Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sirāvyadhavidhiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः सिराव्यधविधिं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
sirāvarṇavibhaktyanantaraṁ jñātavyadhyāvyadhyasirasya sirāvyadhavidhiryujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakr̥śagarbhiṇīnāṁ kāsaśvāsaśōṣapravr̥ddhajvarākṣēpakapakṣāghātōpavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṁ ca sirāṁ na vidhyēt , yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādr̥ṣṭāḥ, dr̥ṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti ||3||
बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् , याश्चाव्यध्याः, व्यध्याश्चादृष्टाः, दृष्टाश्चायन्त्रिताः, यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति ||३||
🔊 Audio coming soon
bālētyādi|- bālasthavirayōrasampūrṇakṣīṇadhātutvāt sirāṁ na vidhyēt| rūkṣakṣatakṣīṇānāṁ vātaprakōpabhayāt sirāṁ na vidhyēt; kṣata iti uraḥkṣatayuktaḥ khaḍgādyabhihatō vā, kṣīṇaḥ kṣīṇadhātuḥ; gayī tu “kṣatēna kṣīṇaḥ kṣatakṣīṇastasyānilavyādhibhayānna vidhyēt” iti vyākhyāti| bhīrōśca tamōbahulatvāllōhitadarśanēna mūrcchābhayānna vidhyēt| pariśrāntasya śramakupitō vātaḥ śōṇitāvasēcanēnātiprābalyaṁ prāpya śarīravyāpādakaḥ syāt| madyapasya madavikṣiptacittasyātimūrcchākaratvāt| adhvastrīkarśitasya vātaprakōpabhayānna vidhyēt| vāntaviriktayōrakr̥tasaṁsarjanayōrapītasnēhayōrvamanavirēkānantaramēva vātaprakōpabhayāt sirāṁ na vidhyēt| āsthāpitajāgaritayōrmarutprakōpabhayānna vidhyēt, anuvāsitasya mandē'gnau bhūyō'gnimāndyabhayāt, klībasya pradhānadhātukṣayēṇālpasattvatvēna ca niścitavināśāt, kr̥śasya garbhiṇīnāṁ cōpakṣīṇadhātutvāddēhasandēhabhayāt, kāsaśvāsaśōṣiṇāmapyapacīyamānadhātutvēna dēhasandēhabhayānna vidhyēt| pravr̥ddhajvarasyāsr̥ksrāvēṇa pralāpādibhayāt sirāṁ na vidhyēt| yāścāvyadhyā iti aśēṣāvyadhyaprasaṅgēnōktamiti na punaruktam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
śōṇitāvasēkasādhyāśca yē vikārāḥ prāgabhihitāstēṣu cāpakvēṣvanyēṣu cānuktēṣu yathābhyāsaṁ yathānyāyaṁ ca sirāṁ vidhyēt ||4||
शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ||४||
🔊 Audio coming soon
śōṇitāvasēkasādhyā iti “tvagdōṣā granthayaḥ śōphā” (sū.14) ityādinā śōṇitavarṇanīyē uktāḥ| tēṣu cāpakvēṣviti yadyapi raktābhāvāt pakvānāṁ raktasrutirna kriyata ityarthādēvāpakvagrahaṇaṁ labhyatē, tathā'pi bāhyōpakramēṣu madhyē śōṇitāvasēkasya prādhānyakhyāpanāyāpakvagrahaṇaṁ kr̥tam| anyēṣu cānuktēṣviti yē vipākābhimukhāḥ śōṇitāvasēkasādhyēṣvanabhihitāstēṣvityarthaḥ| yathābhyāsamiti yathāsamīpamityarthaḥ| yathānyāyamiti nyāyasya snēhasvēdādikasyānatikramēṇēti yathānyāyam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
pratiṣiddhānāmapi ca viṣōpasargē ātyayikē ca sirāvyadhanamapratiṣiddham ||5||
प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे आत्ययिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kāraṇavaśānniṣiddhānāmapi śōṇitāvasēkaṁ darśayannāha- pratiṣiddhānāmityādi| pratiṣiddhānāmapīti bālasthavirādīnām| ātyayikē iti atyayō vināśō bhavatyasmādityātyayikō vidradhyādirananyasādhyaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra snigdhasvinnamāturaṁ yathādōṣapratyanīkaṁ dravaprāyamannaṁ bhuktavantaṁ yavāgūṁ pītavantaṁ vā yathākālamupasthāpyāsīnaṁ sthitaṁ vā prāṇānabādhamānō vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamēna yantrayitvā nātigāḍhaṁ nātiśithilaṁ śarīrapradēśamāsādya prāptaṁ śastramādāya sirāṁ vidhyēt ||6||
तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत् ||६||
🔊 Audio coming soon
tatra sirāvyadhasya pūrvakarmavidhiṁ pradarśya pradhānakarmavidhiṁ darśayannāha- tatrētyādi| tatrēti vākyōpakramē| āturamiti atrāturagrahaṇaṁ svasthasya raktaṁ na srāvayēditi bōdhanārtham| dravaprāyamiti raktōtklēśanārthaṁ dravādhikamannaṁ bhuktavantam| yavāgūṁ pītavantaṁ vēti sātmyāpēkṣayā| yathākālamiti varṣādiṣu vyabhrādikālānatikramēṇa| upasthāpya sannidhānē sthāpayitvā| āsīnam upaviṣṭaṁ, sthitam ūrdhvībhūtam| nātigāḍhaṁ nātiśithilamiti nātigāḍhamuttamāṅgē, nātiśithilaṁ śākhāsu| śarīrapradēśamāsādyēti marmarahitaṁ śarīrapradēśaṁ gr̥hītvētyarthaḥ| prāptaṁ śastramiti upayuktaṁ śastramityarthaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
naivātiśītē nātyuṣṇē na pravātē na cābhritē | sirāṇāṁ vyadhanaṁ kāryamarōgē vā kadācana ||7||
नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते | सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन ||७||
🔊 Audio coming soon
naivētyādi| abhrita iti abhrāṇi sañjātāni yatra dinē tadabhritaṁ dinaṁ, tasminnityarthaḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra vyadhyasiraṁ puruṣaṁ pratyādityamukhamaratnimātrōcchritē upavēśyāsanē sakthnōrākuñcitayōrnivēśya kūrparē sandhidvayasyōpari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakr̥tamuṣṭī manyayōḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṁ grīvāmuṣṭyōrupari parikṣipyānyēna puruṣēṇa paścātsthitēna vāmahastēnōttānēna śāṭakāntadvayaṁ grāhayitvā tatō brūyāt- dakṣiṇahastēna sirōtthāpanārthaṁ nātyāyataśithilaṁ yantramāvēṣṭayēti, asr̥ksrāvaṇārthaṁ ca yantraṁ pr̥ṣṭhamadhyē pīḍayēti, karmapuruṣaṁ ca vāyupūrṇamukhaṁ sthāpayēt ; ēṣa uttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṁ sirāṇāṁ vyadhanē yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṁ samē sthānē susthitaṁ sthāpayitvā'nyaṁ pādamīṣatsaṅkucitamuccaiḥ kr̥tvā vyadhyasiraṁ pādaṁ jānusandhēradhaḥ śāṭakēnāvēṣṭya hastābhyāṁ prapīḍya gulphaṁ vyadhyapradēśasyōpari caturaṅgulē plōtādīnāmanyatamēna baddhvā vā pādasirāṁ vidhyēt | athōpariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakr̥tamuṣṭī samyagāsanē sthāpayitvā sukhōpaviṣṭasya pūrvavadyantraṁ baddhvā hastasirāṁ vidhyēt | gr̥dhrasīviśvācyōḥ saṅkucitajānukūrparasya | śrōṇīpr̥ṣṭhaskandhēṣūnnāmitapr̥ṣṭhasyāvākśiraskasyōpaviṣṭasya | visphūrjitapr̥ṣṭhasya vidhyēt | udarōrasōḥ prasāritōraskasyōnnāmitaśiraskasya visphūrjitadēhasya | bāhubhyāmavalambamānadēhasya pārśvayōḥ | anāmitamēḍhrasya mēḍhrē | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhōjihvāyām | ativyāttānanasya tāluni dantamūlēṣu ca | ēvaṁ yantrōpāyānanyāṁśca sirōtthāpanahētūn buddhyā'vēkṣya śarīravaśēna vyādhivaśēna ca vidadhyāt ||8||
तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोराकुञ्चितयोर्निवेश्य कूर्परे सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी मन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो ब्रूयात्- दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं नात्यायतशिथिलं यन्त्रमावेष्टयेति, असृक्स्रावणार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति, कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् ; एष उत्तमाङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः | पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वाऽन्यं पादमीषत्सङ्कुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत् | अथोपरिष्ठाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् | गृध्रसीविश्वाच्योः सङ्कुचितजानुकूर्परस्य | श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य | विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् | उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य | बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः | अनामितमेढ्रस्य मेढ्रे | उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् | अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च | एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्याऽवेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
idānīmuttamāṅgasakthipāṇidvayapr̥ṣṭhōdaravakṣōmēḍhrajihvādiṣu sirāṇāṁ yēna prakārēṇōtthāpanaṁ taṁ darśayannāha- tatrētyādi| aratnimātrōcchritē iti kaniṣṭhāṅgulipramitahastamātrōcchrita ityarthaḥ| sandhidvayasyōparīti jānusandhidvayasyōpari kūrparē nivēśyētyarthaḥ| karmapuruṣamiti yasya sirāvyadhanaṁ karma kriyatē sa karmapuruṣaḥ| antarmukhavarjānāmiti mukhāntargatavarjitānāmityarthaḥ| tatra pādavyadhyētyādi| plōtādīnāmiti plōtaṁ vastram, ādiśabdādvalkalādīnāṁ grahaṇam| athōpariṣṭhādityādi| pūrvavaditi vyadhyapradēśasyōpari caturaṅgula ityarthaḥ| gr̥dhrasītyādi gr̥dhrasyāṁ saṅkucitajānōḥ, viśvācyāṁ saṅkucitakūrparasya, sirāṁ vidhyēditi pūrvavākyāt sambadhyatē| śrōṇīpr̥ṣṭhaskandhēṣviti sirāmiti pūrvataravākyāt sambadhyatē| kīdr̥śasya puruṣasyētyāśaṅkya viśēṣaṇatrayamāha - unnāmitapr̥ṣṭhasyētyādi| visphūrjitamāyāmitaṁ pr̥ṣṭhaṁ yēna saḥ, tathā| udarōrasōḥ prasāritōraskasyōnnamitaśiraskasya visphūrjitadēhasya ‘sirāṁ vidhyēt’ iti śēṣaḥ| visphūrjitadēhasyēti āyāmitamadhyaśarīrasyētyarthaḥ| avanāmitamēḍhrasyēti stabdhamēvāvanāmitaṁ mēḍhraṁ yasya sa tathā, tasya mēḍhrē ‘sirāṁ vidhyēt’ iti śēṣaḥ| anuktānāmapi yantraṇaprakārāṇāṁ buddhyā vīkṣaṇēna karaṇīyatāṁ darśayannāha- ēvamityādi||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
māṁsalēṣvavakāśēṣu yavamātraṁ śastraṁ nidadhyāt, atō'nyathā'rdhayavamātraṁ vrīhimātraṁ vā vrīhimukhēna, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyēdardhayavamātram ||9||
मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात्, अतोऽन्यथाऽर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन, अस्थ्नामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम् ||९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pradēśaviśēṣēṇa śastrapraṇidhānapramāṇaṁ śastraviśēṣaṁ ca darśayannāha- māṁsalēṣvityādi| māṁsalēṣu jaṭharasphigādiṣu, yavamātraṁ yavapramāṇam| vrīhiratra pradhānakalpanayā śūkadhānyaṁ, tatrāpi raktaśālirēva||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
vyabhrē varṣāsu vidhyēttu grīṣmakālē tu śītalē | hēmantakālē madhyāhnē śastrakālāstrayaḥ smr̥tāḥ ||10||
व्यभ्रे वर्षासु विध्येत्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले | हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
nityagasya kālasya śītōṣṇavarṣābhēdēna trividhatvāntriṣvapi kālēṣu viśēṣamāha- vyabhrē ityādi| vigatāni abhrāṇi yasmin dinē tad vyabhraṁ dinaṁ tasmin vyabhrē dinē, varṣāsu varṣākālē, sirāṁ vidhyēdityarthaḥ| grīṣmakālē tu śītalē iti tr̥tīyapraharānantaramityarthaḥ| hēmantakāla iti hēmantagrahaṇaṁ śītakālōpalakṣaṇam| ētaccātyantikavyādhivaśēna, na punaḥ svasthasya; tasya hi śaradādisādhāraṇa ēvaikaḥ kāla iti||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
samyakśastranipātēna dhārayā yā sravēdasr̥k | muhūrtaṁ ruddhā tiṣṭhēcca suviddhāṁ tāṁ vinirdiśēt ||11||
सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् | मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
suviddhasirālakṣaṇamāha- samyagityādi| muhūrtamiti muhūrtaśabdaḥ sravēdasr̥gityatra ca sambadhyatē||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
yathā kusumbhapuṣpēbhyaḥ pūrvaṁ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagrē pravartatē ||12||
यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका | तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते ||१२||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sirāyāṁ viddhāyāṁ satyāṁ pūrvaṁ duṣṭamēva raktaṁ pravartata iti darśayannāha- yathētyādi||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tr̥ṣitasya ca | na vahanti sirā viddhāstathā'nutthitayantritāḥ ||13||
मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च | न वहन्ति सिरा विद्धास्तथाऽनुत्थितयन्त्रिताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
sirāṇāṁ samyagviddhānāmapyasravaṇē kāraṇaṁ darśayannāha- mūrcchitasyētyādi| atibhītādiṣvatibhayādijanitavātēna sirāmukhanirōdhāt, anutthitayantritānāṁ śōṇitasya pravr̥ttāvabhimukhībhāvābhāvānna vahantīti| yadyapi “madamūrcchāśramārtānāṁ” (sū.14) ityādinā| sūtrasthānōditēnāyamartha uktastathā'pi prakaraṇāntaratvānna paunaruktyam||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
kṣīṇasya bahudōṣasya mūrcchayā'bhihatasya ca | bhūyō'parāhṇē visrāvyā sā'parēdyustryahē'pi vā ||14||
क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाऽभिहतस्य च | भूयोऽपराह्णे विस्राव्या साऽपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
kṣīṇasyāvaśyasrāvaṇīyē śōṇitē kramasrāvaṇaṁ darśayannāha- kṣīṇasyētyādi| mūrcchayā'bhihitasyēti akṣīṇasyāpītyarthaḥ||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
raktaṁ saśēṣadōṣaṁ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ | na cātiniḥsrutaṁ kuryācchēṣaṁ saṁśamanairjayēt ||15||
रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः | न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
kṣīṇē'tisrāvaṇasya bahudōṣakaratvānniṣēdhaṁ kurvannāha- raktamityādi||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
balinō bahudōṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | paraṁ pramāṇamicchanti prasthaṁ śōṇitamōkṣaṇē ||16||
बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः | परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ||१६||
🔊 Audio coming soon
prasthaṁ sārdhatrayōdaśapalāni| tathā cōktaṁ- “vamanē ca virēkē ca tathā śōṇitamōkṣaṇē| sārdhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ”- iti||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
tatra pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśōṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhr̥tiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgulē vrīhimukhēna sirāṁ vidhyēt, ślīpadē taccikitsitē yathā vakṣyatē, krōṣṭukaśiraḥ- khañjapaṅgulavātavēdanāsu jaṅghāyāṁ gulphasyōpari caturaṅgulē, apacyāmindrabastēradhastād dvyaṅgulē, jānusandhēruparyadhō vā caturaṅgulē gr̥dhrasyāṁ, ūrumūlasaṁśritāṁ galagaṇḍē, ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśēṣatastu vāmabāhau kūrparasandhērabhyantaratō bāhumadhyē plīhni kaniṣṭhikānāmikayōrmadhyē vā, ēvaṁ dakṣiṇabāhau yakr̥ddālyē (kaphōdarē ca,) ētāmēva ca kāsaśvāsayōrapyādiśanti, gr̥dhrasyāmiva viśvācyāṁ, śrōṇiṁ prati samantād dvyaṅgulē pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ, parivartikōpadaṁśaśūkadōṣaśukravyāpatsu mēḍhramadhyē, (vr̥ṣaṇayōḥ pārśvē mūtravr̥ddhyāṁ, nābhēradhaścaturaṅgulē sēvanyā vāmapārśvē dakōdarē ,) vāmapārśvē kakṣāstanayōrantarē'ntarvidradhau pārśvaśūlē ca, bāhuśōṣāvabāhukayōrapyēkē vadantyaṁsayōrantarē, trikasandhimadhyagatāṁ tr̥tīyakē, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṁsthitāṁ caturthakē, hanusandhimadhyagatāmapasmārē, śaṅkhakēśāntasandhigatāmurō'pāṅgalalāṭēṣu cōnmādē, jihvārōgēṣvadhōjihvāyāṁ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālavyēṣu, karṇayōrupari samantāt karṇaśūlē tadrōgēṣu ca, gandhāgrahaṇē nāsārōgēṣu ca nāsāgrē, timirākṣipākaprabhr̥tiṣvakṣyāmayēṣūpanāsikē lālāṭyāmapāṅgyāṁ vā, ētā ēva śirōrōgādhimanthaprabhr̥tiṣu rōgēṣviti ||17||
तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्ठाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्, श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते, क्रोष्टुकशिरः- खञ्जपङ्गुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले, अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले, जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां, ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा, एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये (कफोदरे च,) एतामेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति, गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां, श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां, परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये, (वृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां, नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे ,) वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च, बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे, त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके, अधःस्कन्धसन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके, हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे, शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे, जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च, तालुनि तालव्येषु, कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च, गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे, तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा, एता एव शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति ||१७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ niyatadēhadēśagatarōgaviśēṣēṇa vyadhyānāṁ sirāṇāṁ dēhadēśaviśēṣaṁ niyamayannāha- tatrētyādi| prabhr̥tigrahaṇādanyē'pi pādarōgā raktānubandhidōṣajātā gr̥hyantē| taccikitsitē yathā vakṣyata iti ślīpadacikitsitē yēna prakārēṇa vakṣyatē, tathā ślīpadē sirāṁ vidhyēdityarthaḥ| krōṣṭukaśira ityādi| krōṣṭukaśīrṣādiṣu vātavēdanāsu jaṅghāyāṁ sirāṁ vidhyēt| tatrāpi pradēśaviśēṣajñānāyāha- gulphasyōparītyādi| apacyāmiti utpannamātrāyāmityarthaḥ, na tu rūḍhāyāṁ, tasyāṁ “pārṣṇiṁ prati dvē daśa cāṅgulāni” (ci.18) ityādinā cikitsitasyōktatvāt| ētēnētyādi| yasmāddhastayōrapi dāhādayō rōgā bhavantyatō bāhugrahaṇaṁ kr̥tam| kiṁ sarvatraiva sakthibāhvōḥ samānaḥ sirāvyadha āhōsvit kutracidbhinna iti darśayannāha- viśēṣata ityādi| kūrparasandhērityatra sandhiśabdēna sandhisamīpa ucyatē, sandhau śastrapraṇidhānasya niṣiddhatvāt| yakr̥ddālyē iti yakr̥ddālyudarasya sarvāvasthāyāmityarthaḥ| ētāmēva dakṣiṇabāhumadhyāśritāmityarthaḥ| kāsaśvāsayōriti kaphōtyayōḥ kaphāvr̥tamārutajanyayōrvā| gayī tu “kāsaśvāsayōralpayōrmārgaviśuddhyarthaṁ, natūdriktayōḥ, tatra sirāvyadhapratiṣēdhasya prāgēva pratipāditatvāt” iti vyākhyāti| gr̥dhrasyāmiva- viśvācyāṁ yathā gr̥dhrasyāṁ jānusandhēruparyadhō vā caturaṅgulē, ēvaṁ viśvācyāṁ kūrparasandhēruparyadhō vā caturaṅgula ityarthaḥ| śrōṇimityādi| śūlinyāmiti kālēnānubandhabhūtaraktāvr̥tavātakr̥taśūlayuktāyāmityarthaḥ| parivartikā “mardanāt pīḍanādvāyuḥ” (ni.13) ityādiprōktaliṅgā| vr̥ṣaṇayōrityādi| mūtravr̥ddhyāmiti paripakvāyāmityarthaḥ| sēvanyā vāmapārśva iti sēvanīpradēśādvāmapārśvē ityarthaḥ| vāmapārśvē ityādi| vr̥ddhavāgbhaṭē tu “vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvakakṣāstanāntarasthāṁ” (a.saṁ.sū.36) iti sāmānyēnaiva pārśvaśabdōpādānaṁ kr̥taṁ, tasmādatrāpi vāmapārśvagrahaṇaṁ dakṣiṇapārśvōpalakṣaṇaṁ, tēna dakṣiṇapārśvē yadā śūlavidradhī bhavatastadā dakṣiṇapārśvē kakṣāstanāntarasthāṁ sirāṁ vidhyēdityarthaḥ| asyāgrē ‘ētāmēva kaphōdarē’ iti kēcit paṭhanti, sa pāṭhō na saṅgacchatē, yatō ‘dakṣiṇabāhau yakr̥ddālyē kaphōdarē ca’ iti prāgēva kaphōdarē sirāvyadhasya pratipāditatvāt| bāhuśōṣētyādi| śōṇitāvr̥tavātajanitayōrbāhuśōṣāvabāhukayōrapyaṁsayōḥ sirāvyadhaḥ, natu kēvalavātakr̥tayōrityēkē vadanti, paramataṁ cāpratiṣiddhamanumatamēvēti jējjaṭācāryaḥ| gayī tu “bāhumadhyē bāhuśōṣāvabāhukayōrapyēkē vadantyaṁsayōrantarē” iti paṭhitvā vyākhyāti- bāhuśōṣā'vabāhukayōrbāhumadhyē kūrparāṁsayōrmadhyē ityarthaḥ; matāntaramāha- ēkē vadantyaṁsayōrantara iti| nanu cānyatrāvabāhukāditi sirāvyadhapratiṣēdhāt kathamatra sirāvyadhō vihitaḥ? naivam, anyatrāvabāhukādityanēna vātavyādhicikitsitāvēkṣaṇasya pratiṣēdhō, na tu sirāvyadhasyati tatraiva vātavyādhicikitsitē varṇayiṣyāmaḥ| bāhuśōṣē ca kēvalānilajē'pyavasthāvaśāt sirāvyadhaḥ; tathā hyuṣṇāmbulavaṇādērvātaharasyōpayōgāt kupitēna śōṇitēnāvr̥tō vātō yadā vēdanākārī tadā sirāvyadha iti| trikētyādi| aṁsayōrantara ityatrāpi sambadhyatē| tēnāṁsayōrantarē yastrikasandhistatsamīpagatāṁ, na punastrikasandhimadhyagatāṁ, trikasandhērmarmatvāt| adha ityādi| skandhasandhēradhōgatāṁ vāmadakṣiṇapārśvayōrēkatarapārśvasaṁśritāṁ sirāṁ vidhyēditi samudāyārthaḥ| hanvityādi| hanusandhimadhyagatāṁ hanusamīpasandhimadhyagatāmityarthaḥ| śaṅkhētyādi| kēcidatra ‘unmādē'pasmārē ca’ iti paṭhanti, tatrāpasmārasya pāṭhō na saṅgacchatē, tathāca vāgbhaṭaḥ- “urō'pāṅgalalāṭasthāmunmādē'pasmr̥tau punaḥ| hanusandhau samudbhūtāṁ sirāṁ bhrūmadhyagāminīm”- (vā.sū.27) iti| jihvētyādi| jihvārōgēṣu kaṇṭakādiṣu, dantavyādhiṣu kr̥midantādiṣu| tālu nītyādi| tālavyēṣviti tālubhavēṣu vikārēṣu| karṇayōrityādi atrōparigrahaṇamadhōnivr̥ttyarthaṁ, vidhuramarmāśritatvādadhōbhāgasya| karṇaśūla iti raktāvr̥tānilajē ityarthaḥ| karṇarōgadvārēṇaiva karṇaśūlē prāptē tadupādānaṁ viśēṣārtham| tadrōgēṣu karṇarōgēṣu| gandhētyādi| nāsārōgadvārēṇaiva gandhāgrahaṇē prāptē viśēṣārthamupādānam| timirētyādi| pākō'kṣipākaḥ| upanāsikē nāsāsamīpasthē sirē| apāṅgyā bhrūpucchāntasthā| śirōrōgādhimanthaprabhr̥tiṣu rōgēṣviti prabhr̥tigrahaṇāt kṣudrarōgē paṭhitārūṁṣikādērapi grahaṇam| sarvēṣu pūrvōktēṣu raktānubandhajēṣu raktajēṣu vā sirāvyadhō nānyādr̥śēṣu||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
duṣṭavyadhā viṁśatiḥ- durviddhā'tividvā kuñcitā piccitā kuṭṭitā'prasrutā'tyudīrṇā'ntē viddhā pariśuṣkā kūṇitā vēpitā'nutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhāviddhā'vyadhyā vidrutā dhēnukā punaḥ punarviddhā sirāsnāyvasthisandhimarmasu cēti ||18||
दुष्टव्यधा विंशतिः- दुर्विद्धाऽतिविद्वा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताऽप्रस्रुताऽत्युदीर्णाऽन्ते विद्धा परिशुष्का कूणिता वेपिताऽनुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धाविद्धाऽव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा सिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
duṣṭō vyadhō yāsāṁ tā duṣṭavyadhāḥ| katisaṅkhyā ityāha- viṁśatiḥ| kathaṁ viṁśatirityāha- durviddhētyādi||18||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
tatra yā sūkṣmaśastraviddhā'vyaktamasr̥k sravati rujāśōphavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śōṇitaṁ śōṇitātipravr̥ttirvā sā'tividdhā, kuñcitāyāmapyēvaṁ, kuṇṭhaśastrapramathitā pr̥thulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayōśca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravr̥ttaśōṇitā aprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā'tyudīrṇā, alparaktasrāviṇyantēviddhā, kṣīṇaśōṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā kiñcitpravr̥ttaśōṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvēpamānāyāḥ śōṇitasammōhō bhavati sā vēpitā, anutthitaviddhāyāmapyēvaṁ, chinnā'tipravr̥ttaśōṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiñcicchēṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānēnāviddhā, aśastrakr̥tyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradēśasya bahuśō'vaghaṭṭanādārōhadvyadhā muhurmuhuḥ śōṇitasrāvā dhēnukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśō bhinnā punaḥ punarviddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṁ śōphaṁ vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpādayati ||19||
तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाऽव्यक्तमसृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा, प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा साऽतिविद्धा, कुञ्चितायामप्येवं, कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता, अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता, शीतभयमूर्च्छाभिरप्रवृत्तशोणिता अप्रस्रुता, तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धाऽत्युदीर्णा, अल्परक्तस्राविण्यन्तेविद्धा, क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का, चतुर्भागासादिता किञ्चित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता, दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसम्मोहो भवति सा वेपिता, अनुत्थितविद्धायामप्येवं, छिन्नाऽतिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता, तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किञ्चिच्छेषा तिर्यग्विद्धा, बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनाविद्धा, अशस्त्रकृत्या अव्यध्या, अनवस्थितविद्धा विद्रुता, प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका, सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा, स्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ duṣṭavyadhānāṁ vivaraṇamāha- tatrētyādi| avyaktamiti alpatayā aspaṣṭam| antaḥ praviśatīti śarīrābhyantaraṁ praviśatītyarthaḥ| kuñcitāyāmiti kuṭilībhūtāyāmityarthaḥ| pr̥thulībhāvamāpannēti kuṇṭhaśastrābhipātēna cippaṭatayā prasaraṁ prāptā| anāsāditā aprāptā| caturbhāgāsāditēti caturbhāgēna prāptā| vēpamānāyā iti kampamānāyāḥ| śōṇitasammōhaḥ śōṇitāpravr̥ttiḥ| chinnēti dvidhābhūtā| kriyāsaṅgakarīti gamanādikriyāvināśakarī| pradēśasyēti sirāvyadhanapradēśasya, bahuśō ghaṭṭanāditi bahūn vārān tāḍanāt| ārōhadvyadhā uparyuparyārōpitaśastrapadā, ata ēva taiḥ śastrapadairdhēnustanēriva sravaṇād dhēnukā| bahuśō bhinnēti ‘ēkasthānē ēva’ iti śēṣaḥ| āsu vyāpatsu prāgēva vyāpatkāraṇapratiṣēdhaḥ, jātāsu tatkāraṇaviparītaguṇācaraṇaṁ, tatkāraṇajēṣu vikārēṣu yathāsvaṁ śamanēna praśamanamiti||19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
bhavanti cātra- sirāsu śikṣitō nāsti calā hyētāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivartantē tasmādyatnēna tāḍayēt ||20||
भवन्ति चात्र- सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः | मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sirāvyadhanē yatnaṁ darśayannāha- sirāsvityādi| śikṣitō'bhyāsēna nipuṇaḥ sirāsu nāsti, matsyavaccalanāt; tasmāttadvyadhē yatnō vidhēya ityarthaḥ||20||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ajānatā gr̥hītē tu śastrē kāyanipātitē | bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ ||21||
अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते | भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ śastrakarmānipuṇavaidyādvyāpatsambhavaṁ darśayannāha- ajānatā ityādi||21||
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
snēhādibhiḥ kriyāyōgairna tathā lēpanairapi | yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṁ yathā samyak sirāvyadhāt ||22||
स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि | यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ snēhādikarmaṇaḥ sirāvyadhasya guṇōtkarṣaṁ pratipādayannāha- snēhādibhirityādi||22||
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
sirāvyadhaścikitsārdhaṁ śalyatantrē prakīrtitaḥ | yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsitē ||23||
सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः | यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते ||२३||
🔊 Audio coming soon
adhunā sirāvyadhasya cikitsārdhatvaṁ darśayannāha- sirētyādi| cikitsārdhamiti cikitsāmadhyē pradhānamityarthaḥ; aparē'rdhaśabdaṁ saṅkhyāvācakamāhuḥ| (“māṁsamēdō'sthimajjānaḥ śōṇitasyāvasēcanāt| dhamanyaśca viśuddhyanti duṣṭaraktāstvacaśca yāḥ|| rasasvēdādiniṣyandādviśuddhyanti na puṣkalam ” - iti)||23||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ parihartavyāni- krōdhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt , māsamēkē manyantē | ētēṣāṁ vistaramupariṣṭhādvakṣyāmaḥ ||24||
तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि- क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात् , मासमेके मन्यन्ते | एतेषां विस्तरमुपरिष्ठाद्वक्ष्यामः ||२४||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ snigdhādibhiḥ puruṣaiḥ krōdhādīni sāmānyēna parihartavyānīti darśayannāha- tatrētyādi| sthānam ūrdhvībhavanam, āsanam upavēśanam| ētēṣāṁ krōdhāyāsādīnāṁ pañcadaśānām| upariṣṭhāt āturōpadravacikitsitē||24||
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā | avagāḍhaṁ yathāpūrvaṁ nirharēdduṣṭaśōṇitam ||25||
सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा | अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sirāviṣāṇādīnāṁ raktāvasēcanōpāyānāṁ yathāpūrvaṁ gurutāṁ darśayannāha- sirāviṣāṇētyādi| padaiḥ pracchannaiḥ | avagāḍham abhyantarāśrayam| yathāpūrvaṁ pūrvānatikramēṇa; ētēnōttānaṁ padaiḥ, avagāḍhaṁ jalaukōbhiḥ, avagāḍhataraṁ tumbaiḥ, avagāḍhatamaṁ viṣāṇēna; sārvāṅgikamavagāḍhatamaṁ ca sirābhiriti||25||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
avagāḍhē jalaukā syāt pracchannaṁ piṇḍitē hitam | sirā'ṅgavyāpakē raktē śr̥ṅgālābū tvaci sthitē ||26||
अवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिण्डिते हितम् | सिराऽङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते ||२६||
🔊 Audio coming soon
tatra sirāviṣāṇatumbajalaukaḥpracchannānāṁ viṣayaṁ kaścidāha- avagāḍhē ityādi||26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē sirāvyadhavidhiśārīraṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारीरं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē'ṣṭamō'dhyāyaḥ||8||