Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાત આમપક્વૈષણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथात आमपक्वैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ| આમશબ્દાત્ પચ્યમાનોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ| આમશ્ચ પચ્યમાનશ્ચ પક્વશ્ચ તેષામેષણં વિજ્ઞાનં તદ્વિદ્યતે યસ્મિન્નધ્યાયે તં તથા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
શોફસમુત્થાના ગ્રન્થિવિદ્રધ્યલજીપ્રભૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાધયોઽભિહિતા અનેકાકૃતયઃ, તૈર્વિલક્ષણઃ પૃથુર્ગ્રથિતઃ સમો વિષમો વા ત્વઙ્માંસસ્થાયી દોષસઙ્ઘાતઃ શરીરૈકદેશોત્થિતઃ શોફ ઇત્યુચ્યતે ||૩||
शोफसमुत्थाना ग्रन्थिविद्रध्यलजीप्रभृतयः प्रायेण व्याधयोऽभिहिता अनेकाकृतयः, तैर्विलक्षणः पृथुर्ग्रथितः समो विषमो वा त्वङ्मांसस्थायी दोषसङ्घातः शरीरैकदेशोत्थितः शोफ इत्युच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
શોફસમુત્થાના ઇત્યાદિ| શોફસમુત્થાના ઇતિ શોથકારણાઃ, ‘શોફસ્યેવ સમુત્થાનં યેષામ્’ ઇત્યન્યે| પ્રાયેણેતિ બાહુલ્યેન, કદાચિદ્ભિન્નસમુત્થાના અપિ ભવન્તિ| તૈર્વિલક્ષણ ઇતિ તેભ્યો ગ્રન્થ્યાદિભ્યો વ્યાધિભ્યઃ પૃથગિત્યર્થઃ; ‘તૈર્ગ્રન્થ્યાદિવ્યાધિભિઃ કૃત્વા વિલક્ષણો નાનાપ્રકારઃ’ ઇત્યન્યે| પૃથુર્વિસ્તીર્ણઃ| ગ્રથિતો ગ્રન્થિરિવોન્નતઃ, ‘જાતબહુગ્રન્થિઃ’ ઇત્યન્યે| સમઃ સમસંસ્થાનઃ, વિષમો વેતિ વિષમસંસ્થાનો વા, એતેન વ્રણશોફસ્યાકૃતેરનિયમ ઉક્તઃ| ત્વઙ્માંસસ્થાયીતિ એતત્તુ પ્રાયેણ, કુતઃ? શેષવ્રણવસ્તુષ્વપિ વ્રણશોફસ્ય સમ્ભવાત્| દોષસઙ્ઘાત ઇતિ એકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં વા દોષાણાં સઙ્ઘાતો દોષસઙ્ઘાતઃ; સઙ્ઘાત ઉચ્છ્રાયઃ| શરીરૈકદેશોત્થિત ઇતિ એતેન સર્વસરાદ્ભિન્નત્વં પ્રતિપાદયતિ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
સ ષડ્વિધો વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તઃ | તસ્ય દોષરૂપવ્યઞ્જનૈર્લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ | તત્ર, વાતશોફઃ કૃષ્ણોઽરુણો વા પરુષો મૃદુરનવસ્થિતાસ્તોદાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; પિત્તશોફઃ પીતો મૃદુઃ સરક્તો વા શીઘ્રાનુસાર્યોષાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; શ્લેષ્મશ્વયથુઃ પાણ્ડુઃ કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો સ્નિગ્ધો મન્દાનુસારી કણ્ડ્વાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ; સર્વવર્ણવેદનઃ સન્નિપાતશ્વયથુઃ; પિત્તવચ્છોણિતજોઽતિકૃષ્ણશ્ચ; પિત્તરક્તલક્ષણ આગન્તુર્લોહિતાવભાસશ્ચ ||૪||
स षड्विधो वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तुनिमित्तः | तस्य दोषरूपव्यञ्जनैर्लक्षणानि व्याख्यास्यामः | तत्र, वातशोफः कृष्णोऽरुणो वा परुषो मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः कठिनः स्निग्धः शीतो स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; सर्ववर्णवेदनः सन्निपातश्वयथुः; पित्तवच्छोणितजोऽतिकृष्णश्च; पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश्च ||४||
🔊 Audio coming soon
સ ઇત્યાદિ| તસ્ય વ્રણશોફસ્ય| દોષરૂપવ્યઞ્જનૈરિતિ વાતાદિરૂપૈર્વાતાદિલક્ષણૈશ્ચેત્યર્થઃ; ‘દોષરૂપવ્યઞ્જનૈઃ દોષાણાં વાતાદીનાં રૂપાણ્યાકૃતયો વ્યજ્યન્ત એભિરિતિ વ્યઞ્જનાનિ’ ઇત્યન્યે| તત્રેત્યાદિ| અનવસ્થિતઃ ચલઃ| તોદાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ભેદનચ્છેદનાદયઃ| પિત્તશોફ ઇત્યાદિ| ઓષાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાચ્ચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ગૃહ્યન્તે| શ્લેષ્મશોફઃ પાણ્ડુરિત્યાદિ| કણ્ડ્વાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ગુરુત્વસુપ્તત્વાદયઃ| આગન્તુરિતિ પતનપીડનાદિકૃતઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
સ યદા બાહ્યાભ્યન્તરૈઃ ક્રિયાવિશેષૈર્ન સમ્ભાવિતઃ પ્રશમયિતું ક્રિયાવિપર્યયાદ્બહુત્વાદ્વા દોષાણાં તદા પાકાભિમુખો ભવતિ | તસ્યામસ્ય પચ્યમાનસ્ય પક્વસ્ય ચ લક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય- | તત્ર, મન્દોષ્મતા ત્વક્સવર્ણતા શીતશોફતા સ્થૈર્યં મન્દવેદનતાઽલ્પશોફતા ચામલક્ષણમુદ્દિષ્ટં; સૂચિભિરિવ નિસ્તુદ્યતે, દશ્યત ઇવ પિપીલિકાભિઃ, તાભિશ્ચ સંસર્પ્યત ઇવ, છિદ્યત ઇવ શસ્ત્રેણ, ભિદ્યત ઇવ શક્તિભિઃ, તાડ્યત ઇવ દણ્ડેન, પીડ્યત ઇવ પાણિના, ઘટ્યત ઇવ ચાઙ્ગુલ્યા, દહ્યતે પચ્યત ઇવ ચાગ્નિક્ષારાભ્યામ્, ઓષચોષપરીદાહાશ્ચ ભવન્તિ, વૃશ્ચિકવિદ્ધ ઇવ ચ સ્થાનાસનશયનેષુ ન શાન્તિમુપૈતિ, આધ્માતબસ્તિરિવાતતશ્ચ શોફો ભવતિ , ત્વગ્વૈવર્ણ્યં શોફાભિવૃદ્ધિર્જ્વરદાહપિપાસા ભક્તારુચિશ્ચ પચ્યમાનલિઙ્ગં; વેદનોપશાન્તિઃ પાણ્ડુતાઽલ્પશોફતા વલીપ્રાદુર્ભાવસ્ત્વક્પરિપુટનં નિમ્નદર્શનમઙ્ગુલ્યાઽવપીડિતે પ્રત્યુન્નમનં, બસ્તાવિવોદકસઞ્ચરણં પૂયસ્ય પ્રપીડયત્યેકમન્તમન્તે ચાવપીડિતે, મુહુર્મુહુસ્તોદઃ કણ્ડૂરુન્નતતા વ્યાધેરુપદ્રવશાન્તિર્ભક્તાભિકાઙ્ક્ષા ચ પક્વલિઙ્ગમ્ | કફજેષુ તુ રોગેષુ ગમ્ભીરગતિત્વાદભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદસમસ્તં પક્વલક્ષણં દૃષ્ટ્વા પક્વમપક્વમિતિ મન્યમાનો ભિષઙ્મોહમુપૈતિ; તત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતા શીતશોફતા સ્થૈર્યમલ્પરુજતાઽશ્મવચ્ચ ઘનતા, ન મોહમુપેયાદિતિ ||૫||
स यदा बाह्याभ्यन्तरैः क्रियाविशेषैर्न सम्भावितः प्रशमयितुं क्रियाविपर्ययाद्बहुत्वाद्वा दोषाणां तदा पाकाभिमुखो भवति | तस्यामस्य पच्यमानस्य पक्वस्य च लक्षणमुच्यमानमुपधारय- | तत्र, मन्दोष्मता त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यं मन्दवेदनताऽल्पशोफता चामलक्षणमुद्दिष्टं; सूचिभिरिव निस्तुद्यते, दश्यत इव पिपीलिकाभिः, ताभिश्च संसर्प्यत इव, छिद्यत इव शस्त्रेण, भिद्यत इव शक्तिभिः, ताड्यत इव दण्डेन, पीड्यत इव पाणिना, घट्यत इव चाङ्गुल्या, दह्यते पच्यत इव चाग्निक्षाराभ्याम्, ओषचोषपरीदाहाश्च भवन्ति, वृश्चिकविद्ध इव च स्थानासनशयनेषु न शान्तिमुपैति, आध्मातबस्तिरिवाततश्च शोफो भवति , त्वग्वैवर्ण्यं शोफाभिवृद्धिर्ज्वरदाहपिपासा भक्तारुचिश्च पच्यमानलिङ्गं; वेदनोपशान्तिः पाण्डुताऽल्पशोफता वलीप्रादुर्भावस्त्वक्परिपुटनं निम्नदर्शनमङ्गुल्याऽवपीडिते प्रत्युन्नमनं, बस्ताविवोदकसञ्चरणं पूयस्य प्रपीडयत्येकमन्तमन्ते चावपीडिते, मुहुर्मुहुस्तोदः कण्डूरुन्नतता व्याधेरुपद्रवशान्तिर्भक्ताभिकाङ्क्षा च पक्वलिङ्गम् | कफजेषु तु रोगेषु गम्भीरगतित्वादभिघातजेषु वा केषुचिदसमस्तं पक्वलक्षणं दृष्ट्वा पक्वमपक्वमिति मन्यमानो भिषङ्मोहमुपैति; तत्र हि त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यमल्परुजताऽश्मवच्च घनता, न मोहमुपेयादिति ||५||
🔊 Audio coming soon
સ યદેત્યાદિ| બાહ્યાભ્યન્તરૈરિતિ બાહ્યા આલેપનાદયઃ, આભ્યન્તરાઃ ક્વાથપાનવમનવિરેચનાદયઃ, તૈઃ પ્રશમયિતું ન સમ્ભાવિતો ન પારિતઃ, ‘ન પ્રાપ્તઃ’ ઇત્યન્યે| ક્રિયાવિપર્યયાદિતિ અતર્પણાદીનામન્યથાભાવાત્| હેત્વન્તરમાહ- બહુત્વાદ્વા દોષાણામિતિ|- ન હિ બહુદોષા વિકારાઃ શોણિતાવસેકાદિભિરેવ પ્રશમં યાન્તિ; યદુક્તમ્- “આલેપનસ્રાવણશોધનૈશ્ચ સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્યદિ નોપશામ્યેત્”- ઇતિ| તત્રેત્યાદિ| સ્થૈર્યં કાઠિન્યમ્| સૂચીભિરિવેત્યાદિ| નિસ્તુદ્યતે ભૃશં વ્યથ્યતે, નિઃશબ્દોઽત્ર ભૃશાર્થે| તાભિઃ પિપીલિકાભિઃ| છિદ્યત ઇવ દ્વિધા ક્રિયત ઇવ| ભિદ્યતે વિદાર્યત ઇવ| શક્તિરાયુધવિશેષઃ| તાડ્યતે આહન્યત ઇવ| દણ્ડો લગુડઃ| ઘટ્યતે ચાલ્યત ઇવ| દહ્યતે પચ્યત ઇવ ચ ક્ષારાગ્નિભ્યામિતિ યથાસઙ્ખ્યં વ્યાખ્યેયં, તેન દહ્યતે ભસ્મસાત્ ક્રિયત ઇવાગ્નિના, પચ્યતે અઙ્ગારતાપૈરુપતપ્યત ઇવ ક્ષારેણ| ઓષ એકદેશિકો દાહઃ, ચોષઃ ચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| પરિ સમન્તાદ્દાહઃ પરિદાહઃ| આતતઃ ત્વક્સઙ્કોચરહિતઃ| વેદનોપશાન્તિરિત્યાદિ| ત્વક્પરિપુટનં ત્વચ ઉચ્ચટનમ્| પ્રત્યુન્નમનમ્ આભિમુખ્યેનોર્ધ્વં નમનમ્| બસ્તાવિવેત્યાદિ| યથા બસ્તાવુદકસઞ્ચરણં ભવતિ તદ્વદ્વૈદ્યે એકમન્તમવયવં પ્રપીડયતિ સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચરણં શોફે ભવતીત્યર્થઃ| મુહુર્મુહુસ્તોદો વાતવેદના; કણ્ડૂઃ શ્લેષ્મવેદના; પક્વશોથે વિદાહાપગમેન પિત્તાભાવાત્તલ્લિઙ્ગાભાવઃ| ઉન્નતતા વ્યાધેઃ ઉન્નતશોફઃ| ઉપદ્રવા ઓષપરિદાહાદયઃ| કફજેષ્વિત્યાદિ| કફજેષુ રોગેષ્વિતિ રોગોઽત્ર શોફઃ| તત્ર વિષયે કફજેષ્વતિગમ્ભીરગતિત્વાત્, અભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદ્દૂરાનુપ્રવિષ્ટશલ્યાદિહેતુત્વાત્| તત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતેત્યાદિ| તત્રેતિ કફજેઽભિઘાતજે ચ શોફે| ત્વક્સવર્ણતા ન તુ ત્વગ્વૈવર્ણ્યં, ગમ્ભીરગતિત્વાદન્તઃપાકઃ, બહિઃ પુનસ્ત્વક્સાવર્ણ્યમેવ| શીતશોફતા બહિઃ, અન્તઃ પુનરુષ્ણત્વં, ગમ્ભીરગતિત્વાત્ કફારબ્ધત્વાચ્ચ| અલ્પરુજતા કફારબ્ધત્વાત્| અશ્મવદ્ઘનતા શિલાવત્ કાઠિન્યં, કફારબ્ધત્વાદબહિઃપાકત્વાચ્ચેતિ| ન મોહમુપેયાદિતિ ન તત્ર મોહં ગચ્છેત્, એભિઃ પક્વલક્ષણૈઃ પક્વમેવ જાનીયાદિત્યર્થઃ| ‘ન મોહમુપેયાદ્યતસ્તં રક્તપાકમાચક્ષતે વૃદ્ધાઃ’ ઇત્યન્યે||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ભવન્તિ ચાત્ર- આમં વિપચ્યમાનં ચ સમ્યક્ પક્વં ચ યો ભિષક્ | જાનીયાત્ સ ભવેદ્વૈદ્યઃ શેષાસ્તસ્કરવૃત્તયઃ ||૬||
भवन्ति चात्र- आमं विपच्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् | जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||६||
🔊 Audio coming soon
આમાદિલક્ષણજ્ઞાને ગુણમજ્ઞાને દોષં ચ દર્શયન્નાહ- આમમિત્યાદિ| શેષા અન્યે આમાદિજ્ઞાનવર્જિતાઃ| તસ્કરાશ્ચૌરાઃ, તેષામિવ વૃત્તિર્યેષાં, પ્રાણધનાપહારિત્વાત્||૬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
વાતાદૃતે નાસ્તિ રુજા ન પાકઃ પિત્તાદૃતે નાસ્તિ કફાચ્ચ પૂયઃ | તસ્માત્ સમસ્તાન્ પરિપાકકાલે પચન્તિ શોફાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ ||૭|| કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં કૃત્વા વશે વાતકફૌ પ્રસહ્ય | પચત્યતઃ શોણિતમેવ પાકો મતોઽપરેષાં વિદુષાં દ્વિતીયઃ ||૮||
वातादृते नास्ति रुजा न पाकः पित्तादृते नास्ति कफाच्च पूयः | तस्मात् समस्तान् परिपाककाले पचन्ति शोफांस्त्रय एव दोषाः ||७|| कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य | पचत्यतः शोणितमेव पाको मतोऽपरेषां विदुषां द्वितीयः ||८||
🔊 Audio coming soon
એકદોષારબ્ધા અપિ પાકકાલે સર્વદોષાશ્લિષ્ટા ભવન્તીત્યાહ- વાતાદિત્યાદિ| ઋતેશબ્દઃ કફાચ્ચેત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ‘ત્રિભિરેવ શોણિતચતુર્થૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતે’ (સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ દ્વિતીયં દર્શનં દર્શયન્નાહ- કાલાન્તરેણેત્યાદિ| કાલાન્તરેણેતિ અન્તરશબ્દોઽત્રાવધિવાચી, પ્રકોપપ્રસરસ્થાનસંશ્રયકાલાવધિના| અભ્યુદિતં તુ પિત્તમિતિ સમન્તતો ભાવેન પુનરુદ્ગતં પિત્તં, કૃત્વા વશે વાતકફૌ વાતશ્લેષ્માણૌ હીનૌ કૃત્વા, પ્રસહ્ય બલાત્કારેણ વશે કૃત્વા, ‘ક્રોડીકૃત્ય’ ઇત્યન્યે| મતઃ સમ્મતઃ||૭-૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
તત્ર, આમચ્છેદે માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદનાપ્રાદુર્ભાવોઽવદરણમનેકોપદ્રવદર્શનં ક્ષતવિદ્રધિર્વા ભવતિ | સ યદા ભયમોહાભ્યાં પક્વમપ્યપક્વમિતિ મન્યમાનશ્ચિરમુપેક્ષતે વ્યાધિં વૈદ્યસ્તદા ગમ્ભીરાનુગતો દ્વારમલભમાનઃ પૂયઃ સ્વમાશ્રયમવદાર્યોત્સઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા નાડીં જનયિત્વા કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વેતિ ||૯||
तत्र, आमच्छेदे मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनाप्रादुर्भावोऽवदरणमनेकोपद्रवदर्शनं क्षतविद्रधिर्वा भवति | स यदा भयमोहाभ्यां पक्वमप्यपक्वमिति मन्यमानश्चिरमुपेक्षते व्याधिं वैद्यस्तदा गम्भीरानुगतो द्वारमलभमानः पूयः स्वमाश्रयमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा नाडीं जनयित्वा कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वेति ||९||
🔊 Audio coming soon
આમં ન છિન્દ્યાત્ પક્વં નોપેક્ષેતેતિ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ | આમચ્છેદે ઇતિ આમશબ્દાત્ પચ્યમાનસ્યાપિ ગ્રહણાત્તત્રાપ્યેતે દોષાઃ| વ્યાપાદનં હિંસનમ્| અવદરણં વિદરણમ્| ક્ષતવિદ્રધિઃ ‘તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વા’ (નિ. અ. ૯) ઇત્યાદિવિદ્રધિનિદાનોક્તઃ| સ યદેત્યાદિ| મોહઃ અજ્ઞાનમ્| ચિરં પ્રભૂતકાલમ્| ગમ્ભીરાનુગતઃ દૂરાનુપ્રવિષ્ટઃ| ઉત્સઙ્ગ ઇવોત્સઙ્ગઃ, વ્રણાશયે હિ ચિરકાલં પૂયાવસ્થાનેનાવદારિતમન્તઃપ્રદેશાન્તરં નિમ્નમુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાત્ ‘ઉત્સઙ્ગ’ ઇત્યુચ્યતે; ‘ઉત્ ઊર્ધ્વં પૂયસ્ય સઙ્ગ ઉત્સઙ્ગઃ’ ઇત્યન્યે| અવકાશમ્ અન્તરાલમ્||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ભવતિ ચાત્ર- યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે | શ્વપચાવિવ મન્તવ્યૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ ||૧૦||
भवति चात्र- यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते | श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१०||
🔊 Audio coming soon
અસ્યૈવાર્થસ્ય નિન્દાર્થવાદપરં શ્લોકમાહ- યશ્છિનત્ત્યામમિત્યાદિ| પક્વં શોફં શસ્ત્રકર્માર્હમ્| શ્વપચાવિવ ચણ્ડાલાવિવ| મન્તવ્યૌ જ્ઞાતવ્યૌ| તૌ દ્વૌ| અનિશ્ચિતકારિણૌ આમચ્છેદનપક્વોપેક્ષણાત્; અને તુ ‘તૌ નરૌ શ્વપચતુલ્યાવાતુરવ્યાપાદનાત્| તદ્વ્યાપાદનં તૌ કુતો વિધત ઇત્યાહ- અનિશ્ચિતકારિણૌ યતોઽસમીક્ષ્ય વિધાયિનૌ વૈદ્યૌ’||૧૦||
Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13
પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદાતુરં ભિષક્ | મદ્યપં પાયયેન્મદ્યં તીક્ષ્ણં યો વેદનાઽસહઃ ||૧૧|| ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે | તસ્માદવશ્યં ભોક્તવ્યં રોગેષૂક્તેષુ કર્મણિ ||૧૨|| પ્રાણો હ્યાભ્યન્તરો નૄણાં બાહ્યપ્રાણગુણાન્વિતઃ | ધારયત્યવિરોધેન શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ||૧૩||
प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदातुरं भिषक् | मद्यपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाऽसहः ||११|| न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते | तस्मादवश्यं भोक्तव्यं रोगेषूक्तेषु कर्मणि ||१२|| प्राणो ह्याभ्यन्तरो नॄणां बाह्यप्राणगुणान्वितः | धारयत्यविरोधेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
પક્વે શોફે શસ્ત્રકર્માર્હે પૂર્વકર્માહ- પ્રાગિત્યાદિ| ઇષ્ટં હિતં હિતકારિ; અન્યે ત્વિષ્ટમભિપ્રેતમપથ્યમપિ તદ્બલાધાનાર્થં ભોજયેત્| યો વેદનાં ન સહતે તં તીક્ષ્ણં મદ્યં પાયયેત્ પરં મદ્યપમ્| અસ્યૈવ ચ ફલમાહ- ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાદિત્યાદિ| શસ્ત્રં ન બુધ્યતે શસ્ત્રવેદનાં ન જાનાતીત્યર્થઃ| રોગેષૂક્તેષ્વિતિ મૂઢગર્ભોદરાર્શોશ્મર્યાદિવર્જિતેષુ, કર્મણિ શસ્ત્રપ્રયોગે પ્રાપ્તે, અવશ્યં ધ્રુવં ભોક્તવ્યમ્| કસ્માદુક્તેષુ રોગેષુ ભોજયેદિત્યાહ- પ્રાણ ઇત્યાદિ|- પ્રાણો હ્યાભ્યતર ઇતિ અત્રાભ્યન્તરઃ પ્રાણો બલં, તચ્ચૌજોજનિતં ભારહરણાદિશક્તિલક્ષણમ્| બાહ્યપ્રાણગુણાન્વિત ઇતિ બાહ્યપ્રાણોઽત્ર બાહ્યં બલમુપચયલક્ષણં પાઞ્ચભૌતિકાહારજનિતં, ગુણાઃ શરીરદાર્ઢ્યાદિકાઃ, તૈરન્વિતઃ સંયુક્તઃ સન્નાભ્યન્તરઃ પ્રાણઃ શક્તિલક્ષણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- પ્રાણો હ્યાભ્યન્તર ઇતિ; ‘સમ્પન્નો યવઃ’ ઇતિવજ્જાતિવિવક્ષયેહૈકવચનં, તેનાત્રાગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેત્યાભ્યન્તરાઃ પ્રાણાઃ, બાહ્યપ્રાણા આગ્નેયસૌમ્યવાયવ્યદ્રવ્યાણિ દિવસો વાયૂ રાત્રિઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાશ્ચેતિ, તેષાં ગુણાઃ, તૈરન્વિતોઽનુગતઃ સન્નાભ્યન્તરઃ પ્રાણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ| તત્ર બાહ્યપ્રાણસ્યગ્નેર્ગુણૈઃ કટ્વમ્લલવણાદિભિરનુગતઃ સન્નન્તરગ્નિઃ શરીરં ધારયતીત્યાદિના બાહ્યપ્રાણગુણાનુગતત્વેનાભ્યન્તરપ્રાણસ્ય શરીરધારકત્વં દર્શયન્તિ, અસ્માભિસ્તુ વિસ્તરભયાન્ન દર્શિતમ્| લક્ષ્મણટિપ્પણકારસ્તુ- આભ્યન્તરઃ પ્રાણોઽગ્નીષોમાદિઃ, યેન પ્રાણી જીવતિ, બાહ્યપ્રાણોઽન્નં, તદ્ગુણાઃ પ્રીણનાદયઃ, તૈરન્વિતઃ સન્નાભ્યાન્તરઃ પ્રાણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ||૧૧-૧૩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
અલ્પો મહાન્ વા ક્રિયયા વિના યઃ સમુચ્છ્રિતઃ પાકમુપૈતિ શોફઃ | વિશાલમૂલો વિષમં વિદગ્ધઃ સ કૃચ્છ્રતાં યાત્યવગાઢદોષઃ ||૧૪||
अल्पो महान् वा क्रियया विना यः समुच्छ्रितः पाकमुपैति शोफः | विशालमूलो विषमं विदग्धः स कृच्छ्रतां यात्यवगाढदोषः ||१४||
🔊 Audio coming soon
મહતિ શોફેઽલ્પે વાઽપ્રતિક્રિયમાણે સતિ બહું દોષમાહ,- અલ્પ ઇત્યાદિ| વિષમં વિદગ્ધ ઇતિ વિષમવિદાહો વિષમપાક ઇત્યર્થઃ| અવગાઢદોષ ઇતિ આભ્યન્તરપૂય ઇત્યર્થઃ| ‘યો હ્યુત્થિતોઽલ્પો યદિ વા મહાન્ વા ક્રિયાં વિના પાકમુપૈતિ શોથઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૪||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
આલેપવિસ્રાવણાશોધનૈસ્તુ સમ્યક્ પ્રયુક્તૈર્યદિ નોપશામ્યેત્ | પચ્યેત શીઘ્રં સમમલ્પમૂલઃ સ પિણ્ડિતશ્ચોપરિ ચોન્નતઃ સ્યાત્ ||૧૫||
आलेपविस्रावणाशोधनैस्तु सम्यक् प्रयुक्तैर्यदि नोपशाम्येत् | पच्येत शीघ्रं सममल्पमूलः स पिण्डितश्चोपरि चोन्नतः स्यात् ||१५||
🔊 Audio coming soon
શોફાનામાલેપનાદિક્રિયાસમૂહાવચારણેઽપિ પક્વાનામુપક્રમસાફલ્યં દર્શયન્નાહ,- આલેપનેત્યાદિ| પચ્યેત શીઘ્રં સમમિતિ એતેન સમપાકત્વમુક્તં, સ શોફઃ, પિણ્ડિતો વર્તુલીભવતિ ||૧૫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
કક્ષં સમાસાદ્ય યથૈવ વહ્નિર્વાય્વીરિતઃ સન્દહતિ પ્રસહ્ય | તથૈવ પૂયોઽપ્યવિનિઃસૃતો હિ માંસં સિરાઃ સ્નાયુ ચ ખાદતીહ ||૧૬||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य | तथैव पूयोऽप्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१६||
🔊 Audio coming soon
પક્વસ્યાપ્યુપેક્ષણે શોફસ્ય પ્રાગુક્તમેવ દોષં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- કક્ષમિત્યાદિ| કક્ષસ્તૃણાદિબહુલઃ પ્રદેશઃ| ઇહેતિ પક્વશોફે||૧૬||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 18
આદૌ વિમ્લાપનં કુર્યાદ્દ્વિતીયમવસેચનમ્ | તૃતીયમુપનાહં તુ ચતુર્થીં પાટનક્રિયામ્ ||૧૭|| પઞ્ચમં શોધનં કુર્યાત્ ષષ્ઠં રોપણમિષ્યતે | એતે ક્રમા વ્રણસ્યોક્તાઃ સપ્તમં વૈકૃતાપહમ્ ||૧૮||
आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् | तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थीं पाटनक्रियाम् ||१७|| पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते | एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સૂત્રસ્થાને સૂત્રણાર્થં વિમ્લાપનાદીનુપક્રમાન્નિર્દિશન્નાહ- આદાવિત્યાદિ| આદૌ વિમ્લાપનમઙ્ગુલ્યાદિમર્દનેન શોફવિલયનમ્| અવસેચનં જલૌકાદિભી રક્તવિસ્રાવણમ્| ઉપનાહો બન્ધનં પાચનાય| વૈકૃતાપહમિતિ સવર્ણકરણરોમસઞ્જનનાદિ| અન્યે ત્વન્યથાઽઽપાતનિકાં ગૃહ્ણન્ત્યન્યથૈવ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્ર વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સુખબોધાર્થં લક્ષણાન્તરેણ સપ્તત્વં દર્શયન્નાહ,- આદાવિત્યાદિ| વિમ્લાપનશબ્દોઽત્ર બહિઃપ્રમાર્જને શોફવિલયનકરે લેપપરિષેકાભ્યઙ્ગસ્વેદાદૌ વર્તતે, ન તુ મન્દવેદનસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોફસ્ય દ્વિવ્રણીયપઠિતવેણુનાલાઙ્ગુષ્ઠાદિમર્દને| અવસેચનં વિસ્રાવણમ્, અવસેચનશબ્દોઽપ્યત્ર વમનવિરેકશોણિતવિસ્રાવણાદ્યન્તર્બહિઃપ્રમાર્જને વર્તતે, ન તુ કેવલ એવ વિસ્રાવણે| એવં શેષેષ્વપ્યુપક્રમેષૂપક્રમાન્તરાણિ સમાનેષુ સમાનાન્યન્તર્ભાવ્યાનિ||૧૭-૧૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આમપક્વૈષણીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ||૧૭||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आमपक्वैषणीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાવ્યાખ્યાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||