસ્યથ ||૩૨|| નૌર્યથા ફલકાસ્તીર્ણા બન્ધનૈર્બહુભિર્યુતા | ભારક્ષમા ભવેદપ્સુ નૃયુક્તા સુસમાહિતા ||૩૩|| એવમેવ શરીરેઽસ્મિન્ યાવન્તઃ સન્ધયઃ સ્મૃતાઃ | સ્નાયુભિર્બહુભિર્બદ્ધાસ્તેન ભારસહા નરાઃ ||૩૪|| ન હ્યસ્થીનિ ન વા પેશ્યો ન સિરા ન ચ સન્ધયઃ | વ્યાપાદિતાસ્તથા હન્યુર્યથા સ્નાયુઃ શરીરિણમ્ ||૩૫|| યઃ સ્નાયૂઃ પ્રવિજાનાતિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાસ્તથા | સ ગૂઢં શલ્યમાહર્તું દેહાચ્છક્નોતિ દેહિનામ્ ||૩૬||

ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| વૃત્તા વર્તુલાઃ| તાસાં ચ સર્વશરીરાવયવનિબન્ધનં દર્શયન્નાહ- નૌરિત્યાદિ| નૃયુક્તા પ્રાણિસહિતા, સુસમાહિતા સુઘટિતા| યથા સ્નાયુર્વ્યાપાદિતા સતી શરીરિણં પુરુષં હન્તિ ન તથાઽસ્થ્યાદીનિ હન્યુઃ||૩૦-૩૬||

Adhikarana 26 (37-38) · Śloka 38

પઞ્ચ પેશીશતાનિ ભવન્તિ | તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ, કોષ્ઠે ષટ્ષષ્ટિઃ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ચતુસ્ત્રિંશત્ | એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં તિસ્રસ્તિસ્રસ્તાઃ પઞ્ચદશ, દશ પ્રપદે, પાદોપરિ કૂર્ચસન્નિવિષ્ટાસ્તાવત્ય એવ, દશ ગુલ્ફતલયોઃ, ગુલ્ફજાન્વન્તરે વિંશતિઃ, પઞ્ચ જાનુનિ, વિંશતિરૂરૌ , દશ વઙ્ક્ષણે, શતમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવતિ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; તિસ્રઃ પાયૌ, એકા મેઢ્રે, સેવન્યાં ચાપરા, દ્વે વૃષણયોઃ , સ્ફિચોઃ પઞ્ચ પઞ્ચ, દ્વે બસ્તિશિરસિ, પઞ્ચોદરે , નાભ્યામેકા, પૃષ્ઠોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ દીર્ઘાઃ, ષટ્ પાર્શ્વયોઃ, દશ વક્ષસિ, અક્ષકાંસૌ પ્રતિ સમન્તાત્ સપ્ત, દ્વે હૃદયામાશયયોઃ, ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુ(ન્દુ)કેષુ; ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, અષ્ટૌ હન્વોઃ , એકૈકા કાકલકગલયોઃ, દ્વે તાલુનિ, એકા જિહ્વાયાં , દ્વે ઓષ્ઠયોઃ, દ્વે નાસાયાં , દ્વે નેત્રયોઃ, ગણ્ડયોશ્ચતસ્રઃ, કર્ણયોર્દ્વે, ચતસ્રો લલાટે, એકા શિરસીતિ ; એવમેતાનિ પઞ્ચ પેશીશતાનિ ||૩૭|| ભવતિ ચાત્ર- સિરાસ્નાય્વસ્થિપર્વાણિ સન્ધયશ્ચ શરીરિણામ્ | પેશીભિઃ સંવૃતાન્યત્ર બલવન્તિ ભવન્ત્યતઃ ||૩૮||

પઞ્ચ પેશીશતાનીત્યાદિ| માંસાવયવસઙ્ઘાતઃ પરસ્પરં વિભક્તઃ ‘પેશી’ ઇત્યુચ્યતે| ગયી તુ “કોષ્ઠે ષષ્ટિઃ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ચત્વારિંશત્” ઇતિ પઠતિ| એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| પ્રપદં પાદાગ્રમ્| કોષ્ઠગતા આહ- તિસ્રઃ પાયાવિત્યાદિ| ગયી તુ “એકા મેઢ્રે સેવન્યાં ચ, દ્વે અપરે વૃષણયોઃ, સ્ફિચોર્દ્વયોર્દશ, તિસ્રો વલિસઞ્જ્ઞકા ગુદે, દ્વે બસ્તિશિરસિ, સપ્તોદરફલકે યકૃદાદિભિઃ સહ, નાભ્યામેકા, પૃષ્ઠસન્ધિનિવિષ્ટાઃ પઞ્ચ, પાર્શ્વયોઃ પઞ્ચ દીર્ઘાઃ, દશ વક્ષસિ, અક્ષકાંશૌ પ્રતિ સર્વતઃ સપ્ત, દ્વે હૃદિ, એકા આમાશયે, દ્વે અભ્યન્તરતઃ કોષ્ઠે” ઇતિ કોષ્ઠે ષષ્ટિં પઠતિ| વૃદ્ધવાગ્ભટોઽપિ કોષ્ઠે ષષ્ટિમેવાહ| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વગા આહ- ગ્રીવાયામિત્યાદિ| ગયી તુ “ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, એકા કણ્ઠે, તથા કાકલકેઽપ્યેકા, તાલુનિ દ્વે, રસનાયાં ષટ્, અધરયોર્દ્વે, ઘોણાયાં ચ દ્વે, દ્વે કર્ણયોઃ, પ્રત્યેકં હન્વોશ્ચતસ્રઃ, અક્ષ્ણોર્દ્વે, અલિકે ચતસ્રઃ, મૂર્ધનિ ષટ્-” ઇત્યૂર્ધ્વકાયે ચત્વારિંશત્ પઠતિ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 27 (39) · Śloka 39

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિકા | દશ તાસાં સ્તનયોરેકૈકસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચેતિ, યૌવને તાસાં પરિવૃદ્ધિઃ; અપત્યપથે ચતસ્રઃ- તાસાં પ્રસૃતે અભ્યન્તરતો દ્વે, મુખાશ્રિતે બાહ્યે ચ વૃત્તે દ્વે, ગર્ભચ્છિદ્રસંશ્રિતાસ્તિસ્રઃ, શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યસ્તિસ્ર એવ | પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભશય્યા, યત્ર ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ ||૩૯||

સ્ત્રીણામિત્યાદિ| અધિકાયા વિંશતેર્વિવરણમાહ- દશ તાસામિત્યાદિ| અપત્યપથે યોનૌ ચતસ્રઃ| ચતસૃણામેવ વિવરણમાહ- તાસામિત્યાદિ| મુખાશ્રિતે યોનિમુખાશ્રિતે| અભ્યન્તરતઃ પ્રસૃતે ઇતિ યોનેરભ્યન્તરતઃ પ્રસારં પ્રાપ્તે મૂત્રસ્રોતઃસ્વરૂપે ઇત્યર્થઃ| બાહ્યે નિર્ગતે, વૃત્તે વર્તુલે, યોનિકર્ણિકાસ્રોતઃપાર્શ્વદ્વયગતત્વેન દ્વે માંસપેશ્યૌ| ગર્ભચ્છિદ્રસંશ્રિતા ઇતિ ગર્ભમાર્ગમાશ્રિતાસ્તિસ્ર આવર્તત્રયરૂપેણ, તૃતીયે ચાવર્તે મત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા (યત્ર ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ ), તાસાં શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યશ્ચ તિસ્રઃ પેશ્યઃ| કા ગર્ભશય્યેત્યાહ- પિત્તપક્વાશયયોરિત્યાદિ||૩૯||

Adhikarana 28 (40) · Śloka 40

તાસાં બહલપેલવસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશભાવાઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાયુપ્રચ્છાદકા યથાપ્રદેશં સ્વભાવત એવ ભવન્તિ ||૪૦||

ઇદાનીં તાસાં પેશીનાં સ્થાનવશાન્નાનાસ્વરૂપત્વમાહ- તાસામિત્યાદિ| તાસાં પેશીનામ્| બહલા બહુતરાઃ, પેલવા અલ્પાઃ, અણવઃ સૂક્ષ્માઃ, તદ્વિપરીતાઃ સ્થૂલાઃ, પૃથવો વિસ્તીર્ણાઃ, વૃત્તા વર્તુલાઃ, હ્રસ્વા અદીર્ઘાઃ, દીર્ઘા આયતાઃ, સ્થિરાઃ કઠિનાઃ, મૃદવઃ કોમલાઃ, શ્લક્ષ્ણાઃ સ્પર્શસુખાઃ, તદ્વિપરીતાઃ કર્કશાઃ||૪૦||

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

ભવતિ ચાત્ર- પુંસાં પેશ્યઃ પુરસ્તાદ્યાઃ પ્રોક્તા લક્ષણમુષ્કજાઃ | સ્ત્રીણામાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ ફલમન્તર્ગતં હિ તાઃ ||૪૧||

કેચિત્તન્ત્રકારાઃ સ્ત્રીણાં મેઢ્રમુષ્કાભાવાત્તદાશ્રિતાનાં પેશીનામન્યત્રાવસ્થાનં પઠન્તિ; તન્મતમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| લક્ષણમુષ્કજા ઇતિ લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે પુમાનનેનેતિ લક્ષણં લિઙ્ગં શિશ્નમિતિ યાવત્| ફલં ગર્ભાશયઃ| તા ઇતિ પેશ્યઃ| ગયી તુ, અમું તન્ત્રાન્તરીયશ્લોકં ન પઠતિ; કિન્તુ ‘એવમેતાનિ પઞ્ચ પેશીશતાનિ’ ઇત્યત્ર પુંસામિતિ પદં પઠિત્વા પુંસામેવ પઞ્ચપેશીશતાનિ, સ્ત્રીણાં તુ તિસૃભિરૂનાનિ પઞ્ચશતાનીતિ વ્યાખ્યાતિ| અત્રાર્થે ચ ભોજવાક્યં દૃષ્ટાન્તીકરોતિ| તથાચ ભોજવાક્યં- “પઞ્ચપેશીશતાન્યેવ સ્ત્રીવર્જં વિદ્ધિ ભૂમિપ| અતશ્ચ તિસ્રો હીયન્તે સ્ત્રીણાં શેફસિ મુષ્કયોઃ”- ઇતિ||૪૧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 42

મર્મસિરાધમનીસ્રોતસામન્યત્ર પ્રવિભાગઃ ||૪૨||

પરિશિષ્ટમર્મસિરાદિવ્યાકરણં ચાસ્તીતિ મન્યમાન આહ- મર્મેત્યાદિ| અન્યત્રેતિ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશે સિરાવર્ણવિભક્તૌ ધમનીવ્યાકરણે ચ||૪૨||

Adhikarana 31 (43-44) · Śloka 44

શઙ્ખનાભ્યાકૃતિર્યોનિસ્ત્ર્યાવર્તા સા પ્રકીર્તિતા | તસ્યાસ્તૃતીયે ત્વાવર્તે ગર્ભશય્યા પ્રતિષ્ઠિતા ||૪૩|| યથા રોહિતમત્સ્યસ્ય મુખં ભવતિ રૂપતઃ | તત્સંસ્થાનાં તથારૂપાં ગર્ભશય્યાં વિદુર્બુધાઃ ||૪૪||

ગર્ભશય્યામનન્તરમાવર્તં પ્રતિપાદયિતુમાહ- શઙ્ખનાભ્યાકૃતિરિત્યાદિ| તત્સંસ્થાનામિતિ અલ્પમુખામન્તર્મહાસુષિરામિત્યર્થઃ||૪૩-૪૪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

આભુગ્નોઽભિમુખઃ શેતે ગર્ભો ગર્ભાશયે સ્ત્રિયાઃ | સ યોનિં શિરસા યાતિ સ્વભાવાત્ પ્રસવં પ્રતિ ||૪૫||

મૂઢગર્ભોદ્ધરણાર્થં તત્ર ગર્ભસ્થિતિસ્વરૂપમાહ- આભુગ્ન ઇત્યાદિ| આભુગ્નઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગઃ| સ્વભાવાત્ પૂર્વકર્માપેક્ષાત્ ||૪૫||

Adhikarana 33 (46) · Śloka 46

ત્વક્પર્યન્તસ્ય દેહસ્ય યોઽયમઙ્ગવિનિશ્ચયઃ | શલ્યજ્ઞાનાદૃતે નૈષ વર્ણ્યતેઽઙ્ગેષુ કેષુચિત્ ||૪૬||

ઇદાનીં શલ્યતન્ત્રસ્યોત્કર્ષં દર્શયન્નાહ- ત્વક્પર્યન્તસ્યેત્યાદિ||૪૬||

Adhikarana 34 (47-48) · Śloka 48

તસ્માન્નિઃસંશયં જ્ઞાનં હર્ત્રા શલ્યસ્ય વાઞ્છતા | શોધયિત્વા મૃતં સમ્યગ્દ્રષ્ટવ્યોઽઙ્ગવિનિશ્ચયઃ ||૪૭|| પ્રત્યક્ષતો હિ યદ્દૃષ્ટં શાસ્ત્રદૃષ્ટં ચ યદ્ભવેત્ | સમાસતસ્તદુભયં ભૂયો જ્ઞાનવિવર્ધનમ્ ||૪૮||

સર્વાવયવપરિમાણં પ્રત્યક્ષલક્ષ્યં સંશયચ્છેદનાય ભવતિ, તસ્માત્તદુપાયં દર્શયન્નાહ- તસ્માન્નિઃસંશયમિત્યાદિ||૪૭-૪૮||

Adhikarana 35 (49) · Śloka 49

તસ્માત્ સમસ્તગાત્રમવિષોપહતમદીર્ઘવ્યાધિપીડિતમવર્ષશતિકં નિઃસૃષ્ટાન્ત્રપુરીષં પુરુષમાવહન્ત્યામાપગાયાં નિબદ્ધં પઞ્જરસ્થં મુઞ્જવલ્કલકુશશણાદીનામન્યતમેનાવેષ્ટિતાઙ્ગમપ્રકાશે દેશે કોથયેત્, સમ્યક્પ્રકુથિતં ચોદ્ધૃત્ય, તતો દેહં સપ્તરાત્રાદુશીરબાલવેણુબલ્વજકૂર્ચાનામન્યતમેન શનૈઃ શનૈરવઘર્ષયંસ્ત્વગાદીન્ સર્વાનેવ બાહ્યાભ્યન્તરાનઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિશેષાન્ યથોક્તાન્ લક્ષયેચ્ચક્ષુષા ||૪૯||

કથં પુનઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યતે? ઇત્યાહ- તસ્માદિત્યાદિ| સમસ્તગાત્રમિતિ અઙ્ગહીને આગમોક્તાવયવસઙ્ખ્યાદ્યપ્રત્યયાત્| વિષોપહતે વિષજ્વાલાવિશીર્ણત્વગાદિઃ સ્યાત્| દીર્ઘવ્યાધિપીડિતે હિ ત્વગાદિમાનાસમ્ભવઃ| મુઞ્જાદ્યવેષ્ટને મત્સ્યાદિભક્ષિતત્વાદસમ્પૂર્ણાવયવતા| અપઞ્જરસ્થે જલરયેણ ભ્રશ્યતિ| પ્રકાશે ગૃધ્રાદિભક્ષણભયમ્||૪૯||

Adhikarana 36 (50) · Śloka 50

ન શક્યશ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટું દેહે સૂક્ષ્મતમો વિભુઃ | દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુર્ભિસ્તપશ્ચક્ષુર્ભિરેવ ચ ||૫૦||

ત્વક્પર્યન્તો દેહશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યો ન ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યાહ- ન શક્ય ઇત્યાદિ| વિભુરાત્મા, સ ચક્ષુષા દ્રષ્ટું ન શક્યઃ, યતઃ સૂક્ષ્મતમઃ| દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુર્ભિરિતિ સદ્ગુરૂપદેશજજ્ઞાનાન્યેવ ચક્ષૂંષિ તૈર્દૃશ્યતે; તપાંસિ ચાન્દ્રાયણાદીનિ તાનિ ચક્ષૂંષિ દૃષ્ટયસ્તૈરપિ ચ||૫૦||

Adhikarana 37 (51) · Śloka 51

શરીરે ચૈવ શાસ્ત્રે ચ દૃષ્ટાર્થઃ સ્યાદ્વિશારદઃ | દૃષ્ટશ્રુતાભ્યાં સન્દેહમવાપોહ્યાચરેત્ ક્રિયાઃ ||૫૧||

શાસ્ત્રતઃ પ્રત્યક્ષતશ્ચ દર્શનં સન્દેહાપોહકારણં, તદાહ- શરીરે ચૈવેત્યાદિ| અવાપોહ્ય નિરાકૃત્યેત્યર્થઃ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણશારીરં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||