Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽధ్యయనసంప్రదానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽध्ययनसम्प्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| అధీయత ఇత్యధ్యయనం శాస్త్రం| సమ్యక్ ప్రవిభజ్య దానం సంప్రదానం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ప్రాగభిహితం సవింశమధ్యాయశతం పంచసు స్థానేషు | తత్ర సూత్రస్థానమధ్యాయాః షట్చత్వారింశత్, షోడశ నిదానాని, దశ శారీరాణి, చత్వారింశచ్చికిత్సితాని, అష్టౌ కల్పాః, తదుత్తరం షట్షష్టిః ||3||
प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु | तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः षट्चत्वारिंशत्, षोडश निदानानि, दश शारीराणि, चत्वारिंशच्चिकित्सितानि, अष्टौ कल्पाः, तदुत्तरं षट्षष्टिः ||३||
🔊 Audio coming soon
అవిభక్తమధ్యయనం దాతుమశక్యం, అతస్తద్విభాగాయాహ- ప్రాగిత్యాది| అస్య చ వాక్యస్యార్థ ఆద్యాధ్యాయే ఉక్తః| ప్రతిస్థానమధ్యాయాన్ సంఖ్యాతుమాహ- తత్రేత్యాది||3||
Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12
వేదోత్పత్తిః శిష్యనయస్తథాఽధ్యయనదానికః | ప్రభాషణాగ్రహరణావృతుచర్యాఽథ యాంత్రికః ||4|| శస్త్రావచారణం యోగ్యా విశిఖా క్షారకల్పనం | అగ్నికర్మ జలౌకాఖ్యో హ్యధ్యాయో రక్తవర్ణనం ||5|| దోషధాతుమలాద్యానాం విజ్ఞానాధ్యాయ ఏవ చ | కర్ణవ్యధామపక్వైషావాలేపో వ్రణ్యుపాసనం ||6|| హితాహితో వ్రణప్రశ్నో వ్రణాస్రావశ్చ యః పృథక్ | కృత్యాకృత్యవిధిర్వ్యాధిసముద్దేశీయ ఏవ చ ||7|| వినిశ్చయః శస్త్రవిధౌ ప్రనష్టజ్ఞానికస్తథా | శల్యోద్ధృతిర్వ్రణజ్ఞానం దూతస్వప్ననిదర్శనం ||8|| పంచేంద్రియం తథా ఛాయా స్వభావాద్వైకృతం తథా | అవారణో యుక్తసేనీయ ఆతురక్రమభూమికౌ ||9|| మిశ్రకాఖ్యో ద్రవ్యగణః సంశుద్ధౌ శమనే చ యః | ద్రవ్యాదీనాం చ విజ్ఞానం విశేషో ద్రవ్యగోఽపరః ||10|| రసజ్ఞానం వమనార్థమధ్యాయో రేచనాయ చ | ద్రవద్రవ్యవిధిస్తద్వదన్నపానవిధిస్తథా ||11|| సూచనాత్ సూత్రణాచ్చైవ సవనాచ్చార్థసంతతేః | షట్చత్వారింశదధ్యాయం సూత్రస్థానం ప్రచక్షతే ||12||
वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిస్థానోక్తానామధ్యాయానాం నామాని నిర్దేష్టుమాహ- వేదోత్పత్తిరిత్యాది| శిష్యనయః శిష్యోపనయనీయః| అధ్యయనదానికః అధ్యయనసంప్రదానీయః| ప్రభాషణః ప్రభాషణీయః| అగ్రహరణః అగ్రోపహరణీయః| ఋతుచర్యా ఋతుచర్యాధ్యాయః| యాంత్రికః యంత్రవిధిః| శస్త్రావచారణః శస్త్రావచారణీయః| యోగ్యా యోగ్యాసూత్రీయః| విశిఖా విశిఖానుప్రవేశనీయః| క్షారకల్పనం క్షారపాకవిధిః| అగ్నికర్మ అగ్నికర్మవిధిః| జలౌకాఖ్యః జలౌకోవచారణీయః| అధ్యాయో రక్తవర్ణనం శోణితవర్ణనీయోఽధ్యాయః| దోషధాతుమలాద్యానాం విజ్ఞానాధ్యాయః దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయః| కర్ణవ్యధః కర్ణవ్యధబంధవిధిః| ఆమపక్వైషః ఆమపక్వైషణీయః| ఆలేపః వ్రణాలేపనబంధవిధిః| వ్రణ్యుపాసనం వ్రణితోపాసనీయః| హితాహితః హితాహితీయాధ్యాయః| వ్రణాస్రావః వ్రణాస్రావవిజ్ఞానీయః| వినిశ్చయః శస్త్రవిధౌ అష్టవిధశస్త్రకర్మీయః| ప్రనష్టజ్ఞానికః ప్రనష్టశల్యవిజ్ఞానీయః| శల్యోద్ధృతిః శల్యాపనయనీయః| వ్రణజ్ఞానం విపరీతావిపరీతవ్రణవిజ్ఞానీయః| దూతస్వప్ననిదర్శనం విపరీతావిపరీతదూతస్వప్ననిదర్శనీయః| పంచేంద్రియం పంచేంద్రియార్థవిప్రతిపత్తిః| ఛాయా ఛాయావిప్రతిపత్తిః| స్వభావాద్వైకృతం స్వభావవిప్రతిపత్తిః| అవారణః అవారణీయాధ్యాయః| ఆతురక్రమః ఆతురోపక్రమణీయాధ్యాయః| భూమికో భూమిప్రవిభాగీయః| ద్రవ్యగణః ద్రవ్యసంగ్రహణీయః| సంశుద్ధౌ శమనే చ యః సంశోధనసంశమనీయః| ద్రవ్యాదీనాం చ విజ్ఞానం ద్రవ్యగుణరసవీర్యవిపాకవిజ్ఞానీయః| విశేషో ద్రవ్యగోఽపరః ద్రవ్యవిశేషవిజ్ఞానీయః| రసజ్ఞానం రసవిశేషవిజ్ఞానీయః| వమనార్థమధ్యాయః వమనద్రవ్యవికల్పవిజ్ఞానీయః| రేచనాయ చ విరేచనద్రవ్యవికల్పవిజ్ఞానీయః| శేషాస్తు నిర్దిష్టనామప్రసిద్ధా ఇతి నోక్తాః| ‘ఆతురక్రమమిశ్రకౌ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తన్న, యతః పూర్వనిబంధకారైరేష క్రమో నాంగీకృతః| సూత్రస్థానస్య నిరుక్తిం కర్తుమాహ- సూచనాదితి| సూచనాత్ లేశతోఽర్థప్రకాశనాత్| సూత్రణాత్ అర్థానాం యథాస్థానం నివేశనాత్| సవనాత్ జననాత్| అర్థసంతతేః అర్థసమూహస్య| సూత్రస్థానమధ్యాయాః షట్చత్వారింశదితి ప్రాగేవ సంఖ్యానిర్దేశాత్ పునః షట్చత్వారింశదధ్యాయం సూత్రస్థానమితి సంఖ్యాకరణం నియమార్థం; తేన ద్రవద్రవ్యాన్నపానికానాముదకగోరసతైలాదిప్రకరణానాం ప్రత్యేకమధ్యాయత్వం నిరాకృతం||4-12||
Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14
వాతవ్యాధికమర్శాంసి సాశ్మరిశ్చ భగందరః | కుష్ఠమేహోదరం మూఢో విద్రధిః పరిసర్పణం ||13|| గ్రంథివృద్ధిక్షుద్రశూకభగ్నాశ్చ ముఖరోగికం | హేతులక్షణనిర్దేశాన్నిదానానీతి షోడశ ||14||
वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||
🔊 Audio coming soon
కాని పునస్తాని షోడశ నిదానానీత్యాహ- వాతవ్యాధికమిత్యాది| మూఢగర్భాదీనామేకదేశేన సముదాయసూచనం లాఘవార్థం; ఏవముత్తరత్రాపి బోద్ధవ్యం| మూఢః మూఢగర్భనిదానం| పరిసర్పణం విసర్పనాడీస్తనరోగనిదానం| గ్రంథిరితి గ్రంథ్యపచ్యర్బుదగలగండనిదానం| వృద్ధిరితి వృద్ధ్యుపదంశశ్లీపదనిదానం| శూకః శూకదోషనిదానం| నిదాననిరుక్తిం ప్రతిపాదయన్నాహ- హేత్విత్యాది| హేతవ ఇతి కారకహేతవో బలవద్విగ్రహక్రోధదివాస్వప్నాదయః; లక్షణాని జ్ఞాపకహేతవః, తే చ పూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తయః| నిర్దేశాత్ వివరణాత్||13-14||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 17
భూతచింతా రజఃశుద్ధిర్గర్భావక్రాంతిరేవ చ | వ్యాకరణం చ గర్భస్య శరీరస్య చ యత్స్మృతం ||15|| ప్రత్యేకం మర్మనిర్దేశః సిరావర్ణనమేవ చ | సిరావ్యధో ధమనీనాం గర్భిణ్యా వ్యాకృతిస్తథా ||16|| నిర్దిష్టాని దశైతాని శారీరాణి మహర్షిణా | విజ్ఞానార్థం శరీరస్య భిషజాం యోగినామపి ||17||
भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च | व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम् ||१५|| प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च | सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा ||१६|| निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा | विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि ||१७||
🔊 Audio coming soon
కాని పునః శారీరాణీత్యాహ- భూతచింతేత్యాది| భూతచింతా సర్వభూతచింతాశారీరం| రజఃశుద్ధిః శుక్రశోణితశుద్ధిశారీరం| గర్భావక్రాంతిరితి అనేనైవ నామ్నా ప్రసిద్ధః, గర్భావక్రాంతిః గర్భాంతః(ను)ప్రవేశ ఇత్యర్థః| వ్యాకరణం చ గర్భస్య గర్భవ్యాకరణం శారీరం, వ్యాకరణం వివరణం| శరీరస్య చ యత్ స్మృతం శరీరసంఖ్యావ్యాకరణం శారీరం| సిరావర్ణనం సిరావర్ణనవిభక్తిశారీరం| సిరావ్యధః సిరావ్యధవిధిశారీరం| వ్యాకృతిశబ్దో ధమనీగర్భిణీభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన ధమనీవ్యాకృతిః ధమనీవ్యాకరణం శారీరం, గర్భిణీవ్యాకృతిః గర్భిణీవ్యాకరణం శారీరం| మహర్షిణేతి మహచ్ఛబ్దః పూజావచనః; తేన పూజ్యేన ధన్వంతరిణా| విజ్ఞానార్థం విశిష్టజ్ఞానార్థం| యోగః సమాధిః, స విద్యతే యేషాం తే యోగినః, తేషాం||15-17||
Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26
ద్వివ్రణీయో వ్రణః సద్యో భగ్నానాం వాతరోగికం | మహావాతికమర్శాంసి సాశ్మరిశ్చ భగందరః ||18|| కుష్ఠానాం మహతాం చాపి మైహికం పైడికం తథా | మధుమేహచికిత్సా చ తథా చోదరిణామపి ||19|| మూఢగర్భచికిత్సా చ విద్రధీనాం విసర్పిణాం | గ్రంథివృద్ధ్యుపదంశానాం తథా చ క్షుద్రరోగిణాం ||20|| శూకదోషచికిత్సా చ తథా చ ముఖరోగిణాం | శోఫస్యానాగతానాం చ నిషేధో మిశ్రకం తథా ||21|| వాజీకరం చ యత్ క్షీణే సర్వాబాధశమోఽపి చ | మేధాయుష్కరణం చాపి స్వభావవ్యాధివారణం ||22|| నివృత్తసంతాపకరం కీర్తితం చ రసాయనం | స్నేహోపయౌగికః స్వేదో వమనే సవిరేచనే ||23|| తయోర్వ్యాపచ్చికిత్సా చ నేత్రబస్తివిభాగికః | నేత్రబస్తివిపత్సిద్ధిస్తథా చోత్తరబస్తికః ||24|| నిరూహక్రమసంజ్ఞశ్చ తథైవాతురసంజ్ఞకః | ధూమనస్యవిధిశ్చాంత్యశ్చత్వారింశదితి స్మృతాః ||25|| ప్రాయశ్చిత్తం ప్రశమనం చికిత్సా శాంతికర్మ చ | పర్యాయాస్తస్య నిర్దేశాచ్చికిత్సాస్థానముచ్యతే ||26||
द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||
🔊 Audio coming soon
కాని పునశ్చికిత్సితానీత్యాహ- ద్వివ్రణీయ ఇత్యాది| వ్రణః సద్యః సద్యోవ్రణచికిత్సితం| భగ్నానాం భగ్నచికిత్సితం| వాతరోగికం వాతవ్యాధిచికిత్సితం| మహావాతికం మహావాతవ్యాధిచికిత్సితం| మహతాం చాపి మహాకుష్ఠచికిత్సితం| మైహికం ప్రమేహచికిత్సితం| పైడికం ప్రమేహపిడకాచికిత్సితం| విసర్పిణాం విసర్పనాడీస్తనరోగచికిత్సితం| గ్రంథిరితి గ్రంథ్యపచ్యర్బుదగలగండచికిత్సితం| వృద్ధ్యుపదంశానాం వృద్ధ్యుపదంశశ్లీపదచికిత్సితం| అనాగతానాం నిషేధః అనాగతాబాధప్రతిషేధచికిత్సితం| మిశ్రకం మిశ్రకచికిత్సితం| వాజీకరం చ యత్ క్షీణే క్షీణబలీయవాజీకరణచికిత్సితం| సర్వాబాధశమోఽపి సర్వాబాధశమనీయం రసాయనం| మేధాయుష్కరణం చాపి మేధాయుష్కామీయం రసాయనం| స్వభావవ్యాధివారణం స్వభావవ్యాధిప్రతిషేధనీయం రసాయనం| నివృత్తసంతాపకరం కీర్తితం చ రసాయనం నివృత్తసంతాపీయం రసాయనం| స్వేదః స్వేదావచారణీయం చికిత్సితం| వమనే సవిరేచనే వమనవిరేచనసాధ్యోపద్రవచికిత్సితం| తయోర్వ్యాపచ్చికిత్సా చ వమనవిరేచనవ్యాపచ్చికిత్సితం| నేత్రబస్తివిభాగికః నేత్రబస్తిప్రమాణప్రవిభాగచికిత్సితం| నేత్రబస్తివిపత్సిద్ధిః నేత్రబస్తివ్యాపచ్చికిత్సితం| తథా చోత్తరబస్తికః అనువాసనోత్తరబస్తిచికిత్సితం| నిరూహక్రమసంజ్ఞశ్చ నిరూహోపక్రమచికిత్సితం| తథైవాతురసంజ్ఞితః ఆతురోపద్రవచికిత్సితం| ధూమనస్యవిధిశ్చాంత్యః ధూమనస్యకవడ(ల)గ్రహచికిత్సితం; అంతే భవోఽంత్యః| చికిత్సితస్య పర్యాయాంతరం దర్శయితుమాహ- ప్రాయశ్చిత్తమిత్యాది| ఏతే ప్రాయశ్చిత్తాదయస్తస్య చికిత్సితస్య పర్యాయాః| తస్యైవంపర్యాయవినిర్దిష్టస్య చికిత్సితస్య నిర్దేశాద్ వివరణాచ్చికిత్సాస్థానం కథ్యతే||18-26||
Adhikarana 7 (27-28) · Śloka 28
అన్నస్య రక్షా విజ్ఞానం స్థావరస్యేతరస్య చ | సర్పదష్టవిషజ్ఞానం తస్యైవ చ చికిత్సితం ||27|| దుందుభేర్మూషికాణాం చ కీటానాం కల్ప ఏవ చ | అష్టౌ కల్పాః సమాఖ్యాతా విషభేషజకల్పనాత్ ||28||
अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च | सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम् ||२७|| दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च | अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात् ||२८||
🔊 Audio coming soon
కే పునః కల్పా ఇత్యాహ- అన్నస్యేత్యాది| అన్నస్య రక్షా అన్నపానరక్షాకల్పః | విజ్ఞానం స్థావరస్య స్థావరవిషవిజ్ఞానీయః కల్పః| ఇతరస్య చ జంగమవిషవిజ్ఞానీయః కల్పః| తస్యైవ చ చికిత్సితం సర్పదష్టచికిత్సాకల్పః| దుందుభేః దుందుభిస్వనీయః కల్పః| మూషికాణాం చ మూషికకల్పః| కల్పనిరుక్తిం ప్రతిపాదయన్నాహ- విషభేషజకల్పనాదితి; విషౌషధవిజ్ఞానాత్||27-28||
Adhikarana 8 (29) · Śloka 29
అధ్యాయానాం శతం వింశమేవమేతదుదీరితం |29|
अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् |२९|
🔊 Audio coming soon
పూర్వప్రతిజ్ఞాతముపసంహరన్నాహ- అధ్యాయానామిత్యాది| ఏవమేతదితి అనంతరోక్తం|29|-
Adhikarana 9 (29-34) · Śloka 35
అతః పరం స్వనామ్నైవ తంత్రముత్తరముచ్యతే ||29|| అధికృత్య కృతం యస్మాత్తంత్రమేతదుపద్రవాన్ | ఔపద్రవిక ఇత్యేష తస్యాగ్ర్యత్వాన్నిరుచ్యతే ||30|| సంధౌ వర్త్మని శుక్లే చ కృష్ణే సర్వత్ర దృష్టిషు | సంవిజ్ఞానార్థమధ్యాయా గదానాం తు ప్రతి ప్రతి ||31|| చికిత్సాప్రవిభాగీయో వాతాభిష్యందవారణః | పైత్తస్య శ్లైష్మికస్యాపి రౌధిరస్య తథైవ చ ||32|| లేఖ్యభేద్యనిషేధౌ చ ఛేద్యానాం వర్త్మదృష్టిషు | క్రియాకల్పోఽభిఘాతశ్చ కర్ణోత్థాస్తచ్చికిత్సితం ||33|| ఘ్రాణోత్థానాం చ విజ్ఞానం తద్గదప్రతిషేధనం | ప్రతిశ్యాయనిషేధశ్చ శిరోగదవివేచనం ||34|| చికిత్సా తద్గదానాం చ శాలాక్యం తంత్రముచ్యతే |35|
अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते ||२९|| अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्रवान् | औपद्रविक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते ||३०|| सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु | संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति ||३१|| चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः | पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च ||३२|| लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु | क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम् ||३३|| घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् | प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम् ||३४|| चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
శల్యతంత్రం ప్రతిపాద్య తదుత్తరమర్థవశాదాగతం ప్రతిపాదయన్నాహ- అతః పరమితి| అతః పరం ఉక్తస్థానపంచకాదనంతరం, స్వనామ్నైవ స్వసంజ్ఞయైవ తంత్రముచ్యతే| కిం తదాత్మీయమస్య నామ యేనోచ్యతే తత్తంత్రమిత్యాహ- ఉత్తరతంత్రమితి; న శల్యతంత్రసంజ్ఞయా| కుతః పునరౌపద్రవికాధ్యాయస్యోత్తరతంత్రస్యాదౌ స్థితస్య ‘ఔపద్రవిక’ ఇతి నామ కృతమిత్యాహ- అధికృత్యేత్యాది| అధికృత్య అంగీకృత్య, ఉపద్రవాన్ రోగాన్, యస్మాత్తంత్రమేతదుత్తరతంత్రం కృతం, అతస్తస్యోత్తరతంత్రస్యాగ్ర్యత్వాత్ ప్రథమత్వాత్, ‘ఔపద్రవిక’ ఇత్యధ్యాయో నిరుచ్యతే నిరుక్త్యా కథ్యతే; ఉపద్రవాధికృతతంత్రస్య ప్రథమత్వాదధ్యాయస్య ‘ఔపద్రవిక’ ఇతి నామ కృతమిత్యర్థః| సంధౌ వర్త్మనీత్యాదిషు గతానాం గదానాం తు ప్రతి ప్రతి సమ్యగ్విజ్ఞానార్థమధ్యాయా ఇతి సంబంధః| తేనాయమర్థః- సంధావితి సంధిగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః, వర్త్మనీతి వర్త్మగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః, శుక్లే చేతి శుక్లగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః, కృష్ణే ఇతి కృష్ణగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః, సర్వత్రేతి సర్వగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః దృష్టిష్వితి దృష్టిగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః| పైత్తస్యేత్యాదిషు అభిష్యందవారణ ఇతి సంబంధః, తేన పైత్తస్యేతి పిత్తాభిష్యందప్రతిషేధాధ్యాయః, శ్లేష్మికస్యేతి శ్లేష్మాభిష్యందప్రతిషేధాధ్యాయః, రౌధిరస్యేతి రక్తాభిష్యందప్రతిషేధాధ్యాయః| లేఖ్యభేద్యనిషేధౌ చేతి లేఖ్యరోగప్రతిషేధాధ్యాయః, భేద్యరోగప్రతిషేధాధ్యాయః| ఛేద్యానామితి ఛేద్యరోగప్రతిషేధాధ్యాయః| వర్త్మదృష్టిష్వితి వర్త్మగతరోగప్రతిషేధాధ్యాయః, దృష్టిగతరోగప్రతిషేధాధ్యాయః| అభిఘాతశ్చేతి నయనాభిఘాతప్రతిషేధాధ్యాయః| కర్ణోత్థా ఇతి కర్ణగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః| తచ్చికిత్సితమితి కర్ణగతరోగప్రతిషేధాధ్యాయః| ఘ్రాణోత్థానాం చ విజ్ఞానమితి నాసాగతరోగవిజ్ఞానజ్ఞానీయధ్యాయః| తద్గదప్రతిషేధనమితి నాసాగతరోగప్రతిషేధాధ్యాయః| ప్రతిశ్యాయనిషేధశ్చేతి ప్రతిశ్యాయప్రతిషేధాధ్యాయః| శిరోగదవివేచనమితి శిరోరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః| చికిత్సా తద్గదానాం చేతి శిరోరోగప్రతిషేధాధ్యాయః||29-34||-
Adhikarana 10 (35-37) · Śloka 37
నవగ్రహాకృతిజ్ఞానం స్కందస్య చ నిషేధనం ||35|| అపస్మారశకున్యోశ్చ రేవత్యాశ్చ పునః పృథక్ | పూతనాయాస్తథాఽంధాయాః శీతపూతనమండికా ||36|| నైగమేషచికిత్సా చ గ్రహోత్పత్తిః సయోనిజా | కుమారతంత్రమిత్యేతచ్ఛారీరేషు చ కీర్తితం ||37||
नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम् ||३५|| अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् | पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका ||३६|| नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा | कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
శాలాక్యతంత్రం సమాప్య కుమారతంత్రం దర్శయన్నాహ- నవగ్రహేత్యాది| స్కందస్య చ నిషేధనం స్కందగ్రహప్రతిషేధాధ్యాయః| అపస్మారశకున్యోశ్చేతి స్కందాపస్మారప్రతిషేధాధ్యాయః, శకునిప్రతిషేధాధ్యాయః| రేవత్యాశ్చ పునః పృథగితి రేవతీప్రతిషేధాధ్యాయః| పూతనాయా ఇతి పూతనాప్రతిషేధాధ్యాయః| తథాఽంధాయా ఇత్యత్రాపి పూతనాశబ్దః సంబధ్యతే; తేన అంధపూతనాప్రతిషేధాధ్యాయః| శీతపూతనేతి శీతపూతనాప్రతిషేధాధ్యాయః, మండికేతి ముఖమండికాప్రతిషేధాధ్యాయః| నైగమేషచికిత్సా చేతి నైగమేషప్రతిషేధాధ్యాయః| గ్రహోత్పత్తిరితి గ్రహోత్పత్త్యధ్యాయః| సయోనిజేతి యోనివ్యాపత్ప్రతిషేధాధ్యాయః, సశబ్దః సహార్థః| కుమారతంత్రమితి అత్రేతిశబ్దః కుమారతంత్రపరిసమాప్తౌ| కిమేతావదేవ కుమారతంత్రమథవాఽన్యదప్యస్తీతి పృష్ట ఆహ- శారీరేషు చ కీర్తితమితి| కిం తచ్ఛరీరేషూక్తం? తద్యథా- రజఃశుద్ధిః, గర్భావక్రాంతిరిత్యాది||35-37||
Adhikarana 11 (38-40) · Śloka 40
జ్వరాతిసారశోషాణాం గుల్మహృద్రోగిణామపి | పాండూనాం రక్తపిత్తస్య మూర్చ్ఛాయాః పానజాశ్చ యే ||38|| తృష్ణాయాశ్ఛర్దిహిక్కానాం నిషేధః శ్వాసకాసయోః | స్వరభేదచికిత్సా చ కృమ్యుదావర్తినోః పృథక్ ||39|| విసూచికారోచకయోర్మూత్రాఘాతవికృచ్ఛ్రయోః | ఇతి కాయచికిత్సాయాః శేషమత్ర ప్రకీర్తితం ||40||
ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रोगिणामपि | पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये ||३८|| तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः | स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक् ||३९|| विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः | इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
కా పునరుత్తరతంత్రే కాయచికిత్సేతి దర్శయన్నాహ- జ్వరేత్యాది| నిషేధః ప్రతిషేధః, స చ జ్వరాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన జ్వరప్రతిషేధోఽతీసారప్రతిషేధ ఇత్యాది ద్రష్టవ్యం| పానజాశ్చ య ఇతి మద్యపానజాశ్చ యే రోగాస్తేషాం ప్రతిషేధః, ఏతేన పానాత్యయప్రతిషేధ ఇత్యుక్తం| స్వరభేదచికిత్సా చేతి స్వరభేదప్రతిషేధః| మూత్రాఘాతవికృచ్ఛ్రయోరితి విశబ్దశ్ఛందః పూర్తయే; తేన మూత్రాఘాతప్రతిషేధః, మూత్రకృచ్ఛ్రప్రతిషేధః| ఇతి కాయచికిత్సాయాః శేషమత్ర ప్రకీర్తితమితి ఇతిశబ్దః సమాప్తౌ; అత్ర ఉత్తరతంత్రే, కాయచికిత్సాయాః శేషం ప్రకీర్తితం నిర్దిష్టం; శేషశబ్దేన శల్యేఽపి నిర్దిష్టమితి బోధయతి||38-40||
Adhikarana 12 (41) · Śloka 41
అమానుషనిషేధశ్చ తథాఽఽపస్మారికోఽపరః | ఉన్మాదప్రతిషేధశ్చ భూతవిద్యా నిరుచ్యతే ||41||
अमानुषनिषेधश्च तथाऽऽपस्मारिकोऽपरः | उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते ||४१||
🔊 Audio coming soon
కాయచికిత్సాం సమాప్య భూతవిద్యాం ప్రతిపాదయన్నాహ- అమానుషేత్యాది| అమానుషనిషేధః అమానుషోపసర్గప్రతిషేధః | ఆపస్మారికః అపస్మారప్రతిషేధః||41||
Adhikarana 13 (42) · Śloka 42
రసభేదాః స్వస్థవృత్తం యుక్తయస్తాంత్రికాశ్చ యాః | దోషభేదా ఇతి జ్ఞేయా అధ్యాయాస్తంత్రభూషణాః ||42||
रसभेदाः स्वस्थवृत्तं युक्तयस्तान्त्रिकाश्च याः | दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः ||४२||
🔊 Audio coming soon
తంత్రభూషణాధ్యాయానాహ- రసభేదా ఇత్యాది| రసభేదాః రసభేదవికల్పః| ఇతిశబ్దః సమాప్తౌ| ఏతే అధ్యాయాస్తంత్రభూషణాః శాస్త్రస్యాలంకరణాః||42||
Adhikarana 14 (43) · Śloka 43
శ్రేష్ఠత్వాదుత్తరం హ్యేతత్తంత్రమాహుర్మహర్షయః | బహ్వర్థసంగ్రహాచ్ఛ్రేష్ఠముత్తరం వాఽపి పశ్చిమం ||43||
श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः | बह्वर्थसङ्ग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
ఉత్తరతంత్రస్య నిరుక్తిం ప్రతిపాదయన్నాహ- శ్రేష్ఠత్వాదిత్యాది| శ్రేష్ఠత్వాదితి ఏతత్తంత్రం మహర్షయః శ్రేష్ఠత్వాదుత్తరం బ్రువంతి| కుతః పునరస్య శ్రేష్ఠత్వమిత్యాహ- బహ్వర్థసంగ్రహాచ్ఛ్రేష్ఠమితి| శాలక్యకుమారాబాధకాయచికిత్సాభూతవిద్యాతంత్రభూషణాధ్యాయనిర్దిష్టానామర్థానాం సంగ్రహాచ్ఛ్రేష్ఠముత్తరతంత్రం| తస్య నిరుక్తిపక్షాంతరం వక్తుమాహ- ఉత్తరం వాఽపి పశ్చిమమితి|- పశ్చిమత్వాద్వా ఇదం తంత్రముత్తరం| ‘శేషత్వాదుత్తరం హ్యేతత్’- ఇతి కేచిత్ పఠంతి, పూర్వతంత్రశేషత్వాదిదం తంత్రముత్తరం శ్రైష్ఠ్యాద్వేతి వ్యాఖ్యానయంతి||43||
Adhikarana 15 (44-46) · Śloka 46
శాలాక్యతంత్రం కౌమారం చికిత్సా కాయికీ చ యా | భూతవిద్యేతి చత్వారి తంత్రే తూత్తరసంజ్ఞితే ||44|| వాజీకరం చికిత్సాసు రసాయనవిధిస్తథా | విషతంత్రం పునః కల్పాః శల్యజ్ఞానం సమంతతః ||45|| ఇత్యష్టాంగమిదం తంత్రమాదిదేవప్రకాశితం | విధినాఽధీత్య యుంజానా భవంతి ప్రాణదా భువి ||46||
शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या | भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसञ्ज्ञिते ||४४|| वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा | विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः ||४५|| इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् | विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि ||४६||
🔊 Audio coming soon
అష్టాంగస్యాయుర్వేదస్య విస్తరేణ ప్రతిపాదితస్య సంక్షేపేణ తంత్రద్వయేఽవస్థానం నియమయన్నాహ- శాలాక్యతంత్రమిత్యాది| ఇతి చత్వారి తంత్రాణి ఉత్తరసంజ్ఞకే తంత్రే సంతి| ఉత్తరతంత్రే చతుర్ణాం తంత్రాణామవస్థానం ప్రతిపాద్య పూర్వేఽపి శల్యతంత్రే చతుర్ణాం తంత్రాణామవస్థానం ప్రతిపాదయన్నాహ- వాజీకరమిత్యాది|- వాజీకరం తంత్రం చికిత్సాసు యదుక్తం, తథా రసాయనవిధిశ్చ యశ్చికిత్సాసూక్తః, తథా విషతంత్రం కల్పాః కల్పస్థానోక్తం విషతంత్రం, ఏతత్త్రయం పూర్వే శల్యతంత్రే ప్రతిపాదితం| శల్యజ్ఞానం శల్యాంగజ్ఞానం, సమంతతః సర్వత్ర| ఇత్యష్టాంగమిదమిత్యాది ఇత్యనేన ప్రకారేణ| ఆదిదేవప్రకాశితం ధన్వంతరిణా ప్రకటీకృతం| యుంజానాః ప్రయోగం కుర్వాణాః||44-46||
Adhikarana 16 (47) · Śloka 47
ఏతద్ధ్యవశ్యమధ్యేయం, అధీత్య చ కర్మాప్యవశ్యముపాసితవ్యం, ఉభయజ్ఞో హి భిషగ్ రాజార్హో భవతి ||47||
एतद्ध्यवश्यमध्येयम्, अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपासितव्यम्, उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఏతద్ధీతి ఏతత్ తంత్రం, హి స్ఫుటం, అవశ్యమధ్యేయమితి నిశ్చయేన పఠనీయం| ఉపాసితవ్యమితి అభ్యసనీయం| హి యస్మాదర్థే| రాజార్హః రాజయోగ్యో భవతి రాజపూజ్య ఇత్యర్థః||47||
Adhikarana 17 (48-50) · Śloka 50
భవంతి చాత్ర- యస్తు కేవలశాస్త్రజ్ఞః కర్మస్వపరినిష్ఠితః | స ముహ్యత్యాతురం ప్రాప్య ప్రాప్య భీరురివాహవం ||48|| యస్తు కర్మసు నిష్ణాతో ధార్ష్ట్యాచ్ఛాస్త్రబహిష్కృతః | స సత్సు పూజాం నాప్నోతి వధం చర్చ్ఛతి రాజతః ||49|| ఉభావేతావనిపుణావసమర్థౌ స్వకర్మణి | అర్ధవేదధరావేతావేకపక్షావివ ద్విజౌ ||50||
भवन्ति चात्र- यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः | स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ||४८|| यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः | स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः ||४९|| उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि | अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ ||५०||
🔊 Audio coming soon
భవంతి చాత్రేత్యాది| కర్మస్వపరినిష్ఠిత ఇతి కర్మసు విషయే అనిష్పన్నః అశిక్షిత ఇత్యర్థః, అదృష్టకర్మేత్యన్యే| ఆహవం సంగ్రామం| యస్తు కర్మసు నిష్ణాత ఇతి యః పునః కర్మసు విషయే సుశిక్షితః, శాస్త్రబహిష్కృతః శాస్త్రే చ బహిర్భూతః, ధార్ష్ట్యాత్ ప్రాగల్భ్యాత్, కర్మ కరోతి, స రాజతః రాజ్ఞః సకాశాత్, వధం చర్చ్ఛతి వధం ప్రాప్నోతి| ఉభావేతావనిపుణౌ ఉభౌ ద్వౌ, ఏతౌ ఇమౌ, అనిపుణౌ అశిక్షితౌ, స్వకర్మణి చికిత్సాయాం| అర్ధవేదధరావితి వేదశబ్దోఽత్ర జ్ఞానార్థః; తేన, అర్ధజ్ఞానధరౌ శాస్త్రజ్ఞః కర్మజ్ఞో వా| కావివైతావర్ధవేదధరౌ స్వకర్మణ్యసమర్థౌ? ఆహ- ఏతావేకపక్షావివ ద్విజావితి|- యథైకపక్షౌ ద్విజౌ పక్షిణౌ, ఏతౌ సర్వతో గమనేఽసమర్థౌ తద్వదిత్యర్థః||48-50||
Adhikarana 18 (51) · Śloka 51
ఓషధ్యోఽమృతకల్పాస్తు శస్త్రాశనివిషోపమాః | భవంత్యజ్ఞైరుపహృతాస్తస్మాదేతాన్ వివర్జయేత్ ||51||
ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः | भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
కుతః కారణాచ్ఛాస్త్రబహిష్కృతో వధమృచ్ఛతి రాజత ఇతి హేతుం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఓషధ్య ఇత్యాది| అమృతకల్పాః అమృతతుల్యాః| అజ్ఞైరుపహృతాః ఔషధవిషయాజ్ఞైః ప్రయుక్తాః, ఓషధేరజ్ఞానం చ శాస్త్రవిహీనత్వాత్| తథాచోక్తం- యస్తు కర్మసు నిష్ణాతో ధార్ష్ట్యాచ్ఛాస్త్రబహిష్కృత ఇతి| ఓషధీనాం జ్ఞానమపి నామరూపయోగభేదాత్త్రివిధం; తత్ర నామాదిషు మధ్యే యోగజ్ఞానం ప్రధానం, ఇదం చ యోగజ్ఞానం శాస్త్రజ్ఞానే సతి భవతి| తస్మాదేతాన్ వివర్జయేదితి ఏతాంఛాస్త్రజ్ఞానబహిష్కృతాన్ విశేషేణ పరిహరేత్| దృష్టాంతత్రయోపాదానం చోర్ధ్వాధోభయభాగవ్యాపన్నిదర్శనార్థమిత్యేకే; సంశోధనపాచనసంశమనీయౌషధవ్యాపన్నిదర్శనార్థమిత్యపరే, అనేకకాలానేకావస్థానత్వసూచనార్థమిత్యన్యే| ఇతరే త్వత్ర శ్లోకాభ్యామన్యథా సమాధానం దధతి| తథాహి- “అథవైతత్త్రయం యద్వన్మిలితం మృత్యుకారణం| దుష్ప్రయుక్తాస్తు తాస్తద్వన్నియతం మృత్యుకారణం|| అప్రసిద్ధం క్వచిత్ కించిదిత్యర్థం వ్యాప్య తత్త్రయం| గరుడాధిష్ఠితే దేశే విషమప్యవిషం యథా”- ఇతి| అన్యే తు పునారోషధ్యోఽమృతకల్పాస్తథా స్నేహాదిష్వనభిజ్ఞో య ఇత్యుభయత్ర ఉభావపి కర్మశాస్త్రానభిజ్ఞావధికుర్వతే, ‘తస్మాదేతౌ వివర్జయేత్’- ఇతి చ పఠంతి, ఏతౌ పూర్వోక్తౌ కేవలశాస్త్రజ్ఞకర్మజ్ఞౌ వివర్జయేదితి వ్యాఖ్యానయంతి| ఏష పక్షః పంజికాయాం విస్తరేణాప్యాదృతః | యద్యప్యోషధిశబ్దః ఫలపాకాంతేషు ద్రవ్యేషు వర్తతే, తథాఽప్యత్ర సమస్తద్రవ్యవాచీ గ్రహీతవ్యః, కుతః? విశేషస్యానుపాదానాత్||51||
Adhikarana 19 (52) · Śloka 52
స్నేహాదిష్వనభిజ్ఞో యశ్ఛేద్యాదిషు చ కర్మసు | స నిహంతి జనం లోభాత్ కువైద్యో నృపదోషతః ||52||
स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु | स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः ||५२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శాస్త్రజ్ఞం కర్మానభిజ్ఞమధికృత్యాహ- స్నేహాదిష్విత్యాది| ఛేద్యాదిభ్యః స్నేహాదీని కర్మాణి ప్రాగుపయుజ్యంత ఇతి స్నేహాదీనాం ప్రాగుపాదానం; కేచిచ్ఛేద్యాదీనాం గ్రహణం ప్రాక్ పఠంతి| కువైద్య ఇతి కుశబ్దః కుత్సావచనః, తేన శాస్త్రజ్ఞస్యాపి కర్మాజ్ఞానేన కుత్సితత్వం ప్రతిపాదయతి| నృపదోషత ఇతి రాజ్ఞామయం దోషో యేన నాజ్ఞాతకర్మణి ప్రవర్తయితుం వైద్యాన్నివారయంతి భూపా ఇతి| కేచిత్ కర్తృపదం సర్వత్ర బహువచనాంతం పఠంతి ‘స్నేదాదిష్వనభిజ్ఞా యే’ ఇత్యాది||52||
Adhikarana 20 (53) · Śloka 53
యస్తూభయజ్ఞో మతిమాన్ స సమర్థోఽర్థసాధనే | ఆహవే కర్మ నిర్వోఢుం ద్విచక్రః స్యందనో యథా ||53||
यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽर्थसाधने | आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा ||५३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శాస్త్రజ్ఞకర్మజ్ఞస్య గుణం నిదర్శయన్నాహ- యస్తూభయజ్ఞ ఇత్యాది| ఉభయజ్ఞః శాస్త్రజ్ఞః కర్మజ్ఞశ్చ| మతివాన్ ఊహాపోహక్షమ ఇత్యర్థః| అర్థసాధనే ఆరోగ్యకరణే| దృష్టాంతమాహ- ఆహవే కర్మనిర్వోఢుమిత్యాది|- ఆహవే సంగ్రామే, కర్మ నిర్వోఢుం కర్మ ప్రవర్తయితుం, స్యందనః రథః||53||
Adhikarana 21 (54) · Śloka 54
అథ వత్స! తదేతదధ్యేయం యథా తథోపధారయ మయా ప్రోచ్యమానం- అథ శుచయే కృతోత్తరాసంగాయావ్యాకులాయోపస్థితాయాధ్యయనకాలే శిష్యాయ యథాశక్తి గురురుపదిశేత్ పదం పాదం శ్లోకం వా; తే చ పదపాదశ్లోకా భూయః క్రమేణానుసంధేయాః, ఏవమేకైకశో ఘటయేదాత్మనా చానుపఠేత్; అద్రుతమవిలంబితమవిశంకితమననునాసికం సువ్యక్తాక్షరమపీడితవర్ణమక్షిభ్రువౌష్ఠహస్తైరనభినీతం సుసంస్కృతం నాత్యుచ్చైర్నాతినీచైశ్చ స్వరైః పఠేత్ | న చాంతరేణ కశ్చిద్వ్రజేత్ తయోరధీయానయోః ||54||
अथ वत्स! तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं- अथ शुचये कृतोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्ययनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुपदिशेत् पदं पादं श्लोकं वा; ते च पदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसन्धेयाः, एवमेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत्; अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुनासिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्णमक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतं नात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् | न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयोरधीयानयोः ||५४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రకృతమధ్యయనం ప్రస్తౌతి- అథ వత్సేత్యాది| అథేతి ఆహ్నికాద్యావశ్యకాదానంతర్యే, ఆవశ్యకమాహ్నికం కృత్వేత్యర్థః| శుచయే కృతాహ్నికత్వేన పవిత్రాయ| కృతోత్తరాసంగాయ గృహీతోత్తరీయవస్త్రాయ| అవ్యాకులాయ ఏకచిత్తాయ| ఉపస్థితాయ సమీపస్థితాయ, దూరస్థితావంతరాయసంభవః; ఉపస్థితాయ అభివాదనానంతరం కృతోపస్థానాయేత్యన్యే| అధ్యయనకాలే ప్రాతరాదావనధ్యయనవర్జితే| శిష్యాయ ఉపనయనవిధానేనాగ్నిసాక్షికమనుశిష్టాయ| యథాశక్తి శిష్యస్య శక్త్యనతిక్రమేణ| పదం పాదం శ్లోకం వేతి అనేన త్రివిధాం గ్రహణశక్తిం స్థాపయతి; తేన హీనశక్తయే పదం, తచ్చ పదం స్వాద్యంతం త్యాద్యంతం వా; తథాహి- “శుచయే కృతోత్తరాసంగాయ” ఇత్యాది స్వాద్యంతం భవతి, ఉపదిశ్యతే ఇతి త్యాద్యంతం; మధ్యమశక్తయే పాదం శ్లోకచతుర్థాంశం; ఉత్తమశక్తయే శ్లోకం చతుష్పాదపరిపూర్ణం| తే చ పదపాదశ్లోకా ఉపదిష్టాః, భూయః పునః పునః, అనుక్రమేణ, సంధేయాః సంధానీయాః; తథాహి- పదేన పాదః సంధానీయః, పదపాదాభ్యాం శ్లోకః సంధానీయః| ఏవమేకైకశో ఘటయేత్ అనేన ప్రకారేణ ఏకమేకం శిష్యం ప్రతి యోజనికాం కారయేత్| ఆత్మనా చానుపఠేత్ పఠతః శిష్యస్య పశ్చాదాచార్యః స్వయం పఠేత్| శిష్యస్య సుఖపఠనార్థమ | కాయమనోభ్యాం శిష్యం నియమ్య పాఠే వాచి నియంతుమాహ- అద్రుతమిత్యాది|- అద్రుతం అసన్నికృష్టవర్ణపదపాదోచ్చారణం| అవిలంబితం నాతివిస్రస్తం| అశంకితం త్రాసరహితం| అననునాసికం డఞణనమాన్ వర్జయిత్వా నాసికోచ్చరితవర్జ్యం| అపీడితవర్ణం వర్ణమపీడయన్| అక్షిభ్రువౌష్ఠహస్తైరనభినీతం అక్ష్యాదిభిర్నర్తక ఇవాభినయం న కుర్యాదిత్యర్థః| సుసంస్కృతం అక్లిష్టవర్ణశ్రుతికం| నాత్యుచ్చైర్నాతినీచైరితి ఏతేనైతదుక్తం- మధ్యమేన స్వరేణ పఠేత్| న చాంతరేణేత్యాది తయోర్గురుశిష్యయోర్మధ్యే న కశ్చిద్గచ్ఛేదిత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- శాస్త్రముద్దిశ్య తస్య సంప్రదానాయాహ- అథ వత్సేత్యాది|- వత్స సుశ్రుత ఇతి గమ్యతే, శాస్త్రప్రశ్నే తస్యాధికృతత్వాత్| కస్మై తద్దేయమిత్యాహ- శుచయ ఇత్యాది||54||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
భవతశ్చాత్ర | శుచిర్గురుపరో దక్షస్తంద్రానిద్రావివర్జితః | పఠన్నేతేన విధినా శిష్యః శాస్త్రాంతమాప్నుయాత్ ||55||
भवतश्चात्र | शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रानिद्राविवर्जितः | पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात् ||५५||
🔊 Audio coming soon
పఠతః శిష్యస్య శాస్త్రాంతావాప్తిహేతుమాహ- భవతశ్చాత్రేత్యాది| శుచిః బాహ్యాభ్యంతరశౌచయుక్తః| గురుపరః గురుకార్యరతః| దక్షః నిత్యాభియుక్తః| తంద్రా ఆలస్యం||55||
Adhikarana 23 (56) · Śloka 56
వాక్సౌష్ఠవేఽర్థవిజ్ఞానే ప్రాగల్భ్యే కర్మనైపుణే | తదభ్యాసే చ సిద్ధౌ చ యతేతాధ్యయనాంతగః ||56||
वाक्सौष्ठवेऽर्थविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे | तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः ||५६||
🔊 Audio coming soon
అధ్యయనాంతగః శిష్యః కిం కుర్యాదిత్యాహ- వాగిత్యాది| వాక్సౌష్ఠవే అతిస్పష్టవాక్త్వే| ప్రాగల్భ్యే ధార్ష్ట్యే; ప్రాగల్భ్యాన్మహతోఽపి రోగాన్ సాధ్యానుత్సాహీ సాధయతి| తదభ్యాసే కర్మాభ్యాసే, చశబ్దాత్ కర్మదర్శనేఽపి| సిద్ధౌ చేతి ఆరబ్ధాభిప్రేతార్థసాధనం సిద్ధిః; చకారోఽత్రాసాధ్యానామనారంభమనుక్తం సముచ్చినోతి||56||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽధ్యయనసంప్రదానీయో నామ తృతీయోఽధ్యాయః ||3||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽध्ययनसम्प्रदानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః||3||