5. śarīrasaṁkhyāvyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શુક્રશોણિતં ગર્ભાશયસ્થમાત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતં ‘ગર્ભ’ ઇત્યુચ્યતે | તં ચેતનાવસ્થિતં વાયુર્વિભજતિ, તેજ એનં પચતિ, આપઃ ક્લેદયન્તિ, પૃથિવી સંહન્તિ, આકાશં વિવર્ધયતિ; એવં વિવર્ધિતઃ સ યદા હસ્તપાદજિહ્વાઘ્રાણકર્ણનિતમ્બાદિભિરઙ્ગૈરુપેતસ્તદા ‘શરીરં’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે | તચ્ચ ષડઙ્ગં- શાખાશ્ચતસ્રો, મધ્યં પઞ્ચમં, ષષ્ઠં શિર ઇતિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતઃ પરં પ્રત્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે- મસ્તકોદરપૃષ્ઠનાભિલલાટનાસાચિબુકબસ્તિગ્રીવા ઇત્યેતા એકૈકાઃ, કર્ણનેત્રભ્રૂશઙ્ખાંસગણ્ડકક્ષસ્તનવઙ્ક્ષણવૃષણપાર્શ્વસ્ફિગ્જાનુકૂર્પરબાહૂરુપ્રભૃતયો દ્વે દ્વે, વિંશતિરઙ્ગુલયઃ, સ્રોતાંસિ વક્ષ્યમાણાનિ , એષ પ્રત્યઙ્ગવિભાગ ઉક્તઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તસ્ય પુનઃ સઙ્ખ્યાનં - ત્વચઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયમાશયા અન્ત્રાણિ વૃક્કૌ સ્રોતાંસિ કણ્ડરા જાલાનિ કૂર્ચા રજ્જવઃ સેવન્યઃ સઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીનિ સન્ધયઃ સ્નાયવઃ પેશ્યો મર્માણિ સિરા ધમન્યો યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ ચ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ત્વચઃ સપ્ત, કલાઃ સપ્ત, આશયાઃ સપ્ત, ધાતવઃ સપ્ત, સપ્ત સિરાશતાનિ, પઞ્ચ પેશીશતાનિ, નવ સ્નાયુશતાનિ, ત્રીણ્યસ્થિશતાનિ, દ્વે દશોત્તરે સન્ધિશતે, સપ્તોત્તરં મર્મશતં, ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યઃ, ત્રયો દોષાઃ, ત્રયો મલાઃ, નવ સ્રોતાંસિ, (ષોડશ કણ્ડરાઃ, ષોડશ જાલાનિ, ષટ્ કૂર્ચાઃ, ચતસ્રો રજ્જવઃ, સપ્ત સેવન્યઃ, ચતુર્દશ સઙ્ઘાતાઃ, ચતુર્દશ સીમન્તાઃ, દ્વાવિંશતિર્યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ, દ્વિકાન્યન્ત્રાણિ ) ચેતિ સમાસઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વિસ્તારોઽત ઊર્ધ્વં- ત્વચોઽભિહિતાઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયં વૃક્કૌ ચ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

આશયાસ્તુ- વાતાશયઃ, પિત્તાશયઃ, શ્લેષ્માશયો, રક્તાશય, આમાશયઃ, પક્વાશયો, મૂત્રાશયઃ , સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમ ઇતિ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

સાર્ધત્રિવ્યામાન્યન્ત્રાણિ પુંસાં, સ્ત્રીણામર્ધવ્યામહીનાનિ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

શ્રવણનયનવદનઘ્રાણગુદમેઢ્રાણિ નવ સ્રોતાંસિ નરાણાં બહિર્મુખાનિ, એતાન્યેવ સ્ત્રીણામપરાણિ ચ ત્રીણિ દ્વે સ્તનયોરધસ્તાદ્રક્તવહં ચ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ષોડશ કણ્ડરાઃ- તાસાં ચતસ્રઃ પાદયોઃ, તાવત્યો હસ્તગ્રીવાપૃષ્ઠેષુ; તત્ર હસ્તપાદગતાનાં કણ્ડરાણાં નખા અગ્રપ્રરોહાઃ, ગ્રીવાહૃદયનિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં મેઢ્રં, શ્રોણિપૃષ્ટનિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં બિમ્બં , મૂર્ધોરુવક્ષોંઽસપિણ્ડાદીનાં ચ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાલાનિ પ્રત્યેકં ચત્વારિ; તાનિ મણિબન્ધગુલ્ફસંશ્રિતાનિ પરસ્પરનિબદ્ધાનિ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ ચેતિ, યૈર્ગવાક્ષિતમિદં શરીરમ્ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ષટ્ કૂર્ચાઃ, તે હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ; હસ્તયોર્દ્વૌ, પાદયોર્દ્વૌ, ગ્રીવામેઢ્રયોરેકૈકઃ ||૧૩||

Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15

મહત્યો માંસરજ્જવશ્ચતસ્રઃ- પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં દ્વે બાહ્યે, આભ્યન્તરે ચ દ્વે ||૧૪|| સપ્ત સેવન્યઃ ; સિરસિ વિભક્તાઃ પઞ્ચ, જિહ્વાશેફસોરેકૈકા; તાઃ પરિહર્તવ્યાઃ શસ્ત્રેણ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ચતુર્દશાસ્થ્નાં સઙ્ઘાતાઃ; તેષાં ત્રયો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ત્રિકશિરસોરેકૈકઃ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ચતુર્દશૈવ સીમન્તાઃ; તે ચાસ્થિસઙ્ઘાતવદ્ગણનીયાઃ, યતસ્તૈર્યુક્તા અસ્થિસઙ્ઘાતાઃ; યે હ્યુક્તાઃ સઙ્ઘાતાસ્તે ખલ્વષ્ટાદશૈકેષામ્ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ત્રીણિ સષષ્ટાન્યસ્થિશતાનિ વેદવાદિનો ભાષન્તે; શલ્યતન્ત્રેષુ તુ ત્રીણ્યેવ શતાનિ | તેષાં સવિંશમસ્થિશતં શાખાસુ, સપ્તદશોત્તરં શતં શ્રોણિપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્રિષષ્ટિઃ, એવમસ્થ્નાં ત્રીણિ શતાનિ પૂર્યન્તે ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્રીણિ ત્રીણિ તાનિ પઞ્ચદશ, તલકૂર્ચગુલ્ફસંશ્રિતાનિ દશ, પાર્ષ્ણ્યામેકં, જઙ્ઘાયાં દ્વે, જાનુન્યેકમ્, એકમૂરાવિતિ, ત્રિંશદેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; શ્રોણ્યાં પઞ્ચ, તેષાં ગુદભગનિતમ્બેષુ ચત્વારિ, ત્રિકસંશ્રિતમેકં, પાર્શ્વે ષટ્ત્રિંશદેકસ્મિન્ , દ્વિતીયેઽપ્યેવં, પૃષ્ઠે ત્રિંશત્, અષ્ટાવુરસિ , દ્વે અંસફલકે ; ગ્રીવાયાં નવ, કણ્ઠનાડ્યાં ચત્વારિ, દ્વે હન્વોઃ , દન્તા દ્વાત્રિંશત્, નાસાયાં ત્રીણિ, એકં તાલુનિ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકં, ષટ્ શિરસીતિ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

એતાનિ પઞ્ચવિધાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- કપાલરુચકતરુણવલયનલકસઞ્જ્ઞાનિ | તેષાં જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખશિરઃસુ કપાલાનિ, દશનાસ્તુ રુચકાનિ , ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોષેષુ તરુણાનિ, પાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ વલયાનિ , શેષાણિ નલકસઞ્જ્ઞાનિ ||૨૦||

Adhikarana 19 (21-23) · Śloka 23

ભવન્તિ ચાત્ર- અભ્યન્તરગતૈઃ સારૈર્યથા તિષ્ઠન્તિ ભૂરુહાઃ | અસ્થિસારૈસ્તથા દેહા ધ્રિયન્તે દેહિનાં ધ્રુવમ્ ||૨૧|| તસ્માચ્ચિરવિનષ્ટેષુ ત્વઙ્માંસેષુ શરીરિણામ્ | અસ્થીનિ ન વિનશ્યન્તિ સારાણ્યેતાનિ દેહિનામ્ | માંસાન્યત્ર નિબદ્ધાનિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિસ્તથા | અસ્થીન્યાલમ્બનં કૃત્વા ન શીર્યન્તે પતન્તિ વા ||૨૩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 25

સન્ધયસ્તુ દ્વિવિધાશ્ચેષ્ટાવન્તઃ , સ્થિરાશ્ચ ||૨૪|| શાખાસુ હન્વોઃ કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તસ્તુ સન્ધયઃ | શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞેયા હિ સ્થિરા બુધૈઃ ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

સઙ્ખ્યાતસ્તુ દશોત્તરે દ્વે શતે | તેષાં શાખાસ્વષ્ટષષ્ટિઃ, એકોનષષ્ટિઃ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્ર્યશીતિઃ | એકૈકસ્યાં પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્રયસ્ત્રયઃ, દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે, તે ચતુર્દશ; જાનુગુલ્ફવઙ્ક્ષણેષ્વેકૈકઃ, એવં સપ્તદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ત્રયઃ કટીકપાલેષુ, ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે, તાવન્ત એવ પાર્શ્વયોઃ, ઉરસ્યષ્ટૌ; તાવન્ત એવ ગ્રીવાયાં, ત્રયઃ કણ્ઠે, નાડીષુ હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસ્વષ્ટાદશ, દન્તપરિમાણા દન્તમૂલેષુ, એકઃ કાકલકે નાસાયાં ચ, દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલયોર્નેત્રાશ્રયૌ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકઃ, દ્વૌ હનુસન્ધી, દ્વાવુપરિષ્ટાદ્ભ્રુવોઃ શઙ્ખયોશ્ચ, પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ, એકો મૂર્ધ્નિ ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ત એતે સન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ- કોરોલૂખલસામુદ્ગપ્રતરતુન્નસેવનીવાયસતુણ્ડમણ્ડલશઙ્ખાવર્તાઃ | તેષામઙ્ગુલિમણિબન્ધગુલ્ફજાનુકૂર્પરેષુ કોરાઃ સન્ધયઃ, કક્ષાવઙ્ક્ષણદશનેષૂલૂખલાઃ, અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ, ગ્રીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ, શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવન્યઃ, હન્વોરુભયતસ્તુ વાયસતુણ્ડાઃ, કણ્ઠહૃદયનેત્રક્લોમનાડીષુ મણ્ડલાઃ, શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ | તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

અસ્થ્નાં તુ સન્ધયો હ્યેતે કેવલાઃ પરિકીર્તિતાઃ | પેશીસ્નાયુસિરાણાં તુ સન્ધિસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે ||૨૮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

નવ સ્નાયુશતાનિ | તાસાં શાખાસુ ષટ્શતાનિ, દ્વે શતે ત્રિંશચ્ચ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તતિઃ | એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ષણ્નિચિતાસ્તાસ્ત્રિંશત્ , તાવત્ય એવ તલકૂર્ચગુલ્ફેષુ, તાવત્ય એવ જઙ્ઘાયાં, દશ જાનુનિ, ચત્વારિંશદૂરૌ, દશ વઙ્ક્ષણે, શતમધ્યર્ધમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ; એતેનેતરસક્થિ બહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ષષ્ટિઃ કટ્યાં, પૃષ્ઠેઽશીતિઃ, પાર્શ્વયોઃ ષષ્ટિઃ, ઉરસિ ત્રિંશત્; ષટ્ત્રિંશદ્ગ્રીવાયાં, મૂર્ધ્નિ ચતુસ્ત્રિંશત્; એવં નવ સ્નાયુશતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ ||૨૯||

Adhikarana 25 (30-36) · Śloka 36

ભવન્તિ ચાત્ર- સ્નાયૂશ્ચતુર્વિધા વિદ્યાત્તાસ્તુ સર્વા નિબોધ મે | પ્રતાનવત્યો વૃત્તાશ્ચ પૃથ્વ્યશ્ચ શુષિરાસ્તથા ||૩૦|| પ્રતાનવત્યઃ શાખાસુ સર્વસન્ધિષુ ચાપ્યથ | વૃત્તાસ્તુ કણ્ડરાઃ સર્વા વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ ||૩૧|| આમપક્વાશયાન્તેષુ બસ્તૌ ચ શુષિરાઃ ખલુ | પાર્શ્વોરસિ તથા પૃષ્ઠે પૃથુલાશ્ચ શિરસ્યથ ||૩૨|| નૌર્યથા ફલકાસ્તીર્ણા બન્ધનૈર્બહુભિર્યુતા | ભારક્ષમા ભવેદપ્સુ નૃયુક્તા સુસમાહિતા ||૩૩|| એવમેવ શરીરેઽસ્મિન્ યાવન્તઃ સન્ધયઃ સ્મૃતાઃ | સ્નાયુભિર્બહુભિર્બદ્ધાસ્તેન ભારસહા નરાઃ ||૩૪|| ન હ્યસ્થીનિ ન વા પેશ્યો ન સિરા ન ચ સન્ધયઃ | વ્યાપાદિતાસ્તથા હન્યુર્યથા સ્નાયુઃ શરીરિણમ્ ||૩૫|| યઃ સ્નાયૂઃ પ્રવિજાનાતિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાસ્તથા | સ ગૂઢં શલ્યમાહર્તું દેહાચ્છક્નોતિ દેહિનામ્ ||૩૬||

Adhikarana 26 (37-38) · Śloka 38

પઞ્ચ પેશીશતાનિ ભવન્તિ | તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ, કોષ્ઠે ષટ્ષષ્ટિઃ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ચતુસ્ત્રિંશત્ | એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં તિસ્રસ્તિસ્રસ્તાઃ પઞ્ચદશ, દશ પ્રપદે, પાદોપરિ કૂર્ચસન્નિવિષ્ટાસ્તાવત્ય એવ, દશ ગુલ્ફતલયોઃ, ગુલ્ફજાન્વન્તરે વિંશતિઃ, પઞ્ચ જાનુનિ, વિંશતિરૂરૌ , દશ વઙ્ક્ષણે, શતમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવતિ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; તિસ્રઃ પાયૌ, એકા મેઢ્રે, સેવન્યાં ચાપરા, દ્વે વૃષણયોઃ , સ્ફિચોઃ પઞ્ચ પઞ્ચ, દ્વે બસ્તિશિરસિ, પઞ્ચોદરે , નાભ્યામેકા, પૃષ્ઠોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ દીર્ઘાઃ, ષટ્ પાર્શ્વયોઃ, દશ વક્ષસિ, અક્ષકાંસૌ પ્રતિ સમન્તાત્ સપ્ત, દ્વે હૃદયામાશયયોઃ, ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુ(ન્દુ)કેષુ; ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, અષ્ટૌ હન્વોઃ , એકૈકા કાકલકગલયોઃ, દ્વે તાલુનિ, એકા જિહ્વાયાં , દ્વે ઓષ્ઠયોઃ, દ્વે નાસાયાં , દ્વે નેત્રયોઃ, ગણ્ડયોશ્ચતસ્રઃ, કર્ણયોર્દ્વે, ચતસ્રો લલાટે, એકા શિરસીતિ ; એવમેતાનિ પઞ્ચ પેશીશતાનિ ||૩૭|| ભવતિ ચાત્ર- સિરાસ્નાય્વસ્થિપર્વાણિ સન્ધયશ્ચ શરીરિણામ્ | પેશીભિઃ સંવૃતાન્યત્ર બલવન્તિ ભવન્ત્યતઃ ||૩૮||

Adhikarana 27 (39) · Śloka 39

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિકા | દશ તાસાં સ્તનયોરેકૈકસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચેતિ, યૌવને તાસાં પરિવૃદ્ધિઃ; અપત્યપથે ચતસ્રઃ- તાસાં પ્રસૃતે અભ્યન્તરતો દ્વે, મુખાશ્રિતે બાહ્યે ચ વૃત્તે દ્વે, ગર્ભચ્છિદ્રસંશ્રિતાસ્તિસ્રઃ, શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યસ્તિસ્ર એવ | પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભશય્યા, યત્ર ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ ||૩૯||

Adhikarana 28 (40) · Śloka 40

તાસાં બહલપેલવસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશભાવાઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાયુપ્રચ્છાદકા યથાપ્રદેશં સ્વભાવત એવ ભવન્તિ ||૪૦||

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

ભવતિ ચાત્ર- પુંસાં પેશ્યઃ પુરસ્તાદ્યાઃ પ્રોક્તા લક્ષણમુષ્કજાઃ | સ્ત્રીણામાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ ફલમન્તર્ગતં હિ તાઃ ||૪૧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 42

મર્મસિરાધમનીસ્રોતસામન્યત્ર પ્રવિભાગઃ ||૪૨||

Adhikarana 31 (43-44) · Śloka 44

શઙ્ખનાભ્યાકૃતિર્યોનિસ્ત્ર્યાવર્તા સા પ્રકીર્તિતા | તસ્યાસ્તૃતીયે ત્વાવર્તે ગર્ભશય્યા પ્રતિષ્ઠિતા ||૪૩|| યથા રોહિતમત્સ્યસ્ય મુખં ભવતિ રૂપતઃ | તત્સંસ્થાનાં તથારૂપાં ગર્ભશય્યાં વિદુર્બુધાઃ ||૪૪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

આભુગ્નોઽભિમુખઃ શેતે ગર્ભો ગર્ભાશયે સ્ત્રિયાઃ | સ યોનિં શિરસા યાતિ સ્વભાવાત્ પ્રસવં પ્રતિ ||૪૫||

Adhikarana 33 (46) · Śloka 46

ત્વક્પર્યન્તસ્ય દેહસ્ય યોઽયમઙ્ગવિનિશ્ચયઃ | શલ્યજ્ઞાનાદૃતે નૈષ વર્ણ્યતેઽઙ્ગેષુ કેષુચિત્ ||૪૬||

Adhikarana 34 (47-48) · Śloka 48

તસ્માન્નિઃસંશયં જ્ઞાનં હર્ત્રા શલ્યસ્ય વાઞ્છતા | શોધયિત્વા મૃતં સમ્યગ્દ્રષ્ટવ્યોઽઙ્ગવિનિશ્ચયઃ ||૪૭|| પ્રત્યક્ષતો હિ યદ્દૃષ્ટં શાસ્ત્રદૃષ્ટં ચ યદ્ભવેત્ | સમાસતસ્તદુભયં ભૂયો જ્ઞાનવિવર્ધનમ્ ||૪૮||

Adhikarana 35 (49) · Śloka 49

તસ્માત્ સમસ્તગાત્રમવિષોપહતમદીર્ઘવ્યાધિપીડિતમવર્ષશતિકં નિઃસૃષ્ટાન્ત્રપુરીષં પુરુષમાવહન્ત્યામાપગાયાં નિબદ્ધં પઞ્જરસ્થં મુઞ્જવલ્કલકુશશણાદીનામન્યતમેનાવેષ્ટિતાઙ્ગમપ્રકાશે દેશે કોથયેત્, સમ્યક્પ્રકુથિતં ચોદ્ધૃત્ય, તતો દેહં સપ્તરાત્રાદુશીરબાલવેણુબલ્વજકૂર્ચાનામન્યતમેન શનૈઃ શનૈરવઘર્ષયંસ્ત્વગાદીન્ સર્વાનેવ બાહ્યાભ્યન્તરાનઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિશેષાન્ યથોક્તાન્ લક્ષયેચ્ચક્ષુષા ||૪૯||

Adhikarana 36 (50) · Śloka 50

ન શક્યશ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટું દેહે સૂક્ષ્મતમો વિભુઃ | દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુર્ભિસ્તપશ્ચક્ષુર્ભિરેવ ચ ||૫૦||

Adhikarana 37 (51) · Śloka 51

શરીરે ચૈવ શાસ્ત્રે ચ દૃષ્ટાર્થઃ સ્યાદ્વિશારદઃ | દૃષ્ટશ્રુતાભ્યાં સન્દેહમવાપોહ્યાચરેત્ ક્રિયાઃ ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણશારીરં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||