Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'gnikarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| agninā kr̥tvā yat karma, agnēḥ sambandhi vā yat karma, tadagnikarma; tasya vidhirvidhānaṁ; tadyasminnadhyāyē vidyatē taṁ vyākhyāsyāmaḥ| ‘agnikarmīyam’ ityanyē paṭhanti, “agnikarmādhikr̥tya kr̥tō'gnikarmīyaḥ” iti vyākhyānayanti ca||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ, taddagdhānāṁ rōgāṇāmapunarbhāvādbhēṣajaśastrakṣārairasādhyānāṁ tatsādhyatvācca ||3||
क्षारादग्निर्गरीयान् क्रियासु व्याख्यातः, तद्दग्धानां रोगाणामपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैरसाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
agnikarmamāhātmyamāha- kṣārādityādi|- kṣārādgurōḥ sakāśādagnirgarīyān gurutaraḥ| kutra punaḥ kṣārādagnirgarīyānityāha- kriyāsu karmasu, na tu guṇēṣu; guṇēṣu punastridōṣaghnacchēdyabhēdyalēkhyakaraṇādiṣu kṣāra ēva pradhānaḥ; ētēna svē svē kr̥tyē dvayōrapi prādhānyamityuktaṁ; yathā- dr̥ḍhaprahāritvēnārjunāt karṇaḥ, karṇāddūrapātitvēnārjunaḥ pradhānamiti| vyākhyāta iti kathita ityarthaḥ| pratijñātasya garīyastvasya sādhakaṁ hētumāha- taddagdhānāmiti|- agnidagdhānām; apunarbhāvāditi apunarbhāvastu sādhyānāṁ samyagdagdhānām, ētadviparyayē tvagnidagdhasyāpi punarudbhavaḥ; anyē tvanyathā samādadhati- arbudādayō'gninā samūlamunmūlitā mithyāhārādibhiḥ punardōṣaprakōpāttatsthāna ēvānyē jāyamānāstadvadupalabhyantē| hētvantaraṁ samuccinvannāha- bhēṣajētyādi| tatsādhyatvāt agnisādhyatvādityarthaḥ| anyē tu ‘svēdaśastrakṣāraiḥ’ iti paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- bhagandarārśasādayaḥ pūrvaṁ svidyantē, paścāttēṣu śastramavacāryatē; athavā svēdagrahaṇaṁ bhēṣajōpalakṣaṇaṁ, bhēṣajāśaktau śastrāvacāraṇaṁ, śastrāśaktāvaśēṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ, kṣārāśakyē'vagāḍhamūlē vyādhāvagniriti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
athēmāni dahanōpakaraṇāni bhavanti- tadyathā- pippalyajāśakr̥dgōdantaśaraśalākājāmbavauṣṭhētaralauhāḥ kṣaudraguḍasnēhāśca | tatra, pippalyajāśakr̥dgōdantaśaraśalākāstvaggatānāṁ, jāmbavauṣṭhētaralauhā māṁsagatānāṁ, kṣaudraguḍasnēhāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām ||4||
अथेमानि दहनोपकरणानि भवन्ति- तद्यथा- पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्रगुडस्नेहाश्च | तत्र, पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकास्त्वग्गतानां, जाम्बवौष्ठेतरलौहा मांसगतानां, क्षौद्रगुडस्नेहाः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिगतानाम् ||४||
🔊 Audio coming soon
agnyavacāraṇōpakaraṇāni nidarśayannāha- athēmānītyādi| ajāśakr̥t chāgapurīṣaṁ; jāmbavauṣṭaṁ jambūphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ; itaralōhāstāmrarajatādayaḥ, tēṣāṁ vikārā lauhāḥ; kṣaudraguḍasnēhāścēti cakārāt sarjarasamadhūcchiṣṭādayaḥ| agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyēkaṁ viṣayaṁ darśayannāha- tatrētyādi| tvaggatānāmiti vātakaphakr̥tānāṁ suptyādivikārāṇām| māṁsagatānāṁ vātakaphajavikārāṇām| kṣaudraguḍasnēhā ityatrāpi vātakaphasambhūtānāmiti bōddhavyam| nanu, kāśyapēna muninā sirādiṣvagnikarma pratiṣiddhaṁ; tathā ca tadvacanaṁ- “na sirāsnāyusandhyasthimarmasvapi kathañcana| daṁśasyōtkartanaṁ kāryaṁ dāhō vā bhiṣajā'gninā|”- iti; iha tu sirādiṣvapyagnikarmōktam, itthaṁ ca śāstrāntaravirōdhaḥ; tanna, atrāpi sirāsnāyusandhyasthicchēdādraktātipravr̥ttau vyāpatpratīkārāyāgnikarmōktaṁ, na punaḥ sirādigatarōgōcchēdanāya, yatō māṁsadāhādēva sirādigatarōgōcchēdō jāyata ēva; tathā ca bhadraśaunakaḥ- “tvaṅmāṁsasaṁśritō vāyustvagdāhēnaiva śāmyati| māṁsē dagdhē hi śāmyanti sirāsnāyvasthisandhijāḥ”- iti||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṁ; tatrāpyātyayikē'gnikarmasādhyē vyādhau tatpratyanīkaṁ vidhiṁ kr̥tvā ||5||
तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां; तत्राप्यात्ययिकेऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा ||५||
🔊 Audio coming soon
tasya kālaṁ sāpavādaṁ nirdiśannāha- tatrāgnītyādi| tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādityutsargaḥ, anyatra śaradgrīṣmābhyāmityapavādaḥ| śaradgrīṣmayōrapyavasthāyāṁ pravr̥ttimāha- tatrāpītyādi| tatrāpīti śaradgrīṣmayōrapi, ātyayikē āśuprāṇavināśakē, tatpratyanīkavidhiṁ kr̥tvēti tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasyartōḥ, pratyanīkavidhiṁ viparītavidhānaṁ śītācchādanabhōjanapradēhādikaṁ kr̥tvā; ‘agnikarma kuryāt’ ityanuvartatē| atra pāṭhē kēcidvidhiśabdaṁ na paṭhanti||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sarvavyādhiṣvr̥tuṣu ca picchilamannaṁ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarōdarārśōmukharōgēṣvabhuktavataḥ karma kurvīta ||6||
सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः; मूढगर्भाश्मरीभगन्दरोदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत ||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāgnikarmāṅgavidhimāha- sarvavyādhiṣvityādi| atrāpi ‘agnikarma kuryāt’ iti pratyēkaṁ sambadhyatē| picchilamannaṁ picchilavīryamannaṁ; śītamr̥dupicchilānāṁ vīryāṇāṁ pittaghnatvāt| tatra pradēśēṣu bhōjanasya pratiṣēdhamāha- mūḍhagarbhāśmarītyādi| ēṣu bhōjanē kr̥tē ūrdhvādhōvēgābhyāṁ karmavighātaḥ syāt kvacidudarānavakāśatvāt| kēcidatra ‘mūḍhagarbhāśmarī’ ityādipāṭhaṁ na paṭhanti||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra dvividhamagnikarmāhurēkē- tvagdagdhaṁ, māṁsadagdhaṁ ca; iha tu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddhō'gniḥ ||7||
तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके- त्वग्दग्धं, मांसदग्धं च; इह तु सिरास्नायुसन्ध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धोऽग्निः ||७||
🔊 Audio coming soon
agnikarmaṇyēkīyamataṁ darśayannāha- tatra dvividhamityādi| svatantrasiddhāntaṁ darśayannāha- iha tu sirētyādi| sirādiṣvapyagnikarma kartavyamityarthaḥ pūrvaṁ vyākhyātaḥ; “sirādiṣvapyagnikarmavidhirātyayikē vyādhāvēva, nānyatra” ityanyē vyākhyānayanti||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra, śabdaprādurbhāvō durgandhatā tvaksaṅkōcaśca tvagdagdhē, kapōtavarṇatā'lpaśvayathuvēdanā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṁsadagdhē; kr̥ṣṇōnnatavraṇatā srāvasannirōdhaśca sirāsnāyudagdhē, rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhē ||8||
तत्र, शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे, कपोतवर्णताऽल्पश्वयथुवेदना शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे; कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे, रूक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे ||८||
🔊 Audio coming soon
tvagādiṣu karmaṇi kr̥tē prativiṣayaṁ bhēdalakṣaṇaṁ darśayannāha- tatra śabdētyādi| sthiravraṇatā kaṭhinavraṇatā||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra śirōrōgādhimanthayōrbhrūlalāṭaśaṅkhapradēśēṣu dahēt, vartmarōgēṣvārdrālaktakapraticchannāṁ dr̥ṣṭiṁ kr̥tvā vartmarōmakūpān ||9||
तत्र शिरोरोगाधिमन्थयोर्भ्रूललाटशङ्खप्रदेशेषु दहेत्, वर्त्मरोगेष्वार्द्रालक्तकप्रतिच्छन्नां दृष्टिं कृत्वा वर्त्मरोमकूपान् ||९||
🔊 Audio coming soon
rōgabhēdāccharīrāvayavaviśēṣēṣvagnyavacāraṇaṁ darśayannāha- tatra śirōrōgētyādi| adhimanthaḥ akṣirōgō'bhiṣyandapūrvakaḥ| bhruvau akṣikūṭōpari rōmarājī, śaṅkhau bhrūkarṇayōrmadhyam| vartmadēśē yathā'gnyavacāraṇaṁ tathā darśayannāha- vartmarōgēṣvityādi| ‘dahēt’ ityanuvartatē| vartma nētracchādanam| ārdrālaktaka ārdrakarpaṭaḥ||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthisthitē'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṁsē vraṇē granthyarśō'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravr̥ddhisandhisirācchēdanādiṣu nāḍīśōṇitātipravr̥ttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||
त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
śēṣaviṣayamavasthābhēdēna darśayannāha- tvaṅmāṁsētyādi| atyugrarujē vāyau iti ugraśūlē vāyau| ucchritakaṭhinasuptamāṁsē iti ucchritamutsēdhavat, suptamacētanam| nāḍīti vraṇaviśēṣaḥ||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
tatra valaya-bindu-vilēkhā-pratisāraṇānīti dahanaviśēṣāḥ ||11||
तत्र वलय-बिन्दु-विलेखा-प्रतिसारणानीति दहनविशेषाः ||११||
🔊 Audio coming soon
praṇidhānākāraviśēṣamāha- tatra valayētyādi| vyādhimūlē valayamiva valayaṁ, śalākāgranirmitō, binduriva binduḥ, tiryagr̥juvakrā vividhā lēkhā vilēkhā, taptaśalākāprabhr̥tibhiravagharṣaṇaṁ pratisāraṇaṁ; viśēṣā iti āśrayavyādhivaśēnākr̥tibhēdāḥ| tatra valayētyādigadyasyādau kēcit ‘rōgākr̥timavēkṣya’ iti paṭhanti; sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ, kutaḥ? tasyārthasyāgrimaślōkēnaivōktatvāt||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bhavati cātra- rōgasya saṁsthānamavēkṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṁ ca | vyādhiṁ tathartuṁ ca samīkṣya samyak tatō'vyavasyēdbhiṣagagnikarma ||12||
भवति चात्र- रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च | व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक् ततोऽव्यवस्येद्भिषगग्निकर्म ||१२||
🔊 Audio coming soon
valayādidahanaviśēṣārambhahētuṁ parihāryāṇi ca darśayitumāha- bhavati cātrētyādi| rōgasya granthyādēḥ| saṁsthānam āyatādyākāram| ētēna valayādyārambhahētuḥ kathitaḥ| parihāryāṇi ca kathayannāha- narasya marmāṇītyādi| balābalamiti ‘āturasya’ iti śēṣaḥ, balavatyāturē karmādhikāraḥ, abalavati parihāraḥ| vyādhiṁ vātakaphātmakaṁ, tatrāgnikarmādhikāraḥ, parihārastu raktapittādau| r̥tumiti hēmantādipravr̥ttiviṣayam, apravr̥ttistu śaradgrīṣmayōḥ| avēkṣya samyagiti atraikasminnēva ślōkē ēkārthaśabdadvayakaraṇaṁ pravr̥ttinivr̥ttiviṣayayōrubhayōrapyavēkṣaṇē yatnaḥ kārya iti pratipādanārtham| adhyavasyēt kuryādityarthaḥ| prathamasya ‘avēkṣya samyak’ ityētasya sthānē ‘athō viditvā’ iti kēcit paṭhanti, viditvā jñātvā||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
tatra samyagdagdhē madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ ||13||
तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः ||१३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ samyagdagdhaṁ cikitsannāha- tatra samyagdagdhē ityādi| agnikarmadūṣitaraktapittayōḥ prasādāya vēdanōpaśamāya ca||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
athēmānagninā pariharēt- pittaprakr̥timantaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamanuddhr̥taśalyaṁ durbalaṁ bālaṁ vr̥ddhaṁ bhīrumanēkavraṇapīḍitamasvēdyāṁścēti ||14||
अथेमानग्निना परिहरेत्- पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
agnērnivr̥ttiviṣayaṁ darśayannāha- athēmānityādi| antaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamiti itthambhūtasya puruṣasya śōṇitanirōdhēna dāhapākādisambhavāt| ‘anēkavraṇapīḍitam’ ityasya sthānē kēcit ‘anēkavyādhiparipīḍitam’ iti paṭhanti| asvēdyāḥ ‘pāṇḍurmēhī raktapittī tr̥ṣārtaḥ’ (ci. a. 32) ityādayaḥ||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ | tatra, snigdhaṁ rūkṣaṁ vā''(cā)śritya dravyamagnirdahati; agnisantaptō hi snēhaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu dahati; tasmāt snēhadagdhē'dhikā rujō bhavanti ||15||
अत ऊर्ध्वमितरथादग्धलक्षणं वक्ष्यामः | तत्र, स्निग्धं रूक्षं वाऽऽ(चा)श्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति; अग्निसन्तप्तो हि स्नेहः सूक्ष्मसिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति; तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
valayādiprakārāt prakārāntarēṇāgnidagdhalakṣaṇaṁ vaktumāha- ata ūrdhvamityādi| itarathā dagdhamiti prakārāntarēṇa vaidyādr̥tē pramādāddagdham| tatrētyādi dravyaṁ snigdhaṁ sarpirādi, rūkṣaṁ dravyaṁ kāṣṭhapāṣāṇalōṣṭādi||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
tatra pluṣṭaṁ durdagdhaṁ samyagdagdhamatidagdhaṁ cēti caturvidhamagnidagdham | tatra yadvivarṇaṁ pluṣyatē'timātraṁ tat pluṣṭaṁ; yatrōttiṣṭhanti sphōṭāstīvrāścōṣadāharāgapākavēdanāścirāccōpaśāmyanti taddurdagdhaṁ; samyagdagdhamanavagāḍhaṁ tālavarṇaṁ susaṁsthitaṁ pūrvalakṣaṇayuktaṁ ca; atidagdhē māṁsāvalambanaṁ gātraviślēṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṁ jvaradāhapipāsāmūrcchāścōpadravā bhavanti, vraṇaścāsya cirēṇa rōhati, rūḍhaśca vivarṇō bhavati | tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṁ bhavati ||16||
तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् | तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं; यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं; सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च; अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, व्रणश्चास्य चिरेण रोहति, रूढश्च विवर्णो भवति | तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति ||१६||
🔊 Audio coming soon
tatrāgnidagdhaṁ vaidyadōṣāt pramādādvā caturvidhaṁ darśayannāha- tatra pluṣṭamityādi| pluṣṭadurdagdhayōrhīnadagdhatvē'pi pr̥thakkaraṇaṁ lakṣaṇacikitsābhēdāt| ‘tatra pluṣṭam’ ityādigaṇanayaiva catuḥsaṅkhyā labdhā, punaḥ ‘caturvidham’ itikaraṇaṁ pluṣṭadurdagdhābhyāṁ bhēdābhyāṁ hīnadagdhasya triprakāradāhaśaṅkānirāsārtham| ēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatra yadvivarṇamityādi| tatra tēṣu madhyē| vivarṇaṁ prākr̥tavarṇādanyavarṇam| pluṣyatē'timātram atyarthaṁ dahyatē na ca sphōṭōtpattiḥ syāt| anyē tvatra ‘pluṣṭamatimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyatē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- atimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyata iti agnitāpēnōtsvinnamiva bhavati; vivarṇamatra pāṇḍuvarṇam| yatrētyādi| cōṣa ākr̥ṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, dāhō bhasmasādbhavatīva, rāgō raktatā, vēdanā ōṣādayaḥ| samyagdagdhamityādi| anavagāḍham atidagdhalakṣaṇarahitam| tālavarṇaṁ pakvatālaphalavarṇamityarthaḥ; ‘pakvatālavarṇaṁ’ ityēkē paṭhanti, aparē tu ‘tālapakvaphalavarṇaṁ’ iti| susaṁsthitam atyunnatāvanatādidōṣavarjitam| pūrvalakṣaṇayuktaṁ cēti tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthidāhaliṅgayuktam| atidagdhē ityādi| gātraviślēṣō viṣaṭanaṁ, vyāpādanaṁ hiṁsanam| atimātraśabdō jvarādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| mūrcchāścēti cakārācchōṇitasrāvādayaśca| tadētadityādi| pluṣṭādibhēdēna caturvidhamapyagnikarma vaidyasya yadātmakarma cikitsārūpaṁ tasya prasādhakaṁ bhavatītyarthaḥ| nanu, samyagdagdhalakṣaṇamēva vaidyasyātmakarmaprasādhakaṁ bhavati, na punaḥ pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ, satyaṁ, samyagdagdhalakṣaṇaṁ vaidyakarmaprasādhakamupādēyatvēna, pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ parihāryatvēnēti na dōṣaḥ| anyē cānyathā paṭhanti- ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhakaṁ bhavati’- iti, vyākhyānayanti ca- “pūrvōktaṁ tvaṅmāṁsāśritaṁ yadagnikarma tallakṣaṇaprasādhakaṁ dyōtakaṁ bhavati; athavā pūrvōktēṣvagnisādhyēṣu śirōrōgādhimanthādiṣu yadagnikarma tatprasādhakaṁ hēyōpādēyarūpatayētyarthaḥ” iti| aparē tu ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhanaṁ ca bhavati’ iti cakāraṁ paṭhanti vyākhyānayanti ca; tēṣāṁ matē yadētaccaturvidhamagnikarma tatkathaṁ cikitsanīyamityāha- pūrvōktakarmaprasādhanaṁ; pūrvapratipāditā yā kriyā tatpratīkāraṁ taccikitsitamityarthaḥ| pūrvapratipāditakriyā tu ‘samyagdagdhē madhusarpirbhyāmabhyaṅga’ ityādikā| cakārādvakṣyamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakamiti jñēyam||16||
Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19
bhavanti cātra- agninā kōpitaṁ raktaṁ bhr̥śaṁ jantōḥ prakupyati | tatastēnaiva vēgēna pittamasyābhyudīryatē ||17|| tulyavīryē ubhē hyētē rasatō dravyatastathā | tēnāsya vēdanāstīvrāḥ prakr̥tyā ca vidahyatē ||18|| sphōṭāḥ śīghraṁ prajāyantē jvarastr̥ṣṇā ca bādhatē |19|
भवन्ति चात्र- अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति | ततस्तेनैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्यते ||१७|| तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्रव्यतस्तथा | तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते ||१८|| स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च बाधते |१९|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sarvāgnidagdhēṣu cikitsārthaṁ viśiṣṭadūṣyadōṣayōrduṣṭiṁ darśayannāha- bhavanti cātrētyādi| tatastadanantaraṁ; tēnaivāgninā raktēna cētyarthaḥ| kutaḥ punaḥ prādhānyēnāgnidagdhē pittamēvōdīryata ityāha- tulyavīryē ityādi| hi yasmāt kāraṇāt, ētē dvē apyagnipittē, tulyavīryē uṣṇavīryē, rasatō rasāt dvē api kaṭukē, dravyatō dravyādapi tulyē; tathāhi- sadr̥śa ēvādhārō vahnēḥ pittasyāpi, dravyaṁ cātra rasādyādhāra ucyatē; tataḥ kāraṇāttēnāgninā'sya pittasya kōpitasya vēdanā dāhādikā ‘bhavanti’ iti vākyaśēṣaḥ| prakr̥tyā ca vidahyata iti prakr̥tyā svabhāvēna, vidahyatē vidāhamupayāti| tābhyāmēva raktapittābhyāṁ sphōṭā jvarādayaśca śīghraṁ prajāyanta iti| anyē tu ‘ubhē’ ityatra ‘raktapittē’ iti vyākhyānayanti| uṣṇavīryatvaṁ ca madhurarasasyāpi raktapittasya yāntrikēkṣurasavadvidāhitvāt| dravyata iti ētē dvē api raktapittē dravyādapi tulyē, dravyaśabdēnātra hētvādhārau kathyētē; tadyathā- raktapittayōrdvayōrapi tējō hētuḥ, ādhāraśca dvayōrapi tēja ēvēti||17-18||-
Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21
dagdhasyōpaśamārthāya cikitsā sampravakṣyatē ||19|| pluṣṭasyāgnipratapanaṁ kāryamuṣṇaṁ tathauṣadham | śarīrē svinnabhūyiṣṭhē svinnaṁ bhavati śōṇitam ||20|| prakr̥tyā hyudakaṁ śītaṁ skandayatyatiśōṇitam | tasmāt sukhayati hyuṣṇaṁ nanu śītaṁ kathañcana ||21||
दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा सम्प्रवक्ष्यते ||१९|| प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् | शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम् ||२०|| प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् | तस्मात् सुखयति ह्युष्णं ननु शीतं कथञ्चन ||२१||
🔊 Audio coming soon
dagdhasyētyādi| agnipratapanaṁ svēdanam| uṣṇaṁ tathauṣadhamiti ālēpanānnapānādikam| kutaḥ kāraṇādatra śarīramupacaryatē nāgnikōpitaṁ raktapittamityāha- śarīrē ityādi| svinnabhūyiṣṭhē atyarthaṁ svinnē| svalpamapi raktaṁ yadyasvinnaṁ bhavati tadā raktapittōpaśamanēna śītōpacārēṇa duḥkhamutpādayatīti darśayannāha- prakr̥tyētyādi| skandayatyatiśōṇitamiti raktamatyarthaṁ styānatāṁ nayatītyarthaḥ; styānēna raktēna ca ruddhamārgō vāyurūṣmā'pyanirgacchan pluṣṭē śūlaśōpharāgādikāṁ vēdanāṁ karōti, ataḥ śītakriyā na sukhaṁ karōti; uṣṇakriyā punā raktavilayanakarī bhavati, ata ūṣmaniḥsaraṇavātānulōmahētuḥ sā'tisukhayati||19-21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
śītāmuṣṇāṁ ca durdagdhē kriyāṁ kuryādbhiṣak punaḥ | ghr̥tālēpanasēkāṁstu śītānēvāsya kārayēt ||22||
शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः | घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
durdagdhakriyāṁ nirdiśannāha- śītāmityādi| durdagdhē'vagāḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṁ śītāṁ kriyāṁ kuryāt, anavagāḍhamūladagdhabhāgasyāsvinnaraktasya vilayanārthamuṣṇāṁ kriyāṁ kuryāt; anyē tu śītāṁ dāhātiśayē, nātidāhē uṣṇāmiti| punaḥ kiṁ kuryādityāha- ghr̥tālēpanādīnapi śītānēva kārayēditi| ēvaṁ sukhībhavati vraṇarōhaṇaṁ ca||22||
Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24
samyagdagdhē tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmr̥taiḥ sarpiṣā snigdhairālēpaṁ kārayēdbhiṣak ||23|| grāmyānūpaudakaiścainaṁ piṣṭairmāṁsaiḥ pralēpayēt | pittavidradhivaccainaṁ santatōṣmāṇamācarēt ||24||
सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः | सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैरालेपं कारयेद्भिषक् ||२३|| ग्राम्यानूपौदकैश्चैनं पिष्टैर्मांसैः प्रलेपयेत् | पित्तविद्रधिवच्चैनं सन्ततोष्माणमाचरेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
samyagdagdhē cikitsāmāha- samyagdagdha ityādi| tugākṣīrī vaṁśarōcanā, anyē tu vaṁśarōcanānukāri pārthivaṁ dravyaṁ, plakṣaḥ parkaṭī, candanaṁ raktacandanaṁ, sāmr̥tairiti guḍūcīsahitaiḥ; ētaistugākṣīryādidravyairghr̥tasnigdhīkr̥taiḥ pittapratyanīkamaviśōṣiṇaṁ lēpaṁ samyagdagdhē kārayēdityarthaḥ| vātaśāntyarthaṁ pralēpamāha- grāmyētyādi| grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ, audakāḥ kūrmādayaḥ| pittavidradhivadityādi ēnaṁ samyagdagdhaṁ, santatōṣmāṇaṁ balavattarōṣmāṇam||23-24||
Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27
atidagdhē viśīrṇāni māṁsānyuddhr̥tya śītalām | kriyāṁ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25|| tindukītvakkapālairvā ghr̥tamiśraiḥ pralēpayēt | vraṇaṁ guḍūcīpatrairvā chādayēdathavaudakaiḥ ||26|| kriyāṁ ca nikhilāṁ kuryādbhiṣak pittavisarpavat |27|
अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् | क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः ||२५|| तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् | व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः ||२६|| क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् |२७|
🔊 Audio coming soon
atidagdhē cikitsāmāha- atidagdhē ityādi| viśīrṇāni avalambitāni| śālitaṇḍulakaṇḍanairiti śālitaṇḍulakaṇḍanōdbhavairguṇḍanaiḥ kaṇairityarthaḥ; kaṇaiśca cūrṇaprayōgakālē ‘avacūrṇayēt’ ityadhyāhāraḥ| tindukītvakkapālairvēti tindukīvalkalakarparaiḥ; ‘tindukītvacā tindukīvalkalēna, kapālairmr̥tkharparaiḥ’ ityanyē| ‘tindukītvakkaṣāyairvā’ iti kēcit paṭhanti; tindukyā yā tvak tayā pralēpayēt, kaṣāyāḥ kaṣāyavr̥kṣāśca yē tairapītyarthaḥ| anyē tu kaṣāyaśabdēna cūrṇamāhuḥ; tatra tindukīvalkalacūrṇairityarthaḥ| audakaiḥ padmōtpalādipatraiḥ; pittaraktōpadrutō vraṇō guḍūcyādipatracchādanēnōṣmāṇaṁ tyaktvā sukhaṁ saṁrōhati||25-26||-
Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28
madhūcchiṣṭaṁ samadhukaṁ rōdhraṁ sarjarasaṁ tathā ||27|| mañjiṣṭhāṁ candanaṁ mūrvāṁ piṣṭvā sarpirvipācayēt | sarvēṣāmagnidagdhānāmētadrōpaṇamuttamam ||28||
मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा ||२७|| मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् | सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमुत्तमम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣvagnidagdhēṣu rōpaṇārthaṁ cikitsāṁ darśayannāha- madhūcchiṣṭamityādi| idaṁ ca sāmānyaṁ rōpaṇaṁ ghr̥taṁ kēcit paṭhanti, na tu nibandhakārā iti; sūpayōgitvānmayā'pi likhitam||27-28||
Adhikarana 22 (29) · Śloka 29
snēhadagdhē kriyāṁ rūkṣāṁ viśēṣēṇāvacārayēt |29|
स्नेहदग्धे क्रियां रूक्षां विशेषेणावचारयेत् |२९|
🔊 Audio coming soon
snēhadagdhē cikitsāmāha- snēhadagdhē ityādi| rūkṣadagdhē punaranuktāmapi snigdhāṁ kriyāmavacārayēt|29|-
Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi dhūmōpahatalakṣaṇam ||29|| śvasiti kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsatē | cakṣuṣōḥ paridāhaśca rāgaścaivōpajāyatē ||30|| sadhūmakaṁ niśvasiti ghrēyamanyanna vētti ca | tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyōpahanyatē ||31|| tr̥ṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati | dhūmōpahata ityēṣaḥ śr̥ṇu tasya cikitsitam ||32|| sarpirikṣurasaṁ drākṣāṁ payō vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayēt ||33|| vamataḥ kōṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nēna śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||34|| dāhamūrcchātr̥ḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ | madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||35|| samyaggr̥hṇātīndriyārthān manaścāsya prasīdati | śirōvirēcanaṁ cāsmai dadyādyōgēna śāstravit ||36|| dr̥ṣṭirviśudhyatē cāsya śirōgrīvaṁ ca dēhinaḥ | avidāhi laghu snigdhamāhāraṁ cāsya kalpayēt ||37||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूमोपहतलक्षणम् ||२९|| श्वसिति क्षौति चात्यर्थमप्याधमति कासते | चक्षुषोः परिदाहश्च रागश्चैवोपजायते ||३०|| सधूमकं निश्वसिति घ्रेयमन्यन्न वेत्ति च | तथैव च रसान् सर्वान् श्रुतिश्चास्योपहन्यते ||३१|| तृष्णादाहज्वरयुतः सीदत्यथ च मूर्च्छति | धूमोपहत इत्येषः शृणु तस्य चिकित्सितम् ||३२|| सर्पिरिक्षुरसं द्राक्षां पयो वा शर्कराम्बु वा | मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत् ||३३|| वमतः कोष्ठशुद्धिः स्याद्धूमगन्धश्च नश्यति | विधिनाऽनेन शाम्यन्ति सदनक्षवथुज्वराः ||३४|| दाहमूर्च्छातृडाध्मानश्वासकासाश्च दारुणाः | मधुरैर्लवणाम्लैश्च कटुकैः कवलग्रहैः ||३५|| सम्यग्गृह्णातीन्द्रियार्थान् मनश्चास्य प्रसीदति | शिरोविरेचनं चास्मै दद्याद्योगेन शास्त्रवित् ||३६|| दृष्टिर्विशुध्यते चास्य शिरोग्रीवं च देहिनः | अविदाहि लघु स्निग्धमाहारं चास्य कल्पयेत् ||३७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kaṇṭhanāsādiṣu karmaṇi kr̥tē dhūmōpaghātalakṣaṇaṁ cikitsāṁ ca darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| śvasiti śvāsaṁ karōti| kṣauti cātyarthamiti atiśayēna chikkati | ādhamati ādhmānayuktō bhavati| rāgaḥ pītalōhitatā akṣṇōḥ| ghrēyamanyatra vētti cēti nāsāgatadōṣēṇa dhūmādanyad ghrēyaṁ na vētti, ‘ghrēyaṁ tāvanna vētti anyat spr̥śyaṁ dr̥śyaṁ ca na vētti’ ityanyē| rasān sarvānityatra ‘na vētti’ iti sambadhyatē| śrutiścāsyōpahanyata iti na śr̥ṇōtītyarthaḥ; śrōtragatadōṣēṇa| tr̥ṣṇādāhajvarayuta iti sparśadōṣēṇa| sīdati kriyāsvasamarthō bhavatītyarthaḥ| śr̥ṇu tasyētyādi| sarpirikṣurasamityēkō yōgaḥ, drākṣāṁ payō vēti dvitīyaḥ, śarkarāmbu vēti tr̥tīyaḥ, madhurāmlau rasau vā'pīti caturthaḥ| sadanam aṅgaglāniḥ| yōgēna mātrayā||29-37||
Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39
uṣṇavātātapairdagdhē śītaḥ kāryō vidhiḥ sadā | śītavarṣānilairdagdhē snigdhamuṣṇaṁ ca śasyatē ||38|| tathā'titējasā dagdhē siddharnāsti kathañcana | indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt | snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak ||39||
उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा | शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते ||३८|| तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धर्नास्ति कथञ्चन | इन्द्रवज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् | स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक् ||३९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ dagdhacikitsāprasaṅgēna dagdhasadr̥śasya cikitsāṁ darśayannāha- uṣṇētyādi| uṣṇavātō graiṣmikaḥ śāradō vā; uṣṇavātēnātapēna ca dagdha iva dagdhaḥ; uṣṇavātātapābhyāmiti dvivacanē prāptē bahuvacanamanuktōṣṇaprāpaṇārtham| sadāsthānē kēcid ‘vraṇē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- vraṇē iti tvagādivraṇavastuni| śītavarṣānilairdagdhē iti śītaṁ himaṁ, himadagdhastuṣāradagdha iti lōkōktyā himadagdhē'pi dāhasādr̥śyamasti; varṣānila iti vr̥ṣṭisaṁyuktō vātaḥ, atrāpi bahuvacanamanuktaśītaprāpaṇārtham| ‘dagdhē’ ityasya sthānē kēcit ‘hatē’ iti paṭhanti| tathā'titējasā dagdhē iti atitējasā vajrāgninā | ‘tathā'titējasā dagdhē na sidhyati kathañcana’ iti yat kr̥taṁ tat kiñciddagdhē siddhirapi bhavatīti jñāpanārtham| tatra ca pūrvōktēna vidhinā śītōṣṇādinā pratikartavyamiti| asyāgrē kēcit “indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt| snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak”- iti paṭhanti; taṁ ca nibandhakārā na paṭhanti||38-39||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'gnikarmavidhirnāma dvādaśō'dhyāyaḥ ||12||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽग्निकर्मविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē dvādaśō'dhyāyaḥ||12||