Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5
అథాతోఽష్టవిధశస్త్రకర్మీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ఛేద్యా భగందరా గ్రంథిః శ్లైష్మికస్తిలకాలకః |
వ్రణవర్త్మార్బుదాన్యర్శశ్చర్మకీలోఽస్థిమాంసగం ||3||
శల్యం జతుమణిర్మాంససంఘాతో గలశుండికా |
స్నాయుమాంససిరాకోథో వల్మీకం శతపోనకః ||4||
అధ్రుషశ్చోపదంశాశ్చ మాంసకంద్యధిమాంసకః |5|
View original
अथातोऽष्टविधशस्त्रकर्मीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
छेद्या भगन्दरा ग्रन्थिः श्लैष्मिकस्तिलकालकः |
व्रणवर्त्मार्बुदान्यर्शश्चर्मकीलोऽस्थिमांसगम् ||३||
शल्यं जतुमणिर्मांससङ्घातो गलशुण्डिका |
स्नायुमांससिराकोथो वल्मीकं शतपोनकः ||४||
अध्रुषश्चोपदंशाश्च मांसकन्द्यधिमांसकः |५|
తత్ర పూర్వం ఛేద్యకర్మణ ఏవ దర్శితత్వాత్తద్భేదమేవ దర్శయన్నాహ- ఛేద్యా భగందరా ఇత్యాది| గ్రంథిః శ్లైష్మిక ఇతి ఆమో న తు పక్వః| తిలకాలక ఇతి క్షుద్రరోగపరిపఠితః; న తు శూకదోషోక్తః, తస్యాసాధ్యత్వాత్| వ్రణవర్త్మేతి క్లిన్నో వ్రణౌష్ఠః| అర్బుదాని సర్వాణి| అర్శో వాతికం శ్లైష్మికం చ| చర్మకీల ఇతి గుదపార్శ్వవర్తీ మాంసాంకురః| స్నాయ్వాదిభిః సహ కోథశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, కోథః పూతీభావః| శతపోనక ఇతి శూకదోషపఠితః; అన్యే తు “భగందరగ్రహణేనాప్యుపాత్తస్య శతపోనకస్య పునరుపాదానమత్యంతచ్ఛేదనార్థం, అనన్యప్రతీకారత్వాత్”||1-4||
Adhikarana 2 (5-8) · Śloka 8
భేద్యా విద్రధయోఽన్యత్ర సర్వజాద్గ్రంథయస్త్రయః ||5||
ఆదితో యే విసర్పాశ్చ వృద్ధయః సవిదారికాః |
ప్రమేహపిడకాః శోఫః స్తనరోగోఽవమంథకాః ||6||
కుంభీకానుశయీ నాడ్యో వృందౌ పుష్కరికాఽలజీ |
ప్రాయశః క్షుద్రరోగాశ్చ పుప్పుటౌ తాలుదంతజౌ ||7||
తుండికేరీ గిలాయుశ్చ పూర్వం యే చ ప్రపాకిణః |
బస్తిస్తథాఽశ్మరీహేతోర్మేదోజా యే చ కేచన ||8||
View original
भेद्या विद्रधयोऽन्यत्र सर्वजाद्ग्रन्थयस्त्रयः ||५||
आदितो ये विसर्पाश्च वृद्धयः सविदारिकाः |
प्रमेहपिडकाः शोफः स्तनरोगोऽवमन्थकाः ||६||
कुम्भीकानुशयी नाड्यो वृन्दौ पुष्करिकाऽलजी |
प्रायशः क्षुद्ररोगाश्च पुप्पुटौ तालुदन्तजौ ||७||
तुण्डिकेरी गिलायुश्च पूर्वं ये च प्रपाकिणः |
बस्तिस्तथाऽश्मरीहेतोर्मेदोजा ये च केचन ||८||
భేద్యవిషయం దర్శయన్నాహ- భేద్యా ఇత్యాది| గ్రంథయస్త్రయ ఇతి వాతపిత్తకఫజాః| ఆదితో యే విసర్పాశ్చేతి వాతపిత్తశ్లేష్మజాః| విదారికా క్షుద్రరోగేషు| అవమంథక ఇతి శూకదోషేషు| వృందావితి ఏకవృందో వృందశ్చ కంఠగతరోగేషు| పుష్కరికా శూకదోషేషు| పుప్పుటౌ తాలుదంతజావితి తాలుపుప్పుటో దంతపుప్పుటశ్చ| పూర్వం యే చ ప్రపాకిణ ఇతి భగందరాదయః| బస్తిస్తథాఽశ్మరీహేతోరితి అశ్మరీనిమిత్తమేవ బస్తిర్భేద్యో నాన్యహేతోః, అభేదే ధ్రువమరణాద్భేదే చ సంశయాత్||5-8||
Adhikarana 3 (9) · Śloka 10
లేఖ్యాశ్చతస్రో రోహిణ్యః కిలాసముపజిహ్వికా |
మేదోజో దంతవైదర్భో గ్రంథిర్వర్త్మాధిజిహ్వికా ||9||
అర్శాంసి మండలం మాంసకందీ మాంసోన్నతిస్తథా |10|
View original
लेख्याश्चतस्रो रोहिण्यः किलासमुपजिह्विका |
मेदोजो दन्तवैदर्भो ग्रन्थिर्वर्त्माधिजिह्विका ||९||
अर्शांसि मण्डलं मांसकन्दी मांसोन्नतिस्तथा |१०|
లేఖ్యవిషయం దర్శయన్నాహ- లేఖ్యాశ్చతస్ర ఇత్యాది| చతస్రో రోహిణ్యః ఇతి వాతపిత్తశ్లేష్మసన్నిపాతోత్థాః, రక్తజాః పునరేకాంతాసాధ్యత్వాదిహ నోక్తాః| వర్త్మ ఇతి వ్రణవర్త్మ నేత్రవర్త్మ చేత్యర్థః| మండలం కండూకుష్ఠాదీనాం| మాంసకందీ స్వల్పమాంసాంకురః||9||-
Adhikarana 4 (10) · Śloka 10
వేధ్యాః సిరా బహువిధా మూత్రవృద్ధిర్దకోదరం ||10||
View original
वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धिर्दकोदरम् ||१०||
వేధ్యవిషయం దర్శయన్నాహ- వేధ్యా ఇత్యాది||10||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
ఏష్యా నాడ్యః సశల్యాశ్చ వ్రణా ఉన్మార్గిణశ్చ యే |11|
View original
एष्या नाड्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च ये |११|
ఏష్యవిషయం దర్శయన్నాహ- ఏష్యా ఇత్యాది| ఏష్యా ఇతి లోహాదిశలాకయాఽంతరన్వేషణీయా ఇత్యర్థః, శల్యస్థితిజ్ఞానార్థం, సుఖేనాపకర్షణాయ చ| ఉన్మార్గీ తిర్యగ్గతిః|11|-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 12
ఆహార్యాః శర్కరాస్తిస్రో దంతకర్ణమలోఽశ్మరీ ||11||
శల్యాని మూఢగర్భాశ్చ వర్చశ్చ నిచితం గుదే |12|
View original
आहार्याः शर्करास्तिस्रो दन्तकर्णमलोऽश्मरी ||११||
शल्यानि मूढगर्भाश्च वर्चश्च निचितं गुदे |१२|
ఆహార్యవిషయం దర్శయన్నాహ- ఆహార్యా ఇత్యాది| ఆహార్యా ఆకర్షణీయాః| శర్కరాస్తిస్ర ఇతి మూత్రశర్కరా పాదశర్కరా దంతశర్కరా చేతి||11||-
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 16
స్రావ్యా విద్రధయః పంచ భవేయుః సర్వజాదృతే ||12||
కుష్ఠాని వాయుః సరుజః శోఫో యశ్చైకదేశజః |
పాల్యామయాః శ్లీపదాని విషజుష్టం చ శోణితం ||13||
అర్బుదాని విసర్పాశ్చ గ్రంథయశ్చాదితశ్చ తే |
త్రయస్త్రయశ్చోపదంశాః స్తనరోగా విదారికా ||14||
సు(శు)షిరో గలశాలూకం కంటకాః కృమిదంతకః |
దంతవేష్టః సోపకుశః శీతాదో దంతపుప్పుటః ||15||
పిత్తాసృక్కఫజాశ్చౌష్ఠ్యాః క్షుద్రరోగాశ్చ భూయశః |16|
View original
स्राव्या विद्रधयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते ||१२||
कुष्ठानि वायुः सरुजः शोफो यश्चैकदेशजः |
पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम् ||१३||
अर्बुदानि विसर्पाश्च ग्रन्थयश्चादितश्च ते |
त्रयस्त्रयश्चोपदंशाः स्तनरोगा विदारिका ||१४||
सु(शु)षिरो गलशालूकं कण्टकाः कृमिदन्तकः |
दन्तवेष्टः सोपकुशः शीतादो दन्तपुप्पुटः ||१५||
पित्तासृक्कफजाश्चौष्ठ्याः क्षुद्ररोगाश्च भूयशः |१६|
విస్రావ్యవిషయం దర్శయన్నాహ- స్రావ్యా ఇత్యాది||12-15||-
Adhikarana 8 (16) · Śloka 17
సీవ్యా మేదఃసముత్థాశ్చ భిన్నాః సులిఖితా గదాః ||16||
సద్యోవ్రణాశ్చ యే చైవ చలసంధివ్యపాశ్రితాః |17|
View original
सीव्या मेदःसमुत्थाश्च भिन्नाः सुलिखिता गदाः ||१६||
सद्योव्रणाश्च ये चैव चलसन्धिव्यपाश्रिताः |१७|
సీవ్యవిషయం దర్శయన్నాహ- సీవ్యా ఇత్యాది| మేదఃసముత్థా ఇతి యే కేచన మేదోభవవికారాః| భిన్నా ఇతి విదీర్ణా ఇత్యర్థః| సులిఖితా గదా ఇతి నిరవశేషలిఖితా ఇత్యర్థః| వ్యపాశ్రితా ఇతి విశేషేణాశ్రితా ఇత్యర్థః| ‘సాధ్యాః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||16||-
Adhikarana 9 (17) · Śloka 18
న క్షారాగ్నివిషైర్జుష్టా న చ మారుతవాహినః ||17||
నాంతర్లోహితశల్యాశ్చ... |18|
View original
न क्षाराग्निविषैर्जुष्टा न च मारुतवाहिनः ||१७||
नान्तर्लोहितशल्याश्च... |१८|
అథ కే న సీవ్యా ఇత్యాహ- న క్షారేత్యాది||17||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
... తేషు సమ్యగ్విశోధనం |18|
View original
... तेषु सम्यग्विशोधनम् |१८|
తేషు కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- తేష్విత్యాది|18|-
Adhikarana 11 (18-19) · Śloka 19
పాంశురోమనఖాదీని చలమస్థి భవేచ్చ యత్ ||18||
అహృతాని యతోఽమూని పాచయేయుర్భృశం వ్రణం |
రుజశ్చ వివిధాః కుర్యుస్తస్మాదేతాన్ విశోధయేత్ ||19||
View original
पांशुरोमनखादीनि चलमस्थि भवेच्च यत् ||१८||
अहृतानि यतोऽमूनि पाचयेयुर्भृशं व्रणम् |
रुजश्च विविधाः कुर्युस्तस्मादेतान् विशोधयेत् ||१९||
కాన్ విశోధయేదిత్యాహ- పాంశ్విత్యాది| అన్యే ‘తృణాదీని’ ఇతి పఠంతి| కస్మాదేతే విశోధ్యా ఇత్యాహ- అహృతానీత్యాది||18-19||
Adhikarana 12 (20-26) · Śloka 26
తతో వ్రణం సమున్నమ్య స్థాపయిత్వా యథాస్థితం |
సీవ్యేత్ సూక్ష్మేణ సూత్రేణ వల్కేనాశ్మంతకస్య వా ||20||
శణజక్షౌమసూత్రాభ్యాం స్నాయ్వా బాలేన వా పునః |
మూర్వాగుడూచీతానైర్వా సీవ్యేద్వేల్లితకం శనైః ||21||
సీవ్యేద్గోఫణికాం వాఽపి సీవ్యేద్వా తున్నసేవనీం |
ఋజుగ్రంథిమథో వాఽపి యథాయోగమథాపి వా ||22||
దేశేఽల్పమాంసే సంధౌ చ సూచీ వృత్తాఽంగులద్వయం |
ఆయతా త్ర్యంగులా త్ర్యస్రా మాంసలే చాఽపి పూజితా ||23||
ధనుర్వక్రా హితా మర్మఫలకోశోదరోపరి |
ఇత్యేతాస్త్రివిధాః సూచీస్తీక్ష్ణాగ్రాః సుసమాహితాః ||24||
కారయేన్మాలతీపుష్పవృంతాగ్రపరిమండలాః |
నాతిదూరే నికృష్టే వా సూచీం కర్మణి పాతయేత్ ||25||
దూరాద్రుజో వ్రణౌష్ఠస్య సన్నికృష్టేఽవలుంచనం ||26||
View original
ततो व्रणं समुन्नम्य स्थापयित्वा यथास्थितम् |
सीव्येत् सूक्ष्मेण सूत्रेण वल्केनाश्मन्तकस्य वा ||२०||
शणजक्षौमसूत्राभ्यां स्नाय्वा बालेन वा पुनः |
मूर्वागुडूचीतानैर्वा सीव्येद्वेल्लितकं शनैः ||२१||
सीव्येद्गोफणिकां वाऽपि सीव्येद्वा तुन्नसेवनीम् |
ऋजुग्रन्थिमथो वाऽपि यथायोगमथापि वा ||२२||
देशेऽल्पमांसे सन्धौ च सूची वृत्ताऽङ्गुलद्वयम् |
आयता त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा मांसले चाऽपि पूजिता ||२३||
धनुर्वक्रा हिता मर्मफलकोशोदरोपरि |
इत्येतास्त्रिविधाः सूचीस्तीक्ष्णाग्राः सुसमाहिताः ||२४||
कारयेन्मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिमण्डलाः |
नातिदूरे निकृष्टे वा सूचीं कर्मणि पातयेत् ||२५||
दूराद्रुजो व्रणौष्ठस्य सन्निकृष्टेऽवलुञ्चनम् ||२६||
తత్ర సప్తానాం ఛేద్యాదికర్మణామవచారణస్యాన్యత్ర దర్శితత్వాత్ సీవ్యస్య పునరత్రైవ విస్తరేణ నిర్దిశన్నాహ- తతో వ్రణమిత్యాది| సమున్నమ్య ఉన్నతం కృత్వా| అశ్మంతకః అమ్లలోటకసదృశో వృక్షః| క్షౌమమితి క్షుమా అతసీ తస్యా ఇదం క్షౌమం| స్నాయురితి శణాకార ఉపధాతువిశేషః, యేన ధనూంషి నహ్యంతే| మూర్వా చౌరస్నాయుః, యయా పూర్వదేశే గుణాన్ కుర్వంతి ధనుషాం| అన్యే కోవిదారసదృశయుగ్మపత్రాం లతావిశేషాం మూర్వామాచక్షతే| తానైరితి తంతుభిరిత్యర్థః| వేల్లితకం వక్రం| గోఫణికాం గోఫణాకారాం| తున్నసేవనీమితి యథా వస్త్రం పాటితం తంతువాయకాః సందధతి తద్వత్తున్నసేవనీం సీవ్యేత్| ఋజుగ్రంథిమితి ఋజుగ్రంథేః సదృశో బంధో యస్యాం సేవన్యాం సా ఋజుగ్రంథిః| త్ర్యస్రేతి త్రిధారేత్యర్థః| ఫలకోషః అండకోషః| సుసమాహితాః ఇతి సుహస్తా ఇత్యర్థః| పరిమండలా ఇతి వర్తులా ఇత్యర్థః| సన్నికృష్టే నికట ఇత్యర్థః| అవలుచ్చనమితి త్రుటనమిత్యర్థః||20-26||-
Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28
అథ క్షౌమపిచుచ్ఛన్నం సుస్యూతం ప్రతిసారయేత్ |
ప్రియంగ్వంజనయష్ట్యాహ్వరోధ్రచూర్ణైః సమంతతః ||27||
శల్లకీఫలచూర్ణైర్వా క్షౌమధ్యామేన వా పునః |
తతో వ్రణం యథాయోగం బద్ధ్వాఽఽచారికమాదిశేత్ ||28||
View original
अथ क्षौमपिचुच्छन्नं सुस्यूतं प्रतिसारयेत् |
प्रियङ्ग्वञ्जनयष्ट्याह्वरोध्रचूर्णैः समन्ततः ||२७||
शल्लकीफलचूर्णैर्वा क्षौमध्यामेन वा पुनः |
ततो व्रणं यथायोगं बद्ध्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||२८||
సీవనస్య పశ్చాత్కర్మ దర్శయన్నాహ- అథ క్షౌమేత్యాది| క్షౌమేణ అతసీవస్త్రేణ, పిచునా కార్పాసతూలేన, ఆభ్యాం ద్వాభ్యాం ఛన్నమిత్యర్థః| సుస్యూతమితి ‘సమ్యక్సీవితం’ ఇతి లోకే| ప్రతిసారయేత్ అవచూర్ణయేదిత్యర్థః| అవచూర్ణనద్రవ్యాణ్యాహ- ప్రియంగ్వంజనేత్యాది| అంజనం సౌవీరాంజనం| సమంతత ఇతి సర్వత్రేత్యర్థః| క్షౌమధ్యామేనేతి అతసీభవవస్త్రభస్మనా| ఆచారికమాదిశేదితి వ్రణితోపాసనీయోక్తమాచారం కథయేదిత్యర్థః| కేచిదిహ ఛేద్యాదీని గద్యేనైవ పఠంతి యావత్ ‘బద్ధ్వాఽఽచారికమాదిశేత్’ ఇతి||27-28||
Adhikarana 14 (29) · Śloka 29
ఏతదష్టవిధం కర్మ సమాసేన ప్రకీర్తితం |
చికిత్సితేషు కార్త్స్న్యేన విస్తరస్తస్య వక్ష్యతే ||29||
View original
एतदष्टविधं कर्म समासेन प्रकीर्तितम् |
चिकित्सितेषु कार्त्स्न्येन विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ||२९||
సంక్షేపోక్తిరియం, విస్తరోఽస్య వక్ష్యత ఇతి దర్శయన్నాహ- ఏతదిత్యాది| అష్టగ్రహణం పునర్యదిహ కృతం తచ్చరకోక్తషట్సంఖ్యానిరాకరణార్థం ||29||
Adhikarana 15 (30) · Śloka 30
హీనాతిరిక్తం తిర్యక్ చ గాత్రచ్ఛేదనమాత్మనః |
ఏతాశ్చతస్రోఽష్టవిధే కర్మణి వ్యాపదః స్మృతాః ||30||
View original
हीनातिरिक्तं तिर्यक् च गात्रच्छेदनमात्मनः |
एताश्चतस्रोऽष्टविधे कर्मणि व्यापदः स्मृताः ||३०||
తత్రాష్టానామపి కర్మణాం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- హీనాతిరిక్తమిత్యాది| గాత్రచ్ఛేదనమాత్మనః ఇతి శస్త్రకర్మ కుర్వతః స్వశరీర ఛేదనమిత్యర్థః| చతస్రో వ్యాపద ఇతి; అన్యే తు ‘ఏతా హి తిస్ర’ ఇతి పఠంతి; స తు ప్రమాదపాఠః||30||
Adhikarana 16 (31) · Śloka 31
అజ్ఞానలోభాహితవాక్యయోగభయప్రమోహైరపరైశ్చ భావైః |
యదా ప్రయుంజీత భిషక్ కుశస్త్రం తదా స శేషాన్ కురుతే వికారాన్ ||31||
View original
अज्ञानलोभाहितवाक्ययोगभयप्रमोहैरपरैश्च भावैः |
यदा प्रयुञ्जीत भिषक् कुशस्त्रं तदा स शेषान् कुरुते विकारान् ||३१||
వ్యాపదో హేతూన్ దర్శయన్నాహ- అజ్ఞానేత్యాది| అహితవాక్యయోగః శత్రువచనప్రయోగః| ప్రమోహే వైచిత్త్యం | అపరైశ్చ భావైరితి ప్రయోజనవ్యగ్రత్వాదిభిరిత్యర్థః| కుశస్త్రమితి ఈషచ్ఛస్త్రం| స శేషానితి స ఇతి వైద్యః శేషాన్ అపరానిత్యర్థః||31||
Adhikarana 17 (32) · Śloka 32
తం క్షారశస్త్రాగ్నిభిరౌషధైశ్చ భూయోఽభియుంజానమయుక్తియుక్తం |
జిజీవిషుర్దూరత ఏవ వైద్యం వివర్జయేదుగ్రవిషాహితుల్యం ||32||
View original
तं क्षारशस्त्राग्निभिरौषधैश्च भूयोऽभियुञ्जानमयुक्तियुक्तम् |
जिजीविषुर्दूरत एव वैद्यं विवर्जयेदुग्रविषाहितुल्यम् ||३२||
ప్రాగుక్తాజ్ఞానాదిదోషదూషితం వైద్యం ప్రత్యాతురః కిం కుర్యాదిత్యాహ- తం క్షారశస్త్రాగ్నిభిరిత్యాది| తం తథావిధం భిషక్ఛద్మచరం| అయుక్తియుక్తం యథా భవతీత్యర్థః| జిజీవిషుః జీవితుమిచ్ఛుః| దూరత ఏవ వైద్యం వివర్జయేదితి తస్మై దర్శనమపి న దద్యాత్||32||
Adhikarana 18 (33) · Śloka 33
తదేవ యుక్తం త్వతి మర్మసంధీన్ హింస్యాత్ సిరాః స్నాయుమథాస్థి చైవ |
మూర్ఖప్రయుక్తం పురుషం క్షణేన ప్రాణైర్వియుంజ్యాదథవా కదాచిత్ ||33||
View original
तदेव युक्तं त्वति मर्मसन्धीन् हिंस्यात् सिराः स्नायुमथास्थि चैव |
मूर्खप्रयुक्तं पुरुषं क्षणेन प्राणैर्वियुञ्ज्यादथवा कदाचित् ||३३||
హీనవ్యాపదమభిధాయాతిరిక్తశస్త్రవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- తదేవేత్యాది|- తదేవ శస్త్రం, యుక్తం ప్రయుక్తం, తు పునరర్థే, అతీతి అతిశయేన, ప్రాణైర్వియుంజ్యాదితి ప్రాణైః సహ వియోగం కారయేదిత్యర్థః||33||
Adhikarana 19 (34-35) · Śloka 35
భ్రమః ప్రలాపః పతనం ప్రమోహో విచేష్టనం సంలయనోష్ణతే చ |
స్రస్తాంగతా మూర్చ్ఛనమూర్ధ్వవాతస్తీవ్రా రుజో వాతకృతాశ్చ తాస్తాః ||34||
మాంసోదకాభం రుధిరం చ గచ్ఛేత్ సర్వేంద్రియార్థోపరమస్తథైవ |
దశార్ధసంఖ్యేష్వపి విక్షతేషు సామాన్యతో మర్మసు లింగముక్తం ||35||
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं संलयनोष्णते च |
स्रस्ताङ्गता मूर्च्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजो वातकृताश्च तास्ताः ||३४||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वपि विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||३५||
మర్మసంధిసిరాస్నాయ్వస్థిపంచానాం ఛేదనాత్ పంచప్రకారామతిరిక్తశస్త్రవ్యాపదం దర్శయిత్వేదానీం తేష్వేవ మర్మాదిషు విద్ధేషు యాని లింగాని భవంతి తాని సామాన్యేన దర్శయన్నాహ- భ్రమ ఇత్యాది|- భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ| ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం| పతనం అనూర్ధ్వస్థితిః| ప్రమోహః నైవాత్యంతం చిత్తనాశః| విచేష్టనం విగతకాయపరిస్పందనం| సంలయనం సుషుప్తావస్థస్యేవ చిత్తస్యాకర్మణ్యతా| ఉష్ణతా శరీరస్య పరితాపః| స్రస్తాంగతా శరీరశైథిల్యం| మూర్చ్ఛనం చేతనాచ్యుతిః| ఊర్ధ్వవాత ఇతి శ్వాసోఽత్రాభిప్రేతో న రోగవిశేషః| మాంసోదకాభం మాంసధావనజలసదృశం| ఉపరమో నివృత్తిః| దశార్ధసంఖ్యేష్వితి ‘తదేవ యుక్తం’ ఇత్యాదిశ్లోకోక్తేషు మర్మసంధిశిరాస్నాయ్వస్థిషు పంచసు క్షతేషు విద్ధేషు||34-35||
Adhikarana 20 (36-39) · Śloka 39
సురేంద్రగోపప్రతిమం ప్రభూతం రక్తం స్రవేద్వై క్షతతశ్చ వాయుః |
కరోతి రోగాన్ వివిధాన్ యథోక్తాంశ్ఛిన్నాసు భిన్నాస్వథవా సిరాసు ||36||
కౌబ్జ్యం శరీరావయవావసాదః క్రియాస్వశక్తిస్తుములా రుజశ్చ |
చిరాద్వ్ర్రణో రోహతి యస్య చాపి తం స్నాయువిద్ధం మనుజం వ్యవస్యేత్ ||37||
శోఫాతివృద్ధిస్తుములా రుజశ్చ బలక్షయః పర్వసు భేదశోఫౌ |
క్షతేషు సంధిష్వచలాచలేషు స్యాత్ సంధికర్మోపరతిశ్చ లింగం ||38||
ఘోరా రుజో యస్య నిశాదినేషు సర్వాస్వవస్థాసు న శాంతిరస్తి |
తృష్ణాంగసాదౌ శ్వయథుశ్చ రుక్ చ తమస్థివిద్ధం మనుజం వ్యవస్యేత్ ||39||
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेद्वै क्षततश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तांश्छिन्नासु भिन्नास्वथवा सिरासु ||३६||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्र्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ||३७||
शोफातिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः पर्वसु भेदशोफौ |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सन्धिकर्मोपरतिश्च लिङ्गम् ||३८||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु न शान्तिरस्ति |
तृष्णाङ्गसादौ श्वयथुश्च रुक् च तमस्थिविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ||३९||
అమర్మవిద్ధసిరాదిలింగం దర్శయన్నాహ- సురేందత్యాది| సురేంద్రగోపప్రతిమమితి ఇంద్రగోపకీటసన్నిభమిత్యర్థః| యథోక్తానితి శోణితవర్ణనీయోక్తశిరోరోగాధిమంథాదీన్| కౌబ్జ్యమిత్యాది కౌబ్జ్యమితి అంతర్బహిరాయామజం ద్విధా| అవయవావసాద ఇతి అవయవస్య స్వకర్మణ్యసామర్థ్యం| క్రియాస్వశక్తిరితి సామాన్యేన సర్వశరీరస్య, క్రియాశ్చాత్రోత్క్షేపణాపక్షేపణప్రసారణాకుంచనలక్షణాః| తుములా గహనాః; అన్యే తు “వాతపిత్తశ్లేష్మజనితా ఏకత్ర వ్యాకులీభూతవేదనాస్తుములా ఉచ్యంతే” ఇతి వదంతి| వ్యవస్యేత్ జానీయాదిత్యర్థః| శోఫాతివృద్ధిరిత్యాది శోఫః ప్రసిద్ధః| పర్వస్వితి సంధిషు| భేదః స్ఫుటనమివ| చలేష్వితి శాఖాహనుకరగ్రీవాసు చలాః సంధయః||36-39||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
యథాస్వమేతాని విభావయేచ్చ లింగాని మర్మస్వభితాడితేషు |40|
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |४०|
సిరాదీనాం మర్మరహితానాం విద్ధలక్షణమభిధాయ సిరాదిమర్మవిద్ధలక్షణమతిదేశేన దర్శయన్నాహ- యథాస్వమిత్యాది| చకారోఽయం భిన్నక్రమే ఏతాని చేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః, తేన న కేవలం భ్రమప్రలాపాదీని పూర్వోక్తాని , కింతు అవమర్మవిద్ధసిరాదిలింగాన్యపి యథాస్వం బోద్ధవ్యానీత్యర్థః|40|-
Adhikarana 22 (40) · Śloka 40
స్పర్శం న జానాతి విపాండువర్ణో యో మాంసమర్మణ్యభితాడితః స్యాత్ ||40||
View original
स्पर्शं न जानाति विपाण्डुवर्णो यो मांसमर्मण्यभिताडितः स्यात् ||४०||
అనుక్తస్య మాంసస్య మర్మవిద్ధలక్షణం దర్శయన్నాహ- స్పర్శమిత్యాది| సిరాదివన్మాంసమపి పూర్వం కుతో న నిర్దిష్టమితి చేత్? కేవలమాంసవిద్ధస్యావ్యాపకత్వాత్| కేచిదాచార్యా భ్రమప్రలాపాదీని లింగాని సద్యఃప్రాణహరాదీనాం మర్మణాం మన్యంతే, అత ఏవ తేషాం మతే దశార్ధసంఖ్యేష్విత్యత్ర సద్యఃప్రాణహరకాలాంతరప్రాణహరవిశల్యప్రాణహరవైకల్యకరరుజాకరాఖ్యేషు పంచసు మర్మస్వితి వ్యాఖ్యానం, తథా తేషాం మతే యాని సిరాదీనాం ‘సురేంద్రగోపప్రతిమాం’ ఇత్యాదిలక్షణాన్యుక్తాని తాన్యపి సిరాదిమర్మవిద్ధేషు జ్ఞాతవ్యాని, న పునర్మర్మరహితసిరాదివిద్ధేషు, అత ఏవ తేషాం మతే ‘యథాస్వమేతాని విభావయేచ్చ’ ఇత్యత్ర న చకారార్థం కథయంతి, కింతు సురేంద్రగోపప్రతిమమిత్యాద్యుక్తలక్షణేష్వంతర్భావయంతి యథాస్వమిత్యాదిపాఠం||40||
Adhikarana 23 (41) · Śloka 41
ఆత్మానమేవాథ జఘన్యకారీ శస్త్రేణ యో హంతి హి కర్మ కుర్వన్ |
తమాత్మవానాత్మహనం కువైద్యం వివర్జయేదాయురభీప్సమానః ||41||
View original
आत्मानमेवाथ जघन्यकारी शस्त्रेण यो हन्ति हि कर्म कुर्वन् |
तमात्मवानात्महनं कुवैद्यं विवर्जयेदायुरभीप्समानः ||४१||
అతిరిక్తశస్త్రవ్యాపదమభిధాయ వైద్యస్యైవాత్మగాత్రచ్ఛేదనవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- ఆత్మానమేవేత్యాది| ఆత్మానమేవేతి స్వాంగమేవేత్యర్థః; శస్త్రగ్రహణధారణావచారణానభిజ్ఞత్వాద్ధినస్తీత్యర్థః| జఘన్యకారీ అతిహీనకర్మకారీ| తం తథావిధం కువైద్యం| ఆత్మవాన్ బుద్ధిమాన్, ‘ఆతుర’ ఇతి శేషః| ఆత్మహనం ఆత్మచ్ఛేదినం, ఆత్మతుదం ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ఆయుః జీవితం||41||
Adhikarana 24 (42) · Śloka 42
తిర్యక్ ప్రణిహితే శస్త్రే దోషాః పూర్వముదాహృతాః |
తస్మాత్ పరిహరన్ దోషాన్ కుర్యాచ్ఛస్త్రనిపాతనం ||42||
View original
तिर्यक् प्रणिहिते शस्त्रे दोषाः पूर्वमुदाहृताः |
तस्मात् परिहरन् दोषान् कुर्याच्छस्त्रनिपातनम् ||४२||
తిర్యక్శస్త్రప్రణిధానకర్మవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- తిర్యక్ప్రణిహిత ఇత్యాది| దోషాః పూర్వముదాహృతా ఇతి అగ్రోపహరణీయాధ్యాయే ‘సిరాస్నాయుచ్ఛేదనం’ (సూ. అ.5) ఇత్యాదయో దోషాః| దోషపరిహారం దర్శయన్నాహ- తస్మాదిత్యాది||42||
Adhikarana 25 (43) · Śloka 44
మాతరం పితరం పుత్రాన్ బాంధవానపి చాతురః |
అప్యేతానభిశంకేత వైద్యే విశ్వాసమేతి చ ||43||
విసృజత్యాత్మనాఽఽత్మానం న చైనం పరిశంకతే |44|
View original
मातरं पितरं पुत्रान् बान्धवानपि चातुरः |
अप्येतानभिशङ्केत वैद्ये विश्वासमेति च ||४३||
विसृजत्यात्मनाऽऽत्मानं न चैनं परिशङ्कते |४४|
ఇదానీం వైద్యం ప్రత్యాతురేణ కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- మాతరమిత్యాది| అత్ర శ్లోకే ప్రథమోఽపిశబ్దః సముచ్చయే, ద్వితీయస్తు సంభావనాయాం| విసృజతి దదాతి| ఆత్మనా స్వయమేవ| ఆత్మానం శరీరం| ఏనం వైద్యం||43||-
Adhikarana 26 (44) · Śloka 44
తస్మాత్ పుత్రవదేవైనం పాలయేదాతురం భిషక్ ||44||
View original
तस्मात् पुत्रवदेवैनं पालयेदातुरं भिषक् ||४४||
వైద్యేనైవంవిధే ఆతురే విశ్వస్తే యత్ కర్తవ్యం తదాహ- తస్మాదిత్యాది| ఏమాతురమిత్యత్ర సంబంధః| సాధ్వేకపుత్రవత్ పాలయేదిత్యర్థః||44||
Adhikarana 27 (45) · Śloka 45
ధర్మార్థౌ కీర్తిమిత్యర్థం సతాం గ్రహణముత్తమం |
ప్రాప్నుయాత్ స్వర్గవాసం చ హితమారభ్య కర్మణా ||45||
View original
धर्मार्थौ कीर्तिमित्यर्थं सतां ग्रहणमुत्तमम् |
प्राप्नुयात् स्वर्गवासं च हितमारभ्य कर्मणा ||४५||
సమ్యక్పాలనే మహదేవ ఫలం భవతీతి దర్శయన్నాహ- ధర్మార్థావిత్యాది| సతాం గ్రహణముత్తమమితి శిష్టానాం మధ్యే గ్రహణముపాదానముత్తమం భవతీత్యర్థః||45||
Adhikarana 28 (46) · Śloka 46
కర్మణా కశ్చిదేకేన ద్వాభ్యాం కశ్చిత్త్రిభిస్తథా |
వికారః సాధ్యతే కశ్చిచ్చతుర్భిరపి కర్మభిః ||46||
View original
कर्मणा कश्चिदेकेन द्वाभ्यां कश्चित्त्रिभिस्तथा |
विकारः साध्यते कश्चिच्चतुर्भिरपि कर्मभिः ||४६||
సాధ్యోఽపి వ్యాధిరనేకకర్మసాధ్యో భవతీతి దర్శయన్నాహ- కర్మణేత్యాది| కర్మణేతి ఛేద్యాదికేన స్నేహాదికేన వా; అపిశబ్దాత్ పంచాదిభిరపి| కేచిత్ ‘ధర్మార్థౌ’ ఇత్యాదిశ్లోకమధ్యాయాంతే పఠంతి||46||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽష్టవిధశస్త్రకర్మీయో నామ పంచవింశోఽధ్యాయః ||25||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽष्टविधशस्त्रकर्मीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే పంచవింశతితమోఽధ్యాయః||25||