Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ശരീരസങ്ഖ്യാവ്യാകരണം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ഗര്ഭവ്യാകരണാനന്തരമുത്പന്നസ്യ ഗര്ഭസ്യ സഞ്ജാതാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗതയാ ലബ്ധശരീരസഞ്ജ്ഞസ്യ ശരീരാവയവാനാം സങ്ഖ്യാ കര്തും യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ ശരീരമുക്തം, തസ്യാവയവശഃ സങ്ഖ്യാ, തസ്യാ വ്യാകരണം വിവരണം യത്ര ശാരീരേ തദ്വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; അഥവാ ശരീരശബ്ദോऽയം സമുദായവൃത്തിരവയവേഷ്വപി വര്തതേ, തേഷാം സങ്ഖ്യാ; ശേഷം പൂര്വവത്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ശുക്രശോണിതം ഗര്ഭാശയസ്ഥമാത്മപ്രകൃതിവികാരസമ്മൂര്ച്ഛിതം ‘ഗര്ഭ’ ഇത്യുച്യതേ |
തം ചേതനാവസ്ഥിതം വായുര്വിഭജതി, തേജ ഏനം പചതി, ആപഃ ക്ലേദയന്തി, പൃഥിവീ സംഹന്തി, ആകാശം വിവര്ധയതി; ഏവം വിവര്ധിതഃ സ യദാ ഹസ്തപാദജിഹ്വാഘ്രാണകര്ണനിതമ്ബാദിഭിരങ്ഗൈരുപേതസ്തദാ ‘ശരീരം’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ |
തച്ച ഷഡങ്ഗം- ശാഖാശ്ചതസ്രോ, മധ്യം പഞ്ചമം, ഷഷ്ഠം ശിര ഇതി ||൩||
View original
शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसम्मूर्च्छितं ‘गर्भ’ इत्युच्यते |
तं चेतनावस्थितं वायुर्विभजति, तेज एनं पचति, आपः क्लेदयन्ति, पृथिवी संहन्ति, आकाशं विवर्धयति; एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिरङ्गैरुपेतस्तदा ‘शरीरं’ इति सञ्ज्ञां लभते |
तच्च षडङ्गं- शाखाश्चतस्रो, मध्यं पञ्चमं, षष्ठं शिर इति ||३||
തത്ര ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാവിവരണം പ്രതിപാദയിതുകാമഃ ശരീരശബ്ദവ്യപദേശ്യമേവ താവത് ക്രമേണാഹ- ശുക്രശോണിതമിത്യാദി| ആത്മപ്രകൃതിവികാരസമ്മൂര്ച്ഛിതമിതി ആത്മാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ, പ്രകൃതയഃ പ്രധാനാദയോऽഷ്ടൌ, വികാരാഃ പഞ്ചഭൂതാന്യേകാദശേന്ദ്രിയാണി ചേതി ഷോഡശ, തൈഃ സമ്മൂര്ച്ഛിതം മിശ്രീഭൂതം ‘ഗര്ഭ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ; ഏതേന യോഗിനാമുപയോഗീ പഞ്ചവിംശതികോ രാശിരുക്തഃ| തമിദാനീം ഭിഷജാമുപയോഗിനം ഷഡ്ധാതുകം കൃത്വാ നിര്ദിശന്നാഹ- തമിത്യാദി| ചേതനയാ ഹേതുഭൂതയാ യാവദ്ഗര്ഭപ്രസവകാലമവസ്ഥിതം ചേതനാവസ്ഥിതമ്, അന്യഥാ കുഥിതവിശീര്ണം സ്യാത്| തം വായുര്വിഭജതി ദോഷധാതുമലാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവിഭാഗേന; തേജ ഏനം പചതി രൂപാദ്രൂപാന്തരേണാവസ്ഥാനം പ്രാപയതി; ആപഃ ക്ലേദയന്തി വിഭാഗപരിണാമകാരിണോരനിലാനലയോഃ ശോഷണേऽപ്യാര്ദ്രതാം ജനയന്തി; പൃഥിവീ സംഹന്തി അദ്ഭിഃ ക്ലിന്നമപി കഠിനം മൂര്തിമത് കരോതി; ‘സംഹരതി’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തന്ന, സമ്പൂര്വസ്യ ഹൃഞോ വിനാശാര്ഥത്വാത്; ആകാശം വിവര്ധയതി അനിലാനലവിദാരിതസ്രോതസാമാധ്മാപനേനോര്ധ്വമധസ്തിര്യഗ്വിവര്ധിതമവകാശദാനേന വിവര്ധയതി| മധ്യമിദം കണ്ഠാദിഗുദപര്യന്തമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അതഃ പരം പ്രത്യങ്ഗാനി വക്ഷ്യന്തേ- മസ്തകോദരപൃഷ്ഠനാഭിലലാടനാസാചിബുകബസ്തിഗ്രീവാ ഇത്യേതാ ഏകൈകാഃ, കര്ണനേത്രഭ്രൂശങ്ഖാംസഗണ്ഡകക്ഷസ്തനവങ്ക്ഷണവൃഷണപാര്ശ്വസ്ഫിഗ്ജാനുകൂര്പരബാഹൂരുപ്രഭൃതയോ ദ്വേ ദ്വേ, വിംശതിരങ്ഗുലയഃ, സ്രോതാംസി വക്ഷ്യമാണാനി , ഏഷ പ്രത്യങ്ഗവിഭാഗ ഉക്തഃ ||൪||
View original
अतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते- मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकबस्तिग्रीवा इत्येता एकैकाः, कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवङ्क्षणवृषणपार्श्वस्फिग्जानुकूर्परबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे, विंशतिरङ्गुलयः, स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि , एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ||४||
അപരമപ്യവയവവിഭാഗം സങ്ഖ്യാശ്രയം ശരീരേ നിര്ദിശന്നാഹ- അതഃ പരമിത്യാദി| അംസോ ബാഹുശിരഃ, ഗണ്ഡോ ഗല്ലഃ, സ്ഫിക് പാദഃ, ഊരൂ ‘ജാങ്ഘ’ ഇതി ലോകേ| ബാഹൂരുപ്രഭൃതയോ ദ്വേ ദ്വേ ഇത്യത്ര പ്രഭൃതിഗ്രഹണാച്ചൌഷ്ഠസൃക്കണീകുകുന്ദരാണാമവരോധഃ | നനു സ്രോതാംസി പ്രത്യങ്ഗേഷു കിമിതി ന നിര്ദിഷ്ടാനീത്യാഹ- സ്രോതാംസീത്യാദി| വക്ഷ്യമാണാനീതി ആശ്രിതേഷു ത്വഗാദ്യവയവേഷ്വിത്യര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തസ്യ പുനഃ സങ്ഖ്യാനം - ത്വചഃ കലാ ധാതവോ മലാ ദോഷാ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ ഫുപ്ഫുസ ഉണ്ഡുകോ ഹൃദയമാശയാ അന്ത്രാണി വൃക്കൌ സ്രോതാംസി കണ്ഡരാ ജാലാനി കൂര്ചാ രജ്ജവഃ സേവന്യഃ സങ്ഘാതാഃ സീമന്താ അസ്ഥീനി സന്ധയഃ സ്നായവഃ പേശ്യോ മര്മാണി സിരാ ധമന്യോ യോഗവഹാനി സ്രോതാംസി ച ||൫||
View original
तस्य पुनः सङ्ख्यानं - त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यः सङ्घाताः सीमन्ता अस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च ||५||
ഏതാന്യങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാന്യാശ്രയഭൂതാനി പ്രതിപാദ്യൈതേഷ്വവയവേഷു യേ സമാശ്രിതാസ്ത്വഗാദ്യവയവാസ്തേഷാം വ്യാകരണമാഹ- തസ്യ പുനരിത്യാദി| തസ്യേതി അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാത്മകസ്യ ശരീരസ്യ| സങ്ഖ്യാനമിതി സങ്ഖ്യായതേ യേന ശരീരം തത് സങ്ഖ്യാനമ്| കിം തദിത്യാഹ- ത്വചഃ കലാ ഇത്യാദി| ത്വഗാദികം യോഗവഹസ്രോതോऽന്തമേകോനത്രിംശത്| യോഗവഹാനീതി ധമന്യാ സഹ യോഗം വഹന്തി യാനി സ്രോതാംസി താനി യോഗവഹാനി ധമനീവ്യാകരണോദിതാനി പ്രാണോദകാന്നാദിവാഹീനീത്യര്ഥഃ ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ത്വചഃ സപ്ത, കലാഃ സപ്ത, ആശയാഃ സപ്ത, ധാതവഃ സപ്ത, സപ്ത സിരാശതാനി, പഞ്ച പേശീശതാനി, നവ സ്നായുശതാനി, ത്രീണ്യസ്ഥിശതാനി, ദ്വേ ദശോത്തരേ സന്ധിശതേ, സപ്തോത്തരം മര്മശതം, ചതുര്വിംശതിര്ധമന്യഃ, ത്രയോ ദോഷാഃ, ത്രയോ മലാഃ, നവ സ്രോതാംസി, (ഷോഡശ കണ്ഡരാഃ, ഷോഡശ ജാലാനി, ഷട് കൂര്ചാഃ, ചതസ്രോ രജ്ജവഃ, സപ്ത സേവന്യഃ, ചതുര്ദശ സങ്ഘാതാഃ, ചതുര്ദശ സീമന്താഃ, ദ്വാവിംശതിര്യോഗവഹാനി സ്രോതാംസി, ദ്വികാന്യന്ത്രാണി ) ചേതി സമാസഃ ||൬||
View original
त्वचः सप्त, कलाः सप्त, आशयाः सप्त, धातवः सप्त, सप्त सिराशतानि, पञ्च पेशीशतानि, नव स्नायुशतानि, त्रीण्यस्थिशतानि, द्वे दशोत्तरे सन्धिशते, सप्तोत्तरं मर्मशतं, चतुर्विंशतिर्धमन्यः, त्रयो दोषाः, त्रयो मलाः, नव स्रोतांसि, (षोडश कण्डराः, षोडश जालानि, षट् कूर्चाः, चतस्रो रज्जवः, सप्त सेवन्यः, चतुर्दश सङ्घाताः, चतुर्दश सीमन्ताः, द्वाविंशतिर्योगवहानि स्रोतांसि, द्विकान्यन्त्राणि ) चेति समासः ||६||
കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനഃ സങ്ക്ഷേപേണ ത്വഗാദീന് കതിചിത്സങ്ഖ്യയോപേതാന് പഠന്തി| തന്മതമാഹ- ത്വചഃ സപ്തേത്യാദി| സമാസഃ സങ്ക്ഷേപഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
വിസ്താരോऽത ഊര്ധ്വം- ത്വചോऽഭിഹിതാഃ കലാ ധാതവോ മലാ ദോഷാ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ ഫുപ്ഫുസ ഉണ്ഡുകോ ഹൃദയം വൃക്കൌ ച ||൭||
View original
विस्तारोऽत ऊर्ध्वं- त्वचोऽभिहिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयं वृक्कौ च ||७||
സങ്ക്ഷേപേണാഭിഹിതാനാം ത്വഗാദീനാം വിസ്താരമാഹ- വിസ്താരോऽത ഇത്യാദി| ത്വചോऽഭിഹിതാ ഇതി സങ്ഖ്യയാ നാമഭിശ്ച ഗര്ഭവ്യാകരണേ, കലാദയശ്ചാഭിഹിതാഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ആശയാസ്തു- വാതാശയഃ, പിത്താശയഃ, ശ്ലേഷ്മാശയോ, രക്താശയ, ആമാശയഃ, പക്വാശയോ, മൂത്രാശയഃ , സ്ത്രീണാം ഗര്ഭാശയോऽഷ്ടമ ഇതി ||൮||
View original
आशयास्तु- वाताशयः, पित्ताशयः, श्लेष्माशयो, रक्ताशय, आमाशयः, पक्वाशयो, मूत्राशयः , स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम इति ||८||
ആശയാനാഹ- ആശയാസ്ത്വിത്യാദി| ആശയോऽധിഷ്ഠാനമ്| പിത്താശയാദധഃ പക്വാശയഃ, തസ്യൈകദേശേ ച വിഭക്തമലാധാര ഉണ്ഡു(ന്ദു)കോ വിദ്യതേ, അത ഉണ്ഡു(ന്ദു)കാത് പക്വാശയോ ഭിന്ന ഇത്യര്ഥഃ| ആശയക്രമസ്തു വാഗ്ഭടേനോക്താ യഥാ- “രക്തസ്യാദ്യഃ ക്രമാത് പരേ| കഫാമപിത്തപക്വാനാം വായോര്മൂത്രസ്യ ച ക്രമാത്| ഗര്ഭാശയോऽഷ്ടമഃ സ്ത്രീണാം പിത്തപക്വാശയാന്തരാ”- (വാ.ശാ.൩) ഇതി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
സാര്ധത്രിവ്യാമാന്യന്ത്രാണി പുംസാം, സ്ത്രീണാമര്ധവ്യാമഹീനാനി ||൯||
View original
सार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां, स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि ||९||
അന്ത്രാണ്യാഹ- സാര്ധേത്യാദി| വ്യാമോ ബാഹ്വോഃ സകരയോസ്തതയോസ്തിര്യഗന്തരമ്||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ശ്രവണനയനവദനഘ്രാണഗുദമേഢ്രാണി നവ സ്രോതാംസി നരാണാം ബഹിര്മുഖാനി, ഏതാന്യേവ സ്ത്രീണാമപരാണി ച ത്രീണി ദ്വേ സ്തനയോരധസ്താദ്രക്തവഹം ച ||൧൦||
View original
श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसि नराणां बहिर्मुखानि, एतान्येव स्त्रीणामपराणि च त्रीणि द्वे स्तनयोरधस्ताद्रक्तवहं च ||१०||
ശ്രവണേത്യാദി| നന്വന്യാന്യപി ധമനീവ്യാകരണോദിതാനി സ്രോതാംസി വക്തവ്യാനീത്യാഹ- ബഹിര്മുഖാനീതി| ധമനീവ്യാകരണോദിതാനി ത്വന്തര്മുഖാനി| അധസ്താദ്രക്തവഹം സ്മരാതപത്രസ്യാധ ആര്തവവഹം, സ്മരാതപത്രം ഭഗസ്യോപരിതനേ ഭാഗേ| ഉക്തം ച- “വിപുലപിപ്പലപത്രസമാകൃതേരവയവസ്യ ശിരസ്തലമാശ്രിതമ്| സകലകാമസിരാമുഖചുമ്ബിതം നിഗദിതം മദനാതപവാരണമ്-” ഇതി||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഷോഡശ കണ്ഡരാഃ- താസാം ചതസ്രഃ പാദയോഃ, താവത്യോ ഹസ്തഗ്രീവാപൃഷ്ഠേഷു; തത്ര ഹസ്തപാദഗതാനാം കണ്ഡരാണാം നഖാ അഗ്രപ്രരോഹാഃ, ഗ്രീവാഹൃദയനിബന്ധിനീനാമധോഭാഗഗതാനാം മേഢ്രം, ശ്രോണിപൃഷ്ടനിബന്ധിനീനാമധോഭാഗഗതാനാം ബിമ്ബം , മൂര്ധോരുവക്ഷോംऽസപിണ്ഡാദീനാം ച ||൧൧||
View original
षोडश कण्डराः- तासां चतस्रः पादयोः, तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु; तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहाः, ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनामधोभागगतानां मेढ्रं, श्रोणिपृष्टनिबन्धिनीनामधोभागगतानां बिम्बं , मूर्धोरुवक्षोंऽसपिण्डादीनां च ||११||
ഷോഡശേത്യാദി| കണ്ഡരാ മഹാസ്നായുഃ| താവത്യോ ഹസ്തഗ്രീവാപൃഷ്ഠേഷ്വിതി ഹസ്തയോശ്ചതസ്രഃ, ഗ്രീവായാം ചതസ്രഃ, പൃഷ്ഠേ ചതസ്രഃ| ഹസ്താദിഗതാനാം കണ്ഡരാണാമഗ്രിമഭാഗമാഹ- തത്രേത്യാദി| ജേജ്ഝടസ്തു “ഹസ്തപാദഗതാനാം കണ്ഡരാണാമസ്ഥ്നാം ച നഖാ അഗ്രപ്രരോഹാ” ഇതി പഠതി| ഗ്രീവയാ സഹ ഹൃദയനിബന്ധിനീനാം ചതസൃണാം മേഢ്രം ‘അഗ്രപ്രരോഹ’ ഇതി ശേഷഃ| ശ്രോണ്യാ സഹ പൃഷ്ഠനിബന്ധിനീനാം പൃഷ്ഠനിശ്ചലബന്ധം കുര്വതീനാം പൃഷ്ഠജാനാം ചതസൃണാമധോഭാഗഗതാനാം ബിമ്ബം മണ്ഡലമര്ഥാന്നിതമ്ബസ്യ| മൂര്ധോരുവക്ഷോംऽസപിണ്ഡാദീനാം ചേതി പൂര്വവാക്യാത് ബിമ്ബമനുവര്തതേ, തേന മസ്തകസ്യ യദ് ബിമ്ബം മണ്ഡലം തദ്ഗ്രീവാശ്രിതാനാം പ്രാഗുക്താനാമേവ ചതസൃണാമുപരിഗതാനാം കണ്ഡരാണാമഗ്രപ്രരോഹഃ, തഥാ പാദഗതാനാം ചതസൃണാമുപരിഗതാനാമൂരുമണ്ഡലമഗ്രപ്രരോഹഃ, തഥാ പൃഷ്ഠഗതാനാം ചതസൃണാം കണ്ഡരാണാമുപരിഗതാനാം വക്ഷോമണ്ഡലമ്, ആദിശബ്ദഗൃഹീതസ്യ സ്തനസ്യ ച മണ്ഡലമഗ്രപ്രരോഹഃ| ഹസ്തഗതാനാം ചതസൃണാമുപരിഗതാനാമംസപിണ്ഡോ ബാഹുശിരോऽഗ്രപ്രരോഹ ഇതി| മസ്തകസ്യ തഥൈവോര്വോസ്തഥാ വക്ഷസസ്തഥാംऽസപിണ്ഡയോശ്ച യദ്ബിമ്ബം മണ്ഡലമ്, ആദിശബ്ദാത് സ്തനപിണ്ഡയോരപി മണ്ഡലം, താസാം ഷോഡശാനാം യഥാസമീപം പ്രരോഹഃ||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിജാലാനി പ്രത്യേകം ചത്വാരി; താനി മണിബന്ധഗുല്ഫസംശ്രിതാനി പരസ്പരനിബദ്ധാനി പരസ്പരഗവാക്ഷിതാനി ചേതി, യൈര്ഗവാക്ഷിതമിദം ശരീരമ് ||൧൨||
View original
मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि; तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानि परस्परगवाक्षितानि चेति, यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम् ||१२||
ജാലാന്യാഹ- മാംസേത്യാദി| മാംസാദീനാം ചതുര്ണാം പ്രത്യേകം ചത്വാരി ജാലാനി| തേഷാം മാംസാദിജാലാനാം ചത്വാര്യേകൈകസ്മിന് മണിബന്ധേ ഗുല്ഫേ ച| തദ്യഥാ- മാംസസ്യൈകമേകസ്മിന് മണിബന്ധേ ഗുല്ഫേ ച, ഏവം സിരാണാം സ്നായൂനാമസ്ഥ്നാം ചൈകൈകം ജാലകമിതി ചത്വാരി ജാലകാനി| പരസ്പരഗവാക്ഷിതാനി സഞ്ജാതപരസ്പരച്ഛിദ്രാണീത്യര്ഥഃ| യൈര്ഗവാക്ഷിതമിതി വിരചിതനിരന്തരജാലകാകാരരന്ധ്രനികരപരികലിതമിത്യര്ഥഃ||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ഷട് കൂര്ചാഃ, തേ ഹസ്തപാദഗ്രീവാമേഢ്രേഷു; ഹസ്തയോര്ദ്വൌ, പാദയോര്ദ്വൌ, ഗ്രീവാമേഢ്രയോരേകൈകഃ ||൧൩||
View original
षट् कूर्चाः, ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु; हस्तयोर्द्वौ, पादयोर्द्वौ, ग्रीवामेढ्रयोरेकैकः ||१३||
ഷട് കൂര്ചാ ഇത്യാദി| കൂര്ചാ ഇവ കൂര്ചാഃ, നാമ്നൈവാകൃതിരുന്നേയാ; തേ പുനര്മാംസാസ്ഥിസിരാസ്നായൂനാം ജാലകപ്രഭവാണാം സന്തതിവിരചിതാഃ||൧൩||
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
മഹത്യോ മാംസരജ്ജവശ്ചതസ്രഃ- പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ പേശീനിബന്ധനാര്ഥം ദ്വേ ബാഹ്യേ, ആഭ്യന്തരേ ച ദ്വേ ||൧൪||
സപ്ത സേവന്യഃ ; സിരസി വിഭക്താഃ പഞ്ച, ജിഹ്വാശേഫസോരേകൈകാ; താഃ പരിഹര്തവ്യാഃ ശസ്ത്രേണ ||൧൫||
View original
महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रः- पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं द्वे बाह्ये, आभ्यन्तरे च द्वे ||१४||
सप्त सेवन्यः ; सिरसि विभक्ताः पञ्च, जिह्वाशेफसोरेकैका; ताः परिहर्तव्याः शस्त्रेण ||१५||
മഹത്യ ഇത്യാദി| പേശീനിബന്ധനാര്ഥമിതി പ്രയോജനകഥനമ്| ഗയീ തു, മഹത്യോ മാംസരജ്ജവശ്ചതസ്രഃ ചതസ്രഃ പൃഷ്ഠവംശമുഭയത ഇത്യഷ്ടൌ പ്രതിപാദയതി||൧൪-൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ചതുര്ദശാസ്ഥ്നാം സങ്ഘാതാഃ; തേഷാം ത്രയോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണേഷു, ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ, ത്രികശിരസോരേകൈകഃ ||൧൬||
View original
चतुर्दशास्थ्नां सङ्घाताः; तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, त्रिकशिरसोरेकैकः ||१६||
സങ്ഘാതാനാഹ- ചതുര്ദശാസ്ഥ്നാമിത്യാദി| ത്രയോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണേഷു, താവന്തോऽന്യസ്മിന് സക്ഥ്നി, ബാഹ്വോരേവമേവ, ഏവം ചതുര്ഭിസ്ത്രികൈര്ദ്വാദശ; ത്രികശിരസോരേകൈകഃ- ത്രികേ ഏകഃ, ഏകഃ ശിരസീത്യേവം ചതുര്ദശ| യദ്യപി ശ്രോണികാണ്ഡഭാഗേ ത്രികം പ്രസിദ്ധം, തഥാऽപ്യത്ര ബാഹുഗ്രീവാസ്ഥിത്രയസങ്ഘാതസ്ത്രിക ഉച്യതേ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ചതുര്ദശൈവ സീമന്താഃ; തേ ചാസ്ഥിസങ്ഘാതവദ്ഗണനീയാഃ, യതസ്തൈര്യുക്താ അസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ; യേ ഹ്യുക്താഃ സങ്ഘാതാസ്തേ ഖല്വഷ്ടാദശൈകേഷാമ് ||൧൭||
View original
चतुर्दशैव सीमन्ताः; ते चास्थिसङ्घातवद्गणनीयाः, यतस्तैर्युक्ता अस्थिसङ्घाताः; ये ह्युक्ताः सङ्घातास्ते खल्वष्टादशैकेषाम् ||१७||
സീമന്താനാഹ- ചതുര്ദശൈവേത്യാദി| തൈര്യുക്താ അസ്ഥിസങ്ഘാതാ ഇതി| തഥാച ഭോജഃ- “സങ്ഘാതാഃ സീവിതാ യൈസ്തു സീമന്താംസ്താന് പ്രചക്ഷ്മഹേ”- ഇതി| പരമതമാഹ- യേ ഹ്യുക്താ ഇത്യാദി| ഏകേഷാമാചാര്യാണാം മതേ സങ്ഘാതാ അഷ്ടാദശ; തദ്യഥാ- പൂര്വോക്താശ്ചതുര്ദശ, ശ്രോണികാണ്ഡമുപര്യേകഃ, വക്ഷൌപര്യേകഃ, ഉദരോരഃസന്ധാനേ ഏകഃ, അംസകൂടമുപര്യേകഃ, ഏവമഷ്ടാദശ||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ത്രീണി സഷഷ്ടാന്യസ്ഥിശതാനി വേദവാദിനോ ഭാഷന്തേ; ശല്യതന്ത്രേഷു തു ത്രീണ്യേവ ശതാനി |
തേഷാം സവിംശമസ്ഥിശതം ശാഖാസു, സപ്തദശോത്തരം ശതം ശ്രോണിപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരഃസു, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം ത്രിഷഷ്ടിഃ, ഏവമസ്ഥ്നാം ത്രീണി ശതാനി പൂര്യന്തേ ||൧൮||
View original
त्रीणि सषष्टान्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते; शल्यतन्त्रेषु तु त्रीण्येव शतानि |
तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु, सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः, एवमस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्यन्ते ||१८||
അസ്ഥിസങ്ഖ്യാം കുര്വന്നാഹ- ത്രീണീത്യാദി| വേദവാദിനോ ഭാഷന്ത ഇത്യത്രായുര്വേദവാദിന ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യം, ന പുനര്വേദ ഏവ; തദാ തു ത്രീണ്യേവാസ്ഥിശതാനീത്യത്രത്യം വചോ വേദവിരുദ്ധത്വാദപ്രമാണം സ്യാത്| സ്വമതമാഹ- ശല്യതന്ത്രേഷ്വിത്യാദി||൧൮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ഏകൈകസ്യാം തു പാദാങ്ഗുല്യാം ത്രീണി ത്രീണി താനി പഞ്ചദശ, തലകൂര്ചഗുല്ഫസംശ്രിതാനി ദശ, പാര്ഷ്ണ്യാമേകം, ജങ്ഘായാം ദ്വേ, ജാനുന്യേകമ്, ഏകമൂരാവിതി, ത്രിംശദേവമേകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവന്തി, ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ശ്രോണ്യാം പഞ്ച, തേഷാം ഗുദഭഗനിതമ്ബേഷു ചത്വാരി, ത്രികസംശ്രിതമേകം, പാര്ശ്വേ ഷട്ത്രിംശദേകസ്മിന് , ദ്വിതീയേऽപ്യേവം, പൃഷ്ഠേ ത്രിംശത്, അഷ്ടാവുരസി , ദ്വേ അംസഫലകേ ; ഗ്രീവായാം നവ, കണ്ഠനാഡ്യാം ചത്വാരി, ദ്വേ ഹന്വോഃ , ദന്താ ദ്വാത്രിംശത്, നാസായാം ത്രീണി, ഏകം താലുനി, ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖേഷ്വേകൈകം, ഷട് ശിരസീതി ||൧൯||
View original
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश, तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश, पार्ष्ण्यामेकं, जङ्घायां द्वे, जानुन्येकम्, एकमूराविति, त्रिंशदेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; श्रोण्यां पञ्च, तेषां गुदभगनितम्बेषु चत्वारि, त्रिकसंश्रितमेकं, पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन् , द्वितीयेऽप्येवं, पृष्ठे त्रिंशत्, अष्टावुरसि , द्वे अंसफलके ; ग्रीवायां नव, कण्ठनाड्यां चत्वारि, द्वे हन्वोः , दन्ता द्वात्रिंशत्, नासायां त्रीणि, एकं तालुनि, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं, षट् शिरसीति ||१९||
കഥം ശാഖാസു വിംശത്യധികം ശതം പൂര്യതേ തദാഹ- ഏകൈകസ്യാം ത്വിത്യാദി| തലകൂര്ചഗുല്ഫേത്യാദി തത്ര പാദതലേ പഞ്ച ശലാകാഃ, തത്പ്രബന്ധനമേകമസ്ഥി , ദ്വേ ദ്വേ കൂര്ചഗുല്ഫയോരിതി ദശ| വിംശച്ചതുഷ്കേണ സവിംശമേകശതമ്| യഥാ ശ്രോണിപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരഃസു സപ്തദശോത്തരം ശതം പൂര്യതേ തഥാऽऽഹ- ശ്രോണ്യാം പഞ്ചേത്യാദി| ശ്രോണ്യാം പഞ്ചേതി യദുക്തം തസ്യൈവ വിവരണമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ഗുദഭഗനിതമ്ബദ്വയേ ചത്വാരി, ഏവം ശ്രോണിഗതപഞ്ചകമാരഭ്യ അക്ഷകാശ്രിതാം ദ്വയം യാവത് സര്വൈക്യേ സപ്തദശോത്തരം ശതം പൂര്യതേ| ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം യഥാ ത്രിഷഷ്ടിസ്തഥാऽऽഹ- ഗ്രീവായാമിത്യാദി| ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖേഷ്വിത്യത്ര ഗണ്ഡൌ ച കര്ണൌ ച ശങ്ഖൌ ചേതി വിഗ്രഹേ ഷഡസ്ഥീനി ഭവന്തി||൧൯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ഏതാനി പഞ്ചവിധാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- കപാലരുചകതരുണവലയനലകസഞ്ജ്ഞാനി |
തേഷാം ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖശിരഃസു കപാലാനി, ദശനാസ്തു രുചകാനി , ഘ്രാണകര്ണഗ്രീവാക്ഷികോഷേഷു തരുണാനി, പാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരഃസു വലയാനി , ശേഷാണി നലകസഞ്ജ്ഞാനി ||൨൦||
View original
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति; तद्यथा- कपालरुचकतरुणवलयनलकसञ्ज्ञानि |
तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि, दशनास्तु रुचकानि , घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोषेषु तरुणानि, पार्श्वपृष्ठोरःसु वलयानि , शेषाणि नलकसञ्ज्ञानि ||२०||
ഏതാനീത്യാദി| കപാലാനി കര്പരസഞ്ജ്ഞാനി| ദശനാ ദന്താ ഇത്യര്ഥഃ| തരുണാനി തരുണസഞ്ജ്ഞാനി| വലയാനി വലയസഞ്ജ്ഞാനി| അസ്ഥ്നാം സ്ഥാനവിശേഷേണ ധര്മവിശേഷാന്നാമവിശേഷഃ പഞ്ചവിധഃ| ശേഷാണി നലകസഞ്ജ്ഞാനീതി ഹസ്തപാദാങ്ഗുലിതലകൂര്ചനലകാദിഷു | തദുക്തം ഭോജേ- “ഹസ്തപാദാങ്ഗുലിതലേ കൂര്ചേഷു മണിബന്ധയോഃ| ബാഹുജങ്ഘാദ്വയേ ചാപി ജാനീയാന്നലകാനി തു-” ഇതി| നാമവിശേഷകഥനം രചനാവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥമ് ||൨൦||
Adhikarana 19 (21-23) · Śloka 23
ഭവന്തി ചാത്ര- അഭ്യന്തരഗതൈഃ സാരൈര്യഥാ തിഷ്ഠന്തി ഭൂരുഹാഃ |
അസ്ഥിസാരൈസ്തഥാ ദേഹാ ധ്രിയന്തേ ദേഹിനാം ധ്രുവമ് ||൨൧||
തസ്മാച്ചിരവിനഷ്ടേഷു ത്വങ്മാംസേഷു ശരീരിണാമ് |
അസ്ഥീനി ന വിനശ്യന്തി സാരാണ്യേതാനി ദേഹിനാമ് |
മാംസാന്യത്ര നിബദ്ധാനി സിരാഭിഃ സ്നായുഭിസ്തഥാ |
അസ്ഥീന്യാലമ്ബനം കൃത്വാ ന ശീര്യന്തേ പതന്തി വാ ||൨൩||
View original
भवन्ति चात्र- अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः |
अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् ||२१||
तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् |
अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम् |
मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा |
अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा ||२३||
ശരീരധാരണവിഷയേऽസ്ഥ്നാം പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| അത്രാസ്ഥ്നി||൨൧-൨൩||
Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 25
സന്ധയസ്തു ദ്വിവിധാശ്ചേഷ്ടാവന്തഃ , സ്ഥിരാശ്ച ||൨൪||
ശാഖാസു ഹന്വോഃ കട്യാം ച ചേഷ്ടാവന്തസ്തു സന്ധയഃ |
ശേഷാസ്തു സന്ധയഃ സര്വേ വിജ്ഞേയാ ഹി സ്ഥിരാ ബുധൈഃ ||൨൫||
View original
सन्धयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः , स्थिराश्च ||२४||
शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु सन्धयः |
शेषास्तु सन्धयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः ||२५||
അസ്ഥ്യാശ്രിതാന് സന്ധീനാഹ- സന്ധയസ്ത്വിത്യാദി| ചേഷ്ടാവന്തശ്ചലാഃ, സ്ഥിരാ അചലാഃ| കട്യാം ചേതി ചകാരാദ്ഗ്രീവായാമപി ചലാഃ||൨൪-൨൫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
സങ്ഖ്യാതസ്തു ദശോത്തരേ ദ്വേ ശതേ |
തേഷാം ശാഖാസ്വഷ്ടഷഷ്ടിഃ, ഏകോനഷഷ്ടിഃ കോഷ്ഠേ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം ത്ര്യശീതിഃ |
ഏകൈകസ്യാം പാദാങ്ഗുല്യാം ത്രയസ്ത്രയഃ, ദ്വാവങ്ഗുഷ്ഠേ, തേ ചതുര്ദശ; ജാനുഗുല്ഫവങ്ക്ഷണേഷ്വേകൈകഃ, ഏവം സപ്തദശൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവന്തി; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ത്രയഃ കടീകപാലേഷു, ചതുര്വിംശതിഃ പൃഷ്ഠവംശേ, താവന്ത ഏവ പാര്ശ്വയോഃ, ഉരസ്യഷ്ടൌ; താവന്ത ഏവ ഗ്രീവായാം, ത്രയഃ കണ്ഠേ, നാഡീഷു ഹൃദയക്ലോമനിബദ്ധാസ്വഷ്ടാദശ, ദന്തപരിമാണാ ദന്തമൂലേഷു, ഏകഃ കാകലകേ നാസായാം ച, ദ്വൌ വര്ത്മമണ്ഡലയോര്നേത്രാശ്രയൌ, ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖേഷ്വേകൈകഃ, ദ്വൌ ഹനുസന്ധീ, ദ്വാവുപരിഷ്ടാദ്ഭ്രുവോഃ ശങ്ഖയോശ്ച, പഞ്ച ശിരഃകപാലേഷു, ഏകോ മൂര്ധ്നി ||൨൬||
View original
सङ्ख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते |
तेषां शाखास्वष्टषष्टिः, एकोनषष्टिः कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीतिः |
एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रयः, द्वावङ्गुष्ठे, ते चतुर्दश; जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैकः, एवं सप्तदशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; त्रयः कटीकपालेषु, चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे, तावन्त एव पार्श्वयोः, उरस्यष्टौ; तावन्त एव ग्रीवायां, त्रयः कण्ठे, नाडीषु हृदयक्लोमनिबद्धास्वष्टादश, दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु, एकः काकलके नासायां च, द्वौ वर्त्ममण्डलयोर्नेत्राश्रयौ, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकः, द्वौ हनुसन्धी, द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च, पञ्च शिरःकपालेषु, एको मूर्ध्नि ||२६||
ശാഖാസ്വഷ്ടഷഷ്ടേര്വിവരണമാഹ- ഏകൈകസ്യാമിത്യാദി| പാദാങ്ഗുഷ്ഠേऽസ്ഥിത്രിതയാന്വിതേऽപി സന്ധിദ്വയമേവ സ്യാത്| ഹസ്താങ്ഗുഷ്ഠേऽസ്ഥിത്രിതയസംയുക്തേऽപി സന്ധിദ്വയമേവ ഗണനീയം, തൃതീയസ്യ ഹസ്താങ്ഗുഷ്ഠസന്ധേര്മണിബന്ധസന്ധാവേവാന്തര്ഭാവാത്| ഇദാനീം ശാഖാസന്ധീനഭിധായ കോഷ്ഠസന്ധീനൂര്ധ്വഭാഗസന്ധീംശ്ച ദര്ശയന്നാഹ- ത്രയ ഇത്യാദി| താവന്ത ഏവ ഗ്രീവായാമഷ്ടാവിത്യര്ഥഃ| ത്രയഃ കണ്ഠേ ഗലനലകാസ്ഥനി| നാഡീഷു കണ്ഠപാര്ശ്വനാഡീഷു, ഹൃദയക്ലോമനിബദ്ധാസു അന്നപാനവഹാസു മണ്ഡലാസ്ഥിസഞ്ജ്ഞാസ്വഷ്ടാദശ | കാകലകം ഗലമണിഃ, ഘണ്ടികേതി ലോകേ, തത്രൈകഃ; നാസായാം ചൈകഃ| ദ്വൌ വര്ത്മമണ്ഡലയോസ്തരുണാസ്ഥിസന്ധീ| ഗണ്ഡൌ ച കര്ണൌ ച ശങ്ഖൌ ചേതി വിഗ്രഹേ ഷട് സന്ധയഃ| ശങ്ഖയോശ്ചേത്യത്രാപ്യുപരിഷ്ടാദ് ദ്വാവിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| തദുക്തം- “ഗ്രീവാസ്വഷ്ടൌ ത്രയഃ കണ്ഠേ കണ്ഠനാഡ്യാം നവദ്വയമ്| വര്ത്മമണ്ഡലഗണ്ഡാഹ്വകര്ണശങ്ഖഹനുദ്വയേ|| ഭ്രൂശങ്ഖദ്വിതയസ്യോര്ധ്വം സപ്തസ്വേഷു ദ്വയം ദ്വയമ്| കപാലേ പഞ്ച മൂര്ധ്ന്യേകോ നാസാകാകലയോര്ദ്വയമ്|| ദ്വാത്രിംശതാ ത്ര്യശീതിഃ സ്യാദേവം ദന്താശ്രിതൈഃ സഹ”- ഇതി||൨൬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ത ഏതേ സന്ധയോऽഷ്ടവിധാഃ- കോരോലൂഖലസാമുദ്ഗപ്രതരതുന്നസേവനീവായസതുണ്ഡമണ്ഡലശങ്ഖാവര്താഃ |
തേഷാമങ്ഗുലിമണിബന്ധഗുല്ഫജാനുകൂര്പരേഷു കോരാഃ സന്ധയഃ, കക്ഷാവങ്ക്ഷണദശനേഷൂലൂഖലാഃ, അംസപീഠഗുദഭഗനിതമ്ബേഷു സാമുദ്ഗാഃ, ഗ്രീവാപൃഷ്ഠവംശയോഃ പ്രതരാഃ, ശിരഃകടീകപാലേഷു തുന്നസേവന്യഃ, ഹന്വോരുഭയതസ്തു വായസതുണ്ഡാഃ, കണ്ഠഹൃദയനേത്രക്ലോമനാഡീഷു മണ്ഡലാഃ, ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകേഷു ശങ്ഖാവര്താഃ |
തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൨൭||
View original
त एते सन्धयोऽष्टविधाः- कोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः |
तेषामङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः सन्धयः, कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः, अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः, ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः, शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यः, हन्वोरुभयतस्तु वायसतुण्डाः, कण्ठहृदयनेत्रक्लोमनाडीषु मण्डलाः, श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||२७||
ത ഏതേ സന്ധയ ഇത്യാദി| യദ്യപ്യേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയോ വ്യാഖ്യാതാസ്തഥാऽപി കേഷാഞ്ചിത് സന്ധീനാം സുഖാവബോധനാര്ഥമാകൃതിര്ലിഖ്യതേ| കോരോ നാമ ഗര്തസ്തദാകൃതയഃ കോരാഃ, കോരഃ കലികാ തദാകൃതയ ഇത്യന്യേ| ഉലൂഖലസ്തണ്ഡുലകണ്ഡനോപയോഗീ, തദാകൃതയഃ സന്ധയോऽപ്യുലൂഖലാഃ| സമുദ്ഗഃ സമ്പുടഃ, തദാകൃതൌ ഭവാഃ സാമുദ്ഗാഃ| പ്രതരത്യനേനേതി പ്രതരോ ഭേലകഃ, തദാകൃതയഃ പ്രതരാഃ| മണ്ഡലോ മണ്ഡലാകൃതിഃ| ശേഷാണാം ച നാമഭിരേവാകൃതയോ ജ്ഞേയാഃ||൨൭||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
അസ്ഥ്നാം തു സന്ധയോ ഹ്യേതേ കേവലാഃ പരികീര്തിതാഃ |
പേശീസ്നായുസിരാണാം തു സന്ധിസങ്ഖ്യാ ന വിദ്യതേ ||൨൮||
View original
अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः परिकीर्तिताः |
पेशीस्नायुसिराणां तु सन्धिसङ्ख्या न विद्यते ||२८||
അസ്ഥിമാത്രാശ്രിതാഃ സന്ധയോऽഭിഹിതാഃ, നാന്യാശ്രിതാഃ സന്ധയ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- അസ്ഥ്നാം ത്വിത്യാദി||൨൮||
Adhikarana 24 (29) · Śloka 29
നവ സ്നായുശതാനി |
താസാം ശാഖാസു ഷട്ശതാനി, ദ്വേ ശതേ ത്രിംശച്ച കോഷ്ഠേ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം സപ്തതിഃ |
ഏകൈകസ്യാം തു പാദാങ്ഗുല്യാം ഷണ്നിചിതാസ്താസ്ത്രിംശത് , താവത്യ ഏവ തലകൂര്ചഗുല്ഫേഷു, താവത്യ ഏവ ജങ്ഘായാം, ദശ ജാനുനി, ചത്വാരിംശദൂരൌ, ദശ വങ്ക്ഷണേ, ശതമധ്യര്ധമേവമേകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവന്തി; ഏതേനേതരസക്ഥി ബഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ഷഷ്ടിഃ കട്യാം, പൃഷ്ഠേऽശീതിഃ, പാര്ശ്വയോഃ ഷഷ്ടിഃ, ഉരസി ത്രിംശത്; ഷട്ത്രിംശദ്ഗ്രീവായാം, മൂര്ധ്നി ചതുസ്ത്രിംശത്; ഏവം നവ സ്നായുശതാനി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി ||൨൯||
View original
नव स्नायुशतानि |
तासां शाखासु षट्शतानि, द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षण्निचितास्तास्त्रिंशत् , तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु, तावत्य एव जङ्घायां, दश जानुनि, चत्वारिंशदूरौ, दश वङ्क्षणे, शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बहू च व्याख्यातौ; षष्टिः कट्यां, पृष्ठेऽशीतिः, पार्श्वयोः षष्टिः, उरसि त्रिंशत्; षट्त्रिंशद्ग्रीवायां, मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत्; एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि भवन्ति ||२९||
യഥാ ശാഖാസു സ്നായൂനാം ഷട്ശതാനി പൂര്യന്തേ തഥാऽऽഹ- ഏകൈകസ്യാം ത്വിത്യാദി| ഷണ്നിചിതാ ഇതി ഷട്സ്നായവോ നിബദ്ധാ ഇത്യര്ഥഃ| കോഷ്ഠസ്ഥാഃ കഥ്യന്തേ- ഷഷ്ടിഃ കട്യാമിത്യാദി| ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വസ്ഥാഃ കഥ്യന്തേ- ഷട്ത്രിംശദിത്യാദി| മഹാസ്നായോസ്തു ‘കണ്ഡരാ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൨൯||
Adhikarana 25 (30-36) · Śloka 36
ഭവന്തി ചാത്ര- സ്നായൂശ്ചതുര്വിധാ വിദ്യാത്താസ്തു സര്വാ നിബോധ മേ |
പ്രതാനവത്യോ വൃത്താശ്ച പൃഥ്വ്യശ്ച ശുഷിരാസ്തഥാ ||൩൦||
പ്രതാനവത്യഃ ശാഖാസു സര്വസന്ധിഷു ചാപ്യഥ |
വൃത്താസ്തു കണ്ഡരാഃ സര്വാ വിജ്ഞേയാഃ കുശലൈരിഹ ||൩൧||
ആമപക്വാശയാന്തേഷു ബസ്തൌ ച ശുഷിരാഃ ഖലു |
പാര്ശ്വോരസി തഥാ പൃഷ്ഠേ പൃഥുലാശ്ച ശിരസ്യഥ ||൩൨||
നൌര്യഥാ ഫലകാസ്തീര്ണാ ബന്ധനൈര്ബഹുഭിര്യുതാ |
ഭാരക്ഷമാ ഭവേദപ്സു നൃയുക്താ സുസമാഹിതാ ||൩൩||
ഏവമേവ ശരീരേऽസ്മിന് യാവന്തഃ സന്ധയഃ സ്മൃതാഃ |
സ്നായുഭിര്ബഹുഭിര്ബദ്ധാസ്തേന ഭാരസഹാ നരാഃ ||൩൪||
ന ഹ്യസ്ഥീനി ന വാ പേശ്യോ ന സിരാ ന ച സന്ധയഃ |
വ്യാപാദിതാസ്തഥാ ഹന്യുര്യഥാ സ്നായുഃ ശരീരിണമ് ||൩൫||
യഃ സ്നായൂഃ പ്രവിജാനാതി ബാഹ്യാശ്ചാഭ്യന്തരാസ്തഥാ |
സ ഗൂഢം ശല്യമാഹര്തും ദേഹാച്ഛക്നോതി ദേഹിനാമ് ||൩൬||
View original
भवन्ति चात्र- स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे |
प्रतानवत्यो वृत्ताश्च पृथ्व्यश्च शुषिरास्तथा ||३०||
प्रतानवत्यः शाखासु सर्वसन्धिषु चाप्यथ |
वृत्तास्तु कण्डराः सर्वा विज्ञेयाः कुशलैरिह ||३१||
आमपक्वाशयान्तेषु बस्तौ च शुषिराः खलु |
पार्श्वोरसि तथा पृष्ठे पृथुलाश्च शिरस्यथ ||३२||
नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता |
भारक्षमा भवेदप्सु नृयुक्ता सुसमाहिता ||३३||
एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः |
स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः ||३४||
न ह्यस्थीनि न वा पेश्यो न सिरा न च सन्धयः |
व्यापादितास्तथा हन्युर्यथा स्नायुः शरीरिणम् ||३५||
यः स्नायूः प्रविजानाति बाह्याश्चाभ्यन्तरास्तथा |
स गूढं शल्यमाहर्तुं देहाच्छक्नोति देहिनाम् ||३६||
ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| വൃത്താ വര്തുലാഃ| താസാം ച സര്വശരീരാവയവനിബന്ധനം ദര്ശയന്നാഹ- നൌരിത്യാദി| നൃയുക്താ പ്രാണിസഹിതാ, സുസമാഹിതാ സുഘടിതാ| യഥാ സ്നായുര്വ്യാപാദിതാ സതീ ശരീരിണം പുരുഷം ഹന്തി ന തഥാऽസ്ഥ്യാദീനി ഹന്യുഃ||൩൦-൩൬||
Adhikarana 26 (37-38) · Śloka 38
പഞ്ച പേശീശതാനി ഭവന്തി |
താസാം ചത്വാരി ശതാനി ശാഖാസു, കോഷ്ഠേ ഷട്ഷഷ്ടിഃ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം ചതുസ്ത്രിംശത് |
ഏകൈകസ്യാം തു പാദാങ്ഗുല്യാം തിസ്രസ്തിസ്രസ്താഃ പഞ്ചദശ, ദശ പ്രപദേ, പാദോപരി കൂര്ചസന്നിവിഷ്ടാസ്താവത്യ ഏവ, ദശ ഗുല്ഫതലയോഃ, ഗുല്ഫജാന്വന്തരേ വിംശതിഃ, പഞ്ച ജാനുനി, വിംശതിരൂരൌ , ദശ വങ്ക്ഷണേ, ശതമേവമേകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവതി; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; തിസ്രഃ പായൌ, ഏകാ മേഢ്രേ, സേവന്യാം ചാപരാ, ദ്വേ വൃഷണയോഃ , സ്ഫിചോഃ പഞ്ച പഞ്ച, ദ്വേ ബസ്തിശിരസി, പഞ്ചോദരേ , നാഭ്യാമേകാ, പൃഷ്ഠോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടാഃ പഞ്ച പഞ്ച ദീര്ഘാഃ, ഷട് പാര്ശ്വയോഃ, ദശ വക്ഷസി, അക്ഷകാംസൌ പ്രതി സമന്താത് സപ്ത, ദ്വേ ഹൃദയാമാശയയോഃ, ഷട് യകൃത്പ്ലീഹോണ്ഡു(ന്ദു)കേഷു; ഗ്രീവായാം ചതസ്രഃ, അഷ്ടൌ ഹന്വോഃ , ഏകൈകാ കാകലകഗലയോഃ, ദ്വേ താലുനി, ഏകാ ജിഹ്വായാം , ദ്വേ ഓഷ്ഠയോഃ, ദ്വേ നാസായാം , ദ്വേ നേത്രയോഃ, ഗണ്ഡയോശ്ചതസ്രഃ, കര്ണയോര്ദ്വേ, ചതസ്രോ ലലാടേ, ഏകാ ശിരസീതി ; ഏവമേതാനി പഞ്ച പേശീശതാനി ||൩൭||
ഭവതി ചാത്ര- സിരാസ്നായ്വസ്ഥിപര്വാണി സന്ധയശ്ച ശരീരിണാമ് |
പേശീഭിഃ സംവൃതാന്യത്ര ബലവന്തി ഭവന്ത്യതഃ ||൩൮||
View original
पञ्च पेशीशतानि भवन्ति |
तासां चत्वारि शतानि शाखासु, कोष्ठे षट्षष्टिः, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चतुस्त्रिंशत् |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां तिस्रस्तिस्रस्ताः पञ्चदश, दश प्रपदे, पादोपरि कूर्चसन्निविष्टास्तावत्य एव, दश गुल्फतलयोः, गुल्फजान्वन्तरे विंशतिः, पञ्च जानुनि, विंशतिरूरौ , दश वङ्क्षणे, शतमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; तिस्रः पायौ, एका मेढ्रे, सेवन्यां चापरा, द्वे वृषणयोः , स्फिचोः पञ्च पञ्च, द्वे बस्तिशिरसि, पञ्चोदरे , नाभ्यामेका, पृष्ठोर्ध्वसन्निविष्टाः पञ्च पञ्च दीर्घाः, षट् पार्श्वयोः, दश वक्षसि, अक्षकांसौ प्रति समन्तात् सप्त, द्वे हृदयामाशययोः, षट् यकृत्प्लीहोण्डु(न्दु)केषु; ग्रीवायां चतस्रः, अष्टौ हन्वोः , एकैका काकलकगलयोः, द्वे तालुनि, एका जिह्वायां , द्वे ओष्ठयोः, द्वे नासायां , द्वे नेत्रयोः, गण्डयोश्चतस्रः, कर्णयोर्द्वे, चतस्रो ललाटे, एका शिरसीति ; एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि ||३७||
भवति चात्र- सिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् |
पेशीभिः संवृतान्यत्र बलवन्ति भवन्त्यतः ||३८||
പഞ്ച പേശീശതാനീത്യാദി| മാംസാവയവസങ്ഘാതഃ പരസ്പരം വിഭക്തഃ ‘പേശീ’ ഇത്യുച്യതേ| ഗയീ തു “കോഷ്ഠേ ഷഷ്ടിഃ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം ചത്വാരിംശത്” ഇതി പഠതി| ഏകൈകസ്യാം ത്വിത്യാദി| പ്രപദം പാദാഗ്രമ്| കോഷ്ഠഗതാ ആഹ- തിസ്രഃ പായാവിത്യാദി| ഗയീ തു “ഏകാ മേഢ്രേ സേവന്യാം ച, ദ്വേ അപരേ വൃഷണയോഃ, സ്ഫിചോര്ദ്വയോര്ദശ, തിസ്രോ വലിസഞ്ജ്ഞകാ ഗുദേ, ദ്വേ ബസ്തിശിരസി, സപ്തോദരഫലകേ യകൃദാദിഭിഃ സഹ, നാഭ്യാമേകാ, പൃഷ്ഠസന്ധിനിവിഷ്ടാഃ പഞ്ച, പാര്ശ്വയോഃ പഞ്ച ദീര്ഘാഃ, ദശ വക്ഷസി, അക്ഷകാംശൌ പ്രതി സര്വതഃ സപ്ത, ദ്വേ ഹൃദി, ഏകാ ആമാശയേ, ദ്വേ അഭ്യന്തരതഃ കോഷ്ഠേ” ഇതി കോഷ്ഠേ ഷഷ്ടിം പഠതി| വൃദ്ധവാഗ്ഭടോऽപി കോഷ്ഠേ ഷഷ്ടിമേവാഹ| ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വഗാ ആഹ- ഗ്രീവായാമിത്യാദി| ഗയീ തു “ഗ്രീവായാം ചതസ്രഃ, ഏകാ കണ്ഠേ, തഥാ കാകലകേऽപ്യേകാ, താലുനി ദ്വേ, രസനായാം ഷട്, അധരയോര്ദ്വേ, ഘോണായാം ച ദ്വേ, ദ്വേ കര്ണയോഃ, പ്രത്യേകം ഹന്വോശ്ചതസ്രഃ, അക്ഷ്ണോര്ദ്വേ, അലികേ ചതസ്രഃ, മൂര്ധനി ഷട്-” ഇത്യൂര്ധ്വകായേ ചത്വാരിംശത് പഠതി||൩൭-൩൮||
Adhikarana 27 (39) · Śloka 39
സ്ത്രീണാം തു വിംശതിരധികാ |
ദശ താസാം സ്തനയോരേകൈകസ്മിന് പഞ്ച പഞ്ചേതി, യൌവനേ താസാം പരിവൃദ്ധിഃ; അപത്യപഥേ ചതസ്രഃ- താസാം പ്രസൃതേ അഭ്യന്തരതോ ദ്വേ, മുഖാശ്രിതേ ബാഹ്യേ ച വൃത്തേ ദ്വേ, ഗര്ഭച്ഛിദ്രസംശ്രിതാസ്തിസ്രഃ, ശുക്രാര്തവപ്രവേശിന്യസ്തിസ്ര ഏവ |
പിത്തപക്വാശയയോര്മധ്യേ ഗര്ഭശയ്യാ, യത്ര ഗര്ഭസ്തിഷ്ഠതി ||൩൯||
View original
स्त्रीणां तु विंशतिरधिका |
दश तासां स्तनयोरेकैकस्मिन् पञ्च पञ्चेति, यौवने तासां परिवृद्धिः; अपत्यपथे चतस्रः- तासां प्रसृते अभ्यन्तरतो द्वे, मुखाश्रिते बाह्ये च वृत्ते द्वे, गर्भच्छिद्रसंश्रितास्तिस्रः, शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्र एव |
पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भशय्या, यत्र गर्भस्तिष्ठति ||३९||
സ്ത്രീണാമിത്യാദി| അധികായാ വിംശതേര്വിവരണമാഹ- ദശ താസാമിത്യാദി| അപത്യപഥേ യോനൌ ചതസ്രഃ| ചതസൃണാമേവ വിവരണമാഹ- താസാമിത്യാദി| മുഖാശ്രിതേ യോനിമുഖാശ്രിതേ| അഭ്യന്തരതഃ പ്രസൃതേ ഇതി യോനേരഭ്യന്തരതഃ പ്രസാരം പ്രാപ്തേ മൂത്രസ്രോതഃസ്വരൂപേ ഇത്യര്ഥഃ| ബാഹ്യേ നിര്ഗതേ, വൃത്തേ വര്തുലേ, യോനികര്ണികാസ്രോതഃപാര്ശ്വദ്വയഗതത്വേന ദ്വേ മാംസപേശ്യൌ| ഗര്ഭച്ഛിദ്രസംശ്രിതാ ഇതി ഗര്ഭമാര്ഗമാശ്രിതാസ്തിസ്ര ആവര്തത്രയരൂപേണ, തൃതീയേ ചാവര്തേ മത്സ്യമുഖാകാരാ ഗര്ഭശയ്യാ (യത്ര ഗര്ഭസ്തിഷ്ഠതി ), താസാം ശുക്രാര്തവപ്രവേശിന്യശ്ച തിസ്രഃ പേശ്യഃ| കാ ഗര്ഭശയ്യേത്യാഹ- പിത്തപക്വാശയയോരിത്യാദി||൩൯||
Adhikarana 28 (40) · Śloka 40
താസാം ബഹലപേലവസ്ഥൂലാണുപൃഥുവൃത്തഹ്രസ്വദീര്ഘസ്ഥിരമൃദുശ്ലക്ഷ്ണകര്കശഭാവാഃ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നായുപ്രച്ഛാദകാ യഥാപ്രദേശം സ്വഭാവത ഏവ ഭവന്തി ||൪൦||
View original
तासां बहलपेलवस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशभावाः सन्ध्यस्थिसिरास्नायुप्रच्छादका यथाप्रदेशं स्वभावत एव भवन्ति ||४०||
ഇദാനീം താസാം പേശീനാം സ്ഥാനവശാന്നാനാസ്വരൂപത്വമാഹ- താസാമിത്യാദി| താസാം പേശീനാമ്| ബഹലാ ബഹുതരാഃ, പേലവാ അല്പാഃ, അണവഃ സൂക്ഷ്മാഃ, തദ്വിപരീതാഃ സ്ഥൂലാഃ, പൃഥവോ വിസ്തീര്ണാഃ, വൃത്താ വര്തുലാഃ, ഹ്രസ്വാ അദീര്ഘാഃ, ദീര്ഘാ ആയതാഃ, സ്ഥിരാഃ കഠിനാഃ, മൃദവഃ കോമലാഃ, ശ്ലക്ഷ്ണാഃ സ്പര്ശസുഖാഃ, തദ്വിപരീതാഃ കര്കശാഃ||൪൦||
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
ഭവതി ചാത്ര- പുംസാം പേശ്യഃ പുരസ്താദ്യാഃ പ്രോക്താ ലക്ഷണമുഷ്കജാഃ |
സ്ത്രീണാമാവൃത്യ തിഷ്ഠന്തി ഫലമന്തര്ഗതം ഹി താഃ ||൪൧||
View original
भवति चात्र- पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता लक्षणमुष्कजाः |
स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ||४१||
കേചിത്തന്ത്രകാരാഃ സ്ത്രീണാം മേഢ്രമുഷ്കാഭാവാത്തദാശ്രിതാനാം പേശീനാമന്യത്രാവസ്ഥാനം പഠന്തി; തന്മതമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ലക്ഷണമുഷ്കജാ ഇതി ലക്ഷ്യതേ ജ്ഞായതേ പുമാനനേനേതി ലക്ഷണം ലിങ്ഗം ശിശ്നമിതി യാവത്| ഫലം ഗര്ഭാശയഃ| താ ഇതി പേശ്യഃ| ഗയീ തു, അമും തന്ത്രാന്തരീയശ്ലോകം ന പഠതി; കിന്തു ‘ഏവമേതാനി പഞ്ച പേശീശതാനി’ ഇത്യത്ര പുംസാമിതി പദം പഠിത്വാ പുംസാമേവ പഞ്ചപേശീശതാനി, സ്ത്രീണാം തു തിസൃഭിരൂനാനി പഞ്ചശതാനീതി വ്യാഖ്യാതി| അത്രാര്ഥേ ച ഭോജവാക്യം ദൃഷ്ടാന്തീകരോതി| തഥാച ഭോജവാക്യം- “പഞ്ചപേശീശതാന്യേവ സ്ത്രീവര്ജം വിദ്ധി ഭൂമിപ| അതശ്ച തിസ്രോ ഹീയന്തേ സ്ത്രീണാം ശേഫസി മുഷ്കയോഃ”- ഇതി||൪൧||
Adhikarana 30 (42) · Śloka 42
മര്മസിരാധമനീസ്രോതസാമന്യത്ര പ്രവിഭാഗഃ ||൪൨||
View original
मर्मसिराधमनीस्रोतसामन्यत्र प्रविभागः ||४२||
പരിശിഷ്ടമര്മസിരാദിവ്യാകരണം ചാസ്തീതി മന്യമാന ആഹ- മര്മേത്യാദി| അന്യത്രേതി പ്രത്യേകമര്മനിര്ദേശേ സിരാവര്ണവിഭക്തൌ ധമനീവ്യാകരണേ ച||൪൨||
Adhikarana 31 (43-44) · Śloka 44
ശങ്ഖനാഭ്യാകൃതിര്യോനിസ്ത്ര്യാവര്താ സാ പ്രകീര്തിതാ |
തസ്യാസ്തൃതീയേ ത്വാവര്തേ ഗര്ഭശയ്യാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ||൪൩||
യഥാ രോഹിതമത്സ്യസ്യ മുഖം ഭവതി രൂപതഃ |
തത്സംസ്ഥാനാം തഥാരൂപാം ഗര്ഭശയ്യാം വിദുര്ബുധാഃ ||൪൪||
View original
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता |
तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ||४३||
यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः |
तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ||४४||
ഗര്ഭശയ്യാമനന്തരമാവര്തം പ്രതിപാദയിതുമാഹ- ശങ്ഖനാഭ്യാകൃതിരിത്യാദി| തത്സംസ്ഥാനാമിതി അല്പമുഖാമന്തര്മഹാസുഷിരാമിത്യര്ഥഃ||൪൩-൪൪||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
ആഭുഗ്നോऽഭിമുഖഃ ശേതേ ഗര്ഭോ ഗര്ഭാശയേ സ്ത്രിയാഃ |
സ യോനിം ശിരസാ യാതി സ്വഭാവാത് പ്രസവം പ്രതി ||൪൫||
View original
आभुग्नोऽभिमुखः शेते गर्भो गर्भाशये स्त्रियाः |
स योनिं शिरसा याति स्वभावात् प्रसवं प्रति ||४५||
മൂഢഗര്ഭോദ്ധരണാര്ഥം തത്ര ഗര്ഭസ്ഥിതിസ്വരൂപമാഹ- ആഭുഗ്ന ഇത്യാദി| ആഭുഗ്നഃ സങ്കുചിതാങ്ഗഃ| സ്വഭാവാത് പൂര്വകര്മാപേക്ഷാത് ||൪൫||
Adhikarana 33 (46) · Śloka 46
ത്വക്പര്യന്തസ്യ ദേഹസ്യ യോऽയമങ്ഗവിനിശ്ചയഃ |
ശല്യജ്ഞാനാദൃതേ നൈഷ വര്ണ്യതേऽങ്ഗേഷു കേഷുചിത് ||൪൬||
View original
त्वक्पर्यन्तस्य देहस्य योऽयमङ्गविनिश्चयः |
शल्यज्ञानादृते नैष वर्ण्यतेऽङ्गेषु केषुचित् ||४६||
ഇദാനീം ശല്യതന്ത്രസ്യോത്കര്ഷം ദര്ശയന്നാഹ- ത്വക്പര്യന്തസ്യേത്യാദി||൪൬||
Adhikarana 34 (47-48) · Śloka 48
തസ്മാന്നിഃസംശയം ജ്ഞാനം ഹര്ത്രാ ശല്യസ്യ വാഞ്ഛതാ |
ശോധയിത്വാ മൃതം സമ്യഗ്ദ്രഷ്ടവ്യോऽങ്ഗവിനിശ്ചയഃ ||൪൭||
പ്രത്യക്ഷതോ ഹി യദ്ദൃഷ്ടം ശാസ്ത്രദൃഷ്ടം ച യദ്ഭവേത് |
സമാസതസ്തദുഭയം ഭൂയോ ജ്ഞാനവിവര്ധനമ് ||൪൮||
View original
तस्मान्निःसंशयं ज्ञानं हर्त्रा शल्यस्य वाञ्छता |
शोधयित्वा मृतं सम्यग्द्रष्टव्योऽङ्गविनिश्चयः ||४७||
प्रत्यक्षतो हि यद्दृष्टं शास्त्रदृष्टं च यद्भवेत् |
समासतस्तदुभयं भूयो ज्ञानविवर्धनम् ||४८||
സര്വാവയവപരിമാണം പ്രത്യക്ഷലക്ഷ്യം സംശയച്ഛേദനായ ഭവതി, തസ്മാത്തദുപായം ദര്ശയന്നാഹ- തസ്മാന്നിഃസംശയമിത്യാദി||൪൭-൪൮||
Adhikarana 35 (49) · Śloka 49
തസ്മാത് സമസ്തഗാത്രമവിഷോപഹതമദീര്ഘവ്യാധിപീഡിതമവര്ഷശതികം നിഃസൃഷ്ടാന്ത്രപുരീഷം പുരുഷമാവഹന്ത്യാമാപഗായാം നിബദ്ധം പഞ്ജരസ്ഥം മുഞ്ജവല്കലകുശശണാദീനാമന്യതമേനാവേഷ്ടിതാങ്ഗമപ്രകാശേ ദേശേ കോഥയേത്, സമ്യക്പ്രകുഥിതം ചോദ്ധൃത്യ, തതോ ദേഹം സപ്തരാത്രാദുശീരബാലവേണുബല്വജകൂര്ചാനാമന്യതമേന ശനൈഃ ശനൈരവഘര്ഷയംസ്ത്വഗാദീന് സര്വാനേവ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാനങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവിശേഷാന് യഥോക്താന് ലക്ഷയേച്ചക്ഷുഷാ ||൪൯||
View original
तस्मात् समस्तगात्रमविषोपहतमदीर्घव्याधिपीडितमवर्षशतिकं निःसृष्टान्त्रपुरीषं पुरुषमावहन्त्यामापगायां निबद्धं पञ्जरस्थं मुञ्जवल्कलकुशशणादीनामन्यतमेनावेष्टिताङ्गमप्रकाशे देशे कोथयेत्, सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्य, ततो देहं सप्तरात्रादुशीरबालवेणुबल्वजकूर्चानामन्यतमेन शनैः शनैरवघर्षयंस्त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गप्रत्यङ्गविशेषान् यथोक्तान् लक्षयेच्चक्षुषा ||४९||
കഥം പുനഃ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടം പ്രത്യക്ഷതോ ദൃശ്യതേ? ഇത്യാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| സമസ്തഗാത്രമിതി അങ്ഗഹീനേ ആഗമോക്താവയവസങ്ഖ്യാദ്യപ്രത്യയാത്| വിഷോപഹതേ വിഷജ്വാലാവിശീര്ണത്വഗാദിഃ സ്യാത്| ദീര്ഘവ്യാധിപീഡിതേ ഹി ത്വഗാദിമാനാസമ്ഭവഃ| മുഞ്ജാദ്യവേഷ്ടനേ മത്സ്യാദിഭക്ഷിതത്വാദസമ്പൂര്ണാവയവതാ| അപഞ്ജരസ്ഥേ ജലരയേണ ഭ്രശ്യതി| പ്രകാശേ ഗൃധ്രാദിഭക്ഷണഭയമ്||൪൯||
Adhikarana 36 (50) · Śloka 50
ന ശക്യശ്ചക്ഷുഷാ ദ്രഷ്ടും ദേഹേ സൂക്ഷ്മതമോ വിഭുഃ |
ദൃശ്യതേ ജ്ഞാനചക്ഷുര്ഭിസ്തപശ്ചക്ഷുര്ഭിരേവ ച ||൫൦||
View original
न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः |
दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिरेव च ||५०||
ത്വക്പര്യന്തോ ദേഹശ്ചക്ഷുരിന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യോ ന ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇത്യാഹ- ന ശക്യ ഇത്യാദി| വിഭുരാത്മാ, സ ചക്ഷുഷാ ദ്രഷ്ടും ന ശക്യഃ, യതഃ സൂക്ഷ്മതമഃ| ദൃശ്യതേ ജ്ഞാനചക്ഷുര്ഭിരിതി സദ്ഗുരൂപദേശജജ്ഞാനാന്യേവ ചക്ഷൂംഷി തൈര്ദൃശ്യതേ; തപാംസി ചാന്ദ്രായണാദീനി താനി ചക്ഷൂംഷി ദൃഷ്ടയസ്തൈരപി ച||൫൦||
Adhikarana 37 (51) · Śloka 51
ശരീരേ ചൈവ ശാസ്ത്രേ ച ദൃഷ്ടാര്ഥഃ സ്യാദ്വിശാരദഃ |
ദൃഷ്ടശ്രുതാഭ്യാം സന്ദേഹമവാപോഹ്യാചരേത് ക്രിയാഃ ||൫൧||
View original
शरीरे चैव शास्त्रे च दृष्टार्थः स्याद्विशारदः |
दृष्टश्रुताभ्यां सन्देहमवापोह्याचरेत् क्रियाः ||५१||
ശാസ്ത്രതഃ പ്രത്യക്ഷതശ്ച ദര്ശനം സന്ദേഹാപോഹകാരണം, തദാഹ- ശരീരേ ചൈവേത്യാദി| അവാപോഹ്യ നിരാകൃത്യേത്യര്ഥഃ||൫൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ശരീരസങ്ഖ്യാവ്യാകരണശാരീരം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ ||൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याव्याकरणशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||