45. dravadravyavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಾನೀಯಕ್ಷೀರಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಧಿರ್ವಿಧಾನಂ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಪಾನೀಯಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಮಮೃತಂ ಜೀವನಂ ತರ್ಪಣಂ ಧಾರಣಮಾಶ್ವಾಸಜನನಂ ಶ್ರಮಕ್ಲಮಪಿಪಾಸಾಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾದಾಹಪ್ರಶಮನಮೇಕಾನ್ತತಃ ಪಥ್ಯತಮಂ ಚ ||೩||

ಪಾನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರೀಕ್ಷಾದಾಗತಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ, ನ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಭವಂ; ಕುತಃ? ಮೇಘಜತ್ವಾತ್; ತತ್ರ ಜಾತಂ ಚೇತ್ಯೇಕೇ| ಅನಿರ್ದೇಶರಸಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತರಸಮಪ್ರಕಟರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅತ್ಯಲ್ಪರಸತ್ವಾತ್; ನ ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ| ಅಮೃತಮಿತಿ ಅಮೃತಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಮೃತತ್ವಂ ಪುನರಸ್ಯ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಸ್ಯಾಕರಣಾತ್; ‘ಅಮೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಜೀವನಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ, ‘ಸೌಮ್ಯಧಾತುವೃದ್ಧಿಕರಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್, ‘ಓಜೋವೃದ್ಧಿಕರಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತರ್ಪಣಂ ತೃಪ್ತಿಜನಕಮ್| ಧಾರಣಮಿತಿ ಶಸ್ತ್ರಪಾತಾದಿವ್ಯಥಾಸು ಮೂರ್ಚ್ಛತಾಂ ಶರೀರಂ ದಧಾತೀತಿ ಧಾರಣಮ್| ಆಶ್ವಾಸಜನನಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಾದಿಶುಷ್ಕದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಜನನಮ್| ಶ್ರಮೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶಮನಶಬ್ದಃ ಶ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಶ್ರಮಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಮನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಬಹ್ವಾಯಾಸಕೃತಂ ಕಷ್ಟಂ ಶ್ರಮಃ; ಅಲ್ಪಾಯಾಸಕೃತಃ ಶ್ರಮ ಏವ ಕ್ಲಮಃ; ಮದಃ ಪೂಗಫಲೇನೇವ ಮತ್ತತಾ, ಸ ಚ ವಿಷಮದ್ಯಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ; ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಯೋಃ ಕಫವಾತಕೃತಯೋರಪಿ ಪ್ರಶಮನಂ ಸ್ಪರ್ಶೇನ, ಯಾ ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ನಿದ್ರಾ ತಾಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಪೀತಂ ಸತ್; ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಭೇದಃ, ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧೈವ| ಏಕಾನ್ತತಃ ಪಥ್ಯತಮಮಿತಿ ಏಕಾನ್ತತೋಽತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ, ತರ್ಹಿ ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಥಂ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಾರ್ಥಿಕತ್ವಾತ್; ಏತೇನಾತಿಶಯೇನ ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ಅನ್ಯೇಷಾಮಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಭೂಮಿಸಲಿಲಾನಾಂ ಪಥ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಪಥ್ಯಂ ಪಥ್ಯತಮಮ್; ಏಕಾನ್ತಗ್ರಹಣೇನ ಸರ್ವಕಾಲದೇಶಪುರುಷವ್ಯಾಧಿಷು ಪ್ರಯೋಗೋಽಸ್ಯ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ‘ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯೇನ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ಹಿತಮಿತ್ಯಭಿಹಿತಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತದೇವಾವನಿಪತಿತಮನ್ಯತಮಂ ರಸಮುಪಲಭತೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾನ್ನದೀನದಸರಸ್ತಡಾಗವಾಪೀಕೂಪಚುಣ್ಟೀಪ್ರಸ್ರವಣೋದ್ಭಿದವಿಕಿರಕೇದಾರಪಲ್ವಲಾದಿ ಷು ಸ್ಥಾನೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಮಿತಿ ||೪||

ತಸ್ಯಾನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಸ್ಯಾಪಿ ನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸತ್ವೇ ಕಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಾವನಿಪತಿತಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಭೂಮಿಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ಅನ್ಯತಮಂ ಮಧುರಾದಿಷ್ವೇಕತಮಮ್| ಉಪಲಭತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾತ್ ದೇಶಭೇದಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾ ಇತ್ಯಾಹ- ನದೀತ್ಯಾದಿ| ನದ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾದ್ಯಾಃ; ನದಾಃ ಸಿನ್ಧುಶೋಣಾದಯಃ; ಸರೋ ದಿವ್ಯಖ್ಯಾತಂ ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಂ ವಿನಾ; ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಕೃತಸ್ತಡಾಗಃ, ‘ತಲಾವ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಕೇಚಿದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾರ್ಥಮಾಹುಃ; ವಾಪೀ ಇಷ್ಟಕಾದಿಭಿರ್ಬದ್ಧಾ ಸಸೋಪಾನತೀರ್ಥಾ ‘ಪುಷ್ಕರಿಣೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಕೂಪೋ ಮೃತ್ತಿಕೇಷ್ಟಕಾದಿಭಿರ್ಬದ್ಧೋಽಸೋಪಾನಃ; ಚುಣ್ಟೀ ಅವಬದ್ಧಕೂಪಃ, ಅನ್ಯೇ ‘ಭುಆ ಗಿರಿಪಲ್ವಲಂ ವಾ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ, ಭುಆ ನದ್ಯಾಃ ಸಮೀಪೇ ತತ್ಕಾಲಕೃತಾ ಲಘುಕೂಪಿಕಾ, ಪಲ್ವಲಮಖಾತಗರ್ತ ಇತಿ; ಪ್ರಸ್ರವಣಮುಚ್ಚಪ್ರದೇಶಾತ್ ಪ್ರಸ್ರವಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ ಪರ್ವತಾಶ್ರಿತಮ್; ಉದ್ಭಿದಂ ಪುನರ್ನಿಮ್ನಪ್ರದೇಶಾದೂರ್ಧ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ; ವಿಕಿರಂ ವಾಲುಕಾದಿ ವಿಕೀರ್ಯ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೋದಕಸ್ಥಾನಂ; ಕೇದಾರಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಪಲ್ವಲಮಾನೂಪದೇಶಜಂ ತೃಣಾದಿಚ್ಛನ್ನಂ ಸರಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಹ್ರದಸಮುದ್ರಾದಿಗ್ರಹಣಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ, ‘ಲೋಹಿತಕಪಿಲಪಾಣ್ಡುನೀಲಪೀತಶುಕ್ಲೇಷ್ವವನಿಪ್ರದೇಶೇಷು ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುದಕಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಭಾಷನ್ತೇ ||೫||

ಪರಮತಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್; ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾನುಪ್ರವೇಶಕೃತಃ ಸಲಿಲರಸೋ ಭವತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣ | ತತ್ರ, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮಾವಮ್ಲಂ ಲವಣಂ ಚ; ಅಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಮಧುರಂ; ತೇಜೋಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಟುಕಂ ತಿಕ್ತಂ ಚ; ವಾಯುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಷಾಯಮ್; ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತರಸಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಹ್ಯಾಕಾಶಮಿತ್ಯತಃ; ತತ್ ಪ್ರಧಾನಮವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾತ್, ತತ್ಪೇಯಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಾಲಾಭೇ ||೬||

ತನ್ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸ್ವಮತಮಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃತ ಇತಿ ಜನಿತಃ| ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣೇತಿ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾಭ್ಯಾಮ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಾತ್ಮಗುಣಬಹುಲಾಯಾಮ್ | ‘ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾನ್ಮಧುರ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರಸವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಉಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಧೇರುತ್ಸರ್ಗಾಖ್ಯಸ್ಯ ‘ತತ್ರ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮಾವಮ್ಲಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕೋ ವಿಶೇಷವಿಧಿರಪವಾದಾಖ್ಯೋಽತ್ರ ಪ್ರೋಕ್ತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭೂತದ್ವಯಗುಣಸಂಯೋಗಂ ರಸವಿಶೇಷಹೇತುಮಾಹುಃ| ತಥಾಹಿ- ‘ತತ್ರ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಮಧುರಂ, ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮಮ್ಲಂ, ಜಲಾಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಲವಣಂ, ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಟುಕಂ, ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಷಾಯಮ್, ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತರಸಮ್’ ಇತಿ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ | ತದ್ಯಥಾ- ಧಾರಂ, ಕಾರಂ, ತೌಷಾರಂ, ಹೈಮಮಿತಿ | ತೇಷಾಂ ಧಾರಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಲಘುತ್ವಾತ್; ತತ್ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಂ- ಗಾಙ್ಗಂ, ಸಾಮುದ್ರಂ ಚೇತಿ | ತತ್ರ ಗಾಙ್ಗಮಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವರ್ಷತಿ | ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಪರೀಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ವೀತ- ಶಾಲ್ಯೋದನಪಿಣ್ಡಮಕುಥಿತಮವಿದಗ್ಧಂ ರಜತಭಾಜನೋಪಹಿತಂ ವರ್ಷತಿ ದೇವೇ ಬಹಿಷ್ಕುರ್ವೀತ, ಸ ಯದಿ ಮುಹೂರ್ತಂ ಸ್ಥಿತಸ್ತಾದೃಶ ಏವ ಭವತಿ ತದಾ ಗಾಙ್ಗಂ ಪತತೀತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಂ; ವರ್ಣಾನ್ಯತ್ವೇ ಸಿಕ್ಥಪ್ರಕ್ಲೇದೇ ಚ ಸಾಮುದ್ರಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್, ತನ್ನೋಪಾದೇಯಮ್ | ಸಾಮುದ್ರಮಪ್ಯಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಗೃಹೀತಂ ಗಾಙ್ಗವದ್ಭವತಿ | ಗಾಙ್ಗಂ ಪುನಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ತದುಪಾದದೀತಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ | ಶುಚಿಶುಕ್ಲವಿತತಪಟೈಕದೇಶಚ್ಯುತಮಥವಾ ಹರ್ಮ್ಯತಲಪರಿಭ್ರಷ್ಟಮನ್ಯೈರ್ವಾ ಶುಚಿಭಿರ್ಭಾಜನೈರ್ಗೃಹೀತಂ ಸೌವರ್ಣೇ ರಾಜತೇ ಮೃನ್ಮಯೇ ವಾ ಪಾತ್ರೇ ನಿದಧ್ಯಾತ್ | ತತ್ ಸರ್ವಕಾಲಮುಪಯುಞ್ಜೀತ, ತಸ್ಯಾಲಾಭೇ ಭೌಮಮ್ | ತಚ್ಚಾಕಾಶಗುಣಬಹುಲಮ್ | ತತ್ ಪುನಃ ಸಪ್ತವಿಧಮ್ | ತದ್ಯಥಾ- ಕೌಪಂ, ನಾದೇಯಂ, ಸಾರಸಂ, ತಾಡಾಗಂ, ಪ್ರಾಸ್ರವಣಮ್, ಔದ್ಭಿದಂ, ಚೌಣ್ಟ್ಯಮಿತಿ ||೭||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಾಭಿಃ ಪತತೀತಿ ಧಾರಮ್| ಕರಾ ವರ್ಷೋಪಲಾಃ, ತೇಷಾಂ ತೋಯಂ ಕಾರಮ್| ತೌಷಾರಮ್ ಅವಶ್ಯಾಯಜಂ ನಿಶಾಜಲಮ್| ತದೇವ ಸಂಹತಾವಯವತ್ವೇನ ಸ್ಫಟಿಕಶಿಲಾಶಕಲಸದೃಶಾವಯವಂ ಹಿಮಂ, ತದ್ಭವಂ ಹೈಮಮ್| ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಗಾಙ್ಗಮಾಕಾಶಾಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಸಾಮುದ್ರಂ ಪುನರವನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ‘ಗಾಙ್ಗಮಾಶ್ವಯುಜ ಏವ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಂ ನ ಭಾದ್ರಪದೇ ಮಾಸಿ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತಯೋರಿತಿ ತಯೋರ್ಗಾಙ್ಗಸಾಮುದ್ರಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಂ ಪರೀಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ- ಶಾಲ್ಯೋದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಮ್ ಅವಿವರ್ಣಮ್| ರೂಪ್ಯಮಯೇ ಭಾಜನೇಽಮ್ಲರಸೇ ಸಾಮುದ್ರತೋಯಂ ವಿನಾ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ನ ಕೋಥಮೇತಿ| ದಿನಸ್ಯ ರಾತ್ರೇಶ್ಚ ಪಞ್ಚದಶೋ ಭಾಗೋ ಮುಹೂರ್ತಃ| ಅವಗನ್ತವ್ಯಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣಾನ್ಯತ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲೇದಃ ಕೋಥಃ| ತನ್ನೋಪಾದೇಯಮಿತಿ ದೋಷಲತ್ವಾತ್| ಸಾಮುದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಸಾಮುದ್ರಸ್ಯಾನುಪಾದೇಯಸ್ಯಾಪಿ ಕದಾಚಿದೇವೋಪಾದೇಯತಾ ದರ್ಶಿತಾ| ಆನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶುಚೀತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿರನುಪಹತಃ| ಹರ್ಮ್ಯತಲಪರಿಭ್ರಷ್ಟಮಿತಿ ಧವಲಗೃಹೋಪರಿಭೂಮಿಕಾಯಾಃ ಸಕಾಶಾದಧಃ ಪತದ್ಗೃಹೀತಮ್| ತದಿತ್ಯಾದಿ ಕೌಪಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಗೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಾನ್ತರಿಕ್ಷಮೌದ್ಭಿದಂ ವಾ ಸೇವೇತ, ಮಹಾಗುಣತ್ವಾತ್; ಶರದಿ ಸರ್ವಂ, ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾತ್; ಹೇಮನ್ತೇ ಸಾರಸಂ ತಾಡಾಗಂ ವಾ; ವಸನ್ತೇ ಕೌಪಂ ಪ್ರಾಸ್ರವಣಂ ವಾ; ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪ್ಯೇವಂ; ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚೌಣ್ಟ್ಯಮನಭಿವೃಷ್ಟಂ ಸರ್ವಂ ಚೇತಿ ||೮||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ವರ್ಷಾಶಬ್ದೋ ವರ್ಷಾನ್ತೇ ಆಶ್ವಯುಜೇ ವರ್ತತೇ ನ ತು ಭಾದ್ರಪದೇ, ತತ್ರಾನ್ತರಿಕ್ಷಜಲಸ್ಯ ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್; ತದುಕ್ತಂ- “ಬಲಾಹಕಾದ್ಯಾಃ ಸಮದಾಃ ಕೀಟಾ ಲೂತಾಶ್ಚ ಖೇಚರಾಃ| ತದ್ವಿಷೋತ್ಸರ್ಗಸಂಸರ್ಗಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ತದಾ ಜಲಮ್” ಇತಿ| ತರ್ಹಿ ಭಾದ್ರಪದೇ ಕಿಂ ಪಾತವ್ಯಮ್? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ಭಾದ್ರಪದೇ ಮಾಸ್ಯಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಭೂಮ್ಯಾಶ್ರಿತಮಾನ್ತರಿಕ್ಷವದ್ಭವತೀತಿ ತತ್ಪಯಃ ಪೇಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ಪುನಸ್ತಪ್ತಶೀತಮಮ್ಭೋ ಭಾದ್ರಪದೇ ಪಾಯಯನ್ತಿ, ಪೂರ್ವಸ್ಥಾಪಿತಂ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಂ ವಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವರ್ಷಾಸ್ವಾನ್ತರಿಕ್ಷಮೌದ್ಭಿದಂ ಕೌಪಂ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಕೌಪಂ ವಿದಾಹಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪೇಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಶರದಿ ಸರ್ವಂ ‘ಪಾತವ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಂ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಮಗಸ್ತ್ಯೋದಯಾತ್| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚೌಣ್ಟ್ಯಮನವಮನಭಿವೃಷ್ಟಂ ಸರ್ವಂ ಚೇತಿ ಅನವಂ ಪುರಾತನಂ, ತಚ್ಚ ಸಾರಸಂ ತಾಡಾಗಂ ವಾ; ಅನಭಿವೃಷ್ಟಮನಾಭಸಂ, ತಚ್ಚ ಕೌಪಮ್| ಪರಂ ಯತ್ರ ನ ವೃಷ್ಟೋ ದೇವಸ್ತದಾ ಸರ್ವಮೇವ ಪಾತವ್ಯಂ ಯದಿ ವಾ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಭವೇತ್ ಕ್ವಥನಾದಿಭಿಃ; ಸರ್ವತ್ರೈವಾಭಿನವಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅನವಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಅನಭಿನವಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ಕೀಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣ್ಡಶವಕೋಥಪ್ರದೂಷಿತಮ್ | ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಯುತಂ ಕಲುಷಂ ವಿಷಸಂಯುತಮ್ ||೯|| ಯೋಽವಗಾಹೇತ ವರ್ಷಾಸು ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ನವಂ ಜಲಮ್ | ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ತು ||೧೦||

ಇದಾನೀಂ ನವಸ್ಯ ಸಲಿಲಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಪ್ರಯೋಗೇ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾನೇವ ಚ ರೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೀಟೇತ್ಯಾದಿ| ಕೀಟಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಕೋಥಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಕೋಥಃ ಶಟಿತತ್ವಂ; ಕೀಟಾಃ ಸವಿಷಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾದಯಃ, ಶವೋ ಮೃತಪ್ರಾಣಿಶರೀರಂ, ಪ್ರದೂಷಿತಂ ವಿಕೃತೀಕೃತಮ್| ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಯುತಮಿತಿ ತೃಣಪರ್ಣಾನಾಮುತ್ಕರಃ ಸಮೂಹಸ್ತೇನ ಯುತಮ್| ಕಲುಷಂ ಮಲಿನಮ್| ವಿಷಸಂಯುತಮಿತಿ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಷಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಷಾಸ್ವಿತಿ ಆಶ್ವಯುಜಂ ವಿಹಾಯಾಷಾಢಶ್ರಾವಣಭಾದ್ರಪದಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ವರ್ಷಾಶಬ್ದೋಽಯಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ವರ್ಷಾಸು ಚ ವರ್ತತೇ| ತದಾಹ- “ವರ್ಷಾಸು ಚತುರೋ ಮಾಸಾನ್ ಮಾತ್ರಾವದುದಕಂ ಪಿಬೇತ್” ಇತಿ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾನ್ ರೋಗಾನಿತಿ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಸ್ತೂದರಾದಯಃ; ತೇ ಚ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮವಗಾಹಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೯-೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ತತ್ರ ಯತ್ ಪಙ್ಕಶೈವಲಹಠತೃಣಪದ್ಮಪತ್ರಪ್ರಭೃತಿಭಿರವಚ್ಛನ್ನಂ ರವಿಶಶಿಕಿರಣಾನಿಲೈರ್ನಾಭಿಜುಷ್ಟಂ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೋಪಸೃಷ್ಟಂ ತದ್ವ್ಯಾಪನ್ನಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್ | ತಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧವೀರ್ಯವಿಪಾಕದೋಷಾಃ ಷಟ್ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ | ತತ್ರ, ಖರತಾ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ದನ್ತಗ್ರಾಹಿತಾ ಚ ಸ್ಪರ್ಶದೋಷಃ, ಪಙ್ಕಸಿಕತಾಶೈವಾಲಬಹುವರ್ಣತಾ ರೂಪದೋಷಃ; ವ್ಯಕ್ತರಸತಾ ರಸದೋಷಃ; ಅನಿಷ್ಟಗನ್ಧತಾ ಗನ್ಧದೋಷಃ; ಯದುಪಯುಕ್ತಂ ತೃಷ್ಣಾಗೌರವಶೂಲಕಫಪ್ರಸೇಕಾನಾಪಾದಯತಿ ಸ ವಿರ್ಯದೋಷಃ; ಯದುಪಯುಕ್ತಂ ಚಿರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯತಿ ವಾ ಸ ವಿಪಾಕದೋಷ ಇತಿ | ತ ಏತೇ ಆನ್ತರಿಕ್ಷೇ ನ ಸನ್ತಿ ||೧೧||

ವ್ಯಾಪನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಡ್ಕಃ ಕರ್ದಮಃ; ಶೈವಾಲಂ ಶೈವಲಂ; ಹಠಃ ಜಲಕುಮ್ಭಿಕಾ, ‘ಅಭೂಮಿಲಗ್ನಮೂಲಸ್ತೃಣವಿಶೇಷಃ’ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಅವಚ್ಛನ್ನಮ್ ಆಚ್ಛಾದಿತಮ್| ನಾಭಿಜುಷ್ಟಂ ನ ಸ್ಪೃಷ್ಟಮ್| ಉಪಸೃಷ್ಟಂ ಸಂಯುತಮ್| ವ್ಯಾಪನ್ನಂ ದೋಷಾಕ್ರಾನ್ತಮ್| ತಾನೇವ ಷಡ್ದೋಷಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಭೂಬಾಷ್ಪಜನಿತಂ, ನ ಪುನರಗ್ನ್ಯಾತಪಕೃತಮ್| ದನ್ತಗ್ರಾಹಿತಾ ಅತಿಶೀತತಾಽಭಿಪ್ರೇತಾ| ಪಙ್ಕೇತ್ಯಾದಿ ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ| ಅನಿಷ್ಟಗನ್ಧತಾ ವಿಸ್ರಾದಿಗನ್ಧತಾ| ವ್ಯಕ್ತರಸತಾ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಮಧುರಾದಿರಸತಾ| ಯದುಪಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರವಣಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಚಾಚಿನ್ತ್ಯಕ್ರಿಯಾಹೇತುಃ| ಯದುಪಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡ್ಗುಡಾಶಬ್ದಃ| ತ ಏತೇ ಇತಿ ಏತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಷಡ್ದೋಷಾಃ| ಆನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇಽಪಿ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿಕ್ವಥನಂ ಸೂರ್ಯಾತಪಪ್ರತಾಪನಂ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡಸಿಕತಾಲೋಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ವಾ ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಪ್ರಸಾದನಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ನಾಗಚಮ್ಪಕೋತ್ಪಲಪಾಟಲಾಪುಷ್ಪಪ್ರಭೃತಿಭಿಶ್ಚಾಧಿವಾಸನಮಿತಿ ||೧೨||

ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಂ ಪ್ರಸನ್ನತೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಕ್ವಥನಂ ಮಹಾದೋಷದುಷ್ಟಸ್ಯ, ಸೂರ್ಯಾತಪಪ್ರತಾಪನಮಲ್ಪದೋಷೇ, ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡಾದಿನಿರ್ವಾಪಣಂ ಮಧ್ಯದೋಷೇ| ಲೋಷ್ಟ್ರಃ ಕಠಿನೋ ಮೃನ್ಮಯಃ| ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಜಲೇ ನಿಃಕ್ಷೇಪಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಕ್ವಥನಾದಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸಾದನಂ ನಾನ್ಯತ್| ಗನ್ಧಾಪನಯನೇ ಉಪಾಯಮಾಹ- ನಾಗೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಗೋ ನಾಗಕೇಶರಃ, ಚಮ್ಪಕೋ ರಾಜಚಮ್ಪಕಃ, ಉತ್ಪಲಂ ಸೌಗನ್ಧಿಕಂ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೇತಕೀಮಲ್ಲಿಕಾದಿಪುಷ್ಪಾಣಿ||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಸೌವರ್ಣೇ ರಾಜತೇ ತಾಮ್ರೇ ಕಾಂಸ್ಯೇ ಮಣಿಮಯೇಽಪಿ ವಾ | ಪುಷ್ಪಾವತಂಸಂ ಭೌಮೇ ವಾ ಸುಗನ್ಧಿ ಸಲಿಲಂ ಪಿಬೇತ್ ||೧೩||

ತದುದಕಂ ಗುಣವದಪಿ ಕಿಮ್ಮಯಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸೌವರ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಪಾವತಂಸಂ ಪುಷ್ಪಸುಗನ್ಧೀಕೃತಮ್||೧೩||

Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16

ವ್ಯಾಪನ್ನಂ ವರ್ಜಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ತೋಯಂ ಯಚ್ಚಾಪ್ಯನಾರ್ತವಮ್ | ದೋಷಸಞ್ಜನನಂ ಹ್ಯೇತನ್ನಾದದೀತಾಹಿತಂ ತು ತತ್ ||೧೪|| ವ್ಯಾಪನ್ನಮುದಕಂ ಯಸ್ತು ಪಿಬತೀಹಾಪ್ರಸಾದಿತಮ್ | ಶ್ವಯಥುಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಚ ತ್ವಗ್ದೋಷಮವಿಪಾಕತಾಮ್ ||೧೫|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶೂಲಗುಲ್ಮೋದರಾಣಿ ಚ | ಅನ್ಯಾನ್ವಾ ವಿಷಮಾನ್ರೋಗಾನ್ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಚಿರೇಣ ಸಃ ||೧೬||

ವ್ಯಾಪನ್ನಾದಿವರ್ಜನಮಾಹ- ವ್ಯಾಪನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಾರ್ತವಮಿತಿ ಋತುವಿಶೇಷಾನುಪಯೋಗ್ಯಮ್, ಅನೃತುವೃಷ್ಟಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅಪ್ರಸಾಧಿತಮಿತಿ ಕ್ವಥನಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಮ್||೧೪-೧೬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

ತತ್ರ ಸಪ್ತ ಕಲುಷಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದನಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ಕತಕಗೋಮೇದಕಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಶೈವಾಲಮೂಲವಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಕ್ತಾಮಣಿಶ್ಚೇತಿ ||೧೭||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕತಕಂ ಶಶಕಪುರೀಷಪ್ರತಿಮಂ ಫಲಂ; ಗೋಮೇದಕಃ ಪುಷ್ಪರಾಗಾಭೋ ಮಣಿಃ, ಮತ್ಕೋಲಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್; ಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪದ್ಮಮೂಲಂ; ಶೈವಾಲಮೂಲಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್; ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಂ; ಮಣಿಃ ಸ್ಫಟಿಕಾದಿಃ| ಏತೇನ ರೂಪದೋಷಾಪಯನೋಪಾಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬಿಸಗ್ರನ್ಥೀತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಪರ್ಣೀಮೂಲಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಪರ್ಣೀ ಪಾನೀಯಪೃಷ್ಠಜಾ, ತಸ್ಯಾ ಮೂಲಂ ಜಟಾ||೧೭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

ಪಞ್ಚ ನಿಕ್ಷೇಪಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ಫಲಕಂ, ತ್ರ್ಯಷ್ಟಕಂ, ಮುಞ್ಜವಲಯ, ಉದಕಮಞ್ಚಿಕಾ, ಶಿಕ್ಯಂ ಚೇತಿ ||೧೮||

ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಯತ್ರ ಜಲಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ, ತೇನ ಭೂಮ್ಯಾದಿಸ್ಪರ್ಶಾಭಾವಾದ್ದೋಷಾನ್ತರಾನುದಯಃ| ಫಲಕಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಕಾಷ್ಠಾದಿವಿರಚಿತಂ, ತ್ರ್ಯಷ್ಟಕಮ್ ಅಷ್ಟಾಸ್ರದಣ್ಡತ್ರಯಸಂಯೋಗಃ, ಮುಞ್ಜವಲಯೋ ಮುಞ್ಜಾದಿವಿರಚಿತೋ ವಲಯಾಕಾರಃ, ಉದಕಮಞ್ಚಿಕಾ ಆಕಾಶಾನ್ತರಾಲೇ ನಿರನ್ತರನಿಹಿತವೇತ್ರವೇಣ್ವಾದಿವಿರಚಿತಾ ವೇತ್ರಗೃಹಾದ್ಯಭಿಧಾನಾ, ಶಿಕ್ಯಂ ಮುಞ್ಜಾದಿವಿರಚಿತಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೧೮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

ಸಪ್ತ ಶೀತೀಕರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರವಾತಸ್ಥಾಪನಮ್, ಉದಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಂ, ಯಷ್ಟಿಕಾಭ್ರಾಮಣಂ, ವ್ಯಜನಂ, ವಸ್ತ್ರೋದ್ಧರಣಂ, ವಾಲುಕಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಂ, ಶಿಕ್ಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಚೇತಿ ||೧೯||

ಸಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಮಿತಿ ಸಲಿಲಪೂರ್ಣೇ ಭಾಜನೇ ವಸ್ತ್ರಾದಿಪೀಡಿತೇ ಆಕಣ್ಠಮಪರಶೀತಸಲಿಲನಿಕ್ಷೇಪಃ| ಯಷ್ಟಿಕಾಭ್ರಾಮಣಂ ಯನ್ತ್ರಯಷ್ಟ್ಯಾದಿಭ್ರಾಮಣಮ್| ವ್ಯಜನಮಿತಿ ವ್ಯಜನಾದಿನಾ ವಾತಲೀಕರಣಮ್| ವಸ್ತ್ರೋದ್ಧರಣಂ ವಸ್ತ್ರೇಣ ಗಾಲನಮ್| ವಾಲುಕಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಮ್ ಉದಕಪಾತ್ರಸ್ಯ ವಾಲುಕಾಮಧ್ಯೇ ನಿಕ್ಷೇಪಣಮ್| ಶಿಕ್ಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೧೯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

ನಿರ್ಗನ್ಧಮವ್ಯಕ್ತರಸಂ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಶುಚಿ ಶೀತಲಮ್ | ಅಚ್ಛಂ ಲಘು ಚ ಹೃದ್ಯಂ ಚ ತೋಯಂ ಗುಣವದುಚ್ಯತೇ ||೨೦||

ಕೀದೃಶಂ ಪುನರುಪಾದೇಯಂ ಭೌಮಮಿತ್ಯಾಹ- ನಿರ್ಗನ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿ ಅನುಪಹತಮ್| ಲಘು ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಸಮಸ್ತಗುಣವತ್ತ್ವೇಽತ್ಯನ್ತಗುಣಕಾರಿ, ಅಲ್ಪಗುಣವತ್ತ್ವೇ ತ್ವಲ್ಪಗುಣಕಾರೀತಿ ತಾರತಮ್ಯಸೂಚಕಃ| ಹೃದ್ಯಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ತು ಕ್ವಥಿತಜಲಸ್ಯ ಹೃದಯಾಪ್ರಿಯತ್ವೇಽಪ್ಯುಪಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ| ಗುಣವತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣೋಪೇತಮ್||೨೦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

ತತ್ರ ನದ್ಯಃ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ಲಘೂದಕತ್ವಾತ್; ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಾಸ್ತು ನ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ, ಗುರೂದಕತ್ವಾತ್; ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖಾ ನಾತಿದೋಷಲಾಃ, ಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ | ತತ್ರ ಸಹ್ಯಪ್ರಭವಾಃಕುಷ್ಠಂ ಜನಯನ್ತಿ, ವಿನ್ಧ್ಯಪ್ರಭವಾಃ ಕುಷ್ಠಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಚ, ಮಲಯಪ್ರಭವಾಃ ಕೃಮೀನ್, ಮಹೇನ್ದ್ರಪ್ರಭವಾಃ ಶ್ಲೀಪದೋದರಾಣಿ, ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾ ಹೃದ್ರೋಗಶ್ವಯಥುಶಿರೋರೋಗಶ್ಲೀಪದಗಲಗಣ್ಡಾನ್, ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಶ್ಚಾರ್ಶಾಂಸ್ಯುಪಜನಯನ್ತಿ, ಪಾರಿಯಾತ್ರಪ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾ ಬಲಾರೋಗ್ಯಕರ್ಯ ಇತಿ ||೨೧||

ಇದಾನೀಂ ಜಾಙ್ಗಲಪಶ್ಚಿಮದೇಶಸ್ಥಾನೂಪಪೂರ್ವದೇಶಸ್ಥಸಾಧಾರಣಮಧ್ಯದೇಶಸ್ಥಾನಾಂ ನದೀನಾಂ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ನದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಾ ಜಾಙ್ಗಲಪಶ್ಚಿಮದೇಶಸ್ಥಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಗಾಃ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಾಃ ಆನೂಪದೇಶಸ್ಥಾಃ ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಗಾಃ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖಾಃ ಮಧ್ಯದೇಶಸ್ಥಾಃ| ಶೈಲಾದಿಭೇದೇನ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಹಿ ನದ್ಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ- ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ, ಅಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ; ತತ್ರ ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ಅಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ ಕೃಮೀನ್ ಜನಯನ್ತಿ| ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ತಾ ಅಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಹಿಮವದುಪರಿಭಾಗಪ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ಅಧೋಭಾಗಪ್ರಭವಾಸ್ತು ಹೃದ್ರೋಗಾದಿಹೇತವಃ| ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾಶ್ರಿತಪರ್ವತಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಸಲಿಲಗುಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಚ್ಯೇತ್ಯದಿ| ಅವನ್ತೀ ಉಜ್ಜಯಿನೀ ತಯೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ದೇಶಸ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ಜಾತಾಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾಃ, ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಂ ಜಾತಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಃ ಶೈಲಾಃ, ತೇಷು ಯಾ ನದ್ಯಃ; ಏತೇನ ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾಶ್ರಿತಪರ್ವತಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಸಲಿಲಗುಣ ಉಕ್ತಃ| ‘ಉಜ್ಜಯಿನ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತೇ ದೇಶೇ ಯಾಃ ಪ್ರಾಚೀಂ ಪಶ್ಚಿಮಾಂ ಚಾಭಿಮುಖಂ ಯಾನ್ತಿ ತಾಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಶ್ಚ, ನ ತು ಉಜ್ಜಯಿನೀಪ್ರಭವೇಷು ಪರ್ವತೇಷು’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಅಯಮರ್ಥೋ ಗಯದಾಸೇನ ದೂಷಿತಃ| ಪಾರಿಯಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಿಯಾತ್ರಃ ಪರ್ವತಭೇದಃ, ತತ್ರ ಪ್ರಭವಾ ನದ್ಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ತಡಾಗಜಾ ದರೀಜಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ತಡಾಗಜಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ದರೀಜಾ ದೋಷಲಾಃ||೨೧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ನದ್ಯಃ ಶೀಘ್ರವಹಾ ಲಘ್ವ್ಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾಶ್ಚಾಮಲೋದಕಾಃ | ಗುರ್ವ್ಯಃ ಶೈವಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾಃ ಕಲುಷಾ ಮನ್ದಗಾಶ್ಚ ಯಾಃ ||೨೨||

ನದೀನಾಂ ಧನ್ವಾನೂಪಸಾಧಾರಣಶೈಲಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಮೇವ ಶೇಷೀಭೂತಂ ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

ಪ್ರಾಯೇಣ ನದ್ಯೋ ಮರುಷು ಸತಿಕ್ತಾ ಲವಣಾನ್ವಿತಾಃ | ಲಘ್ವ್ಯಃ ಸಮಧುರಾಶ್ಚೈವ ಪೌರುಷೇಯಾ ಬಲೇ ಹಿತಾಃ ||೨೩||

ಇದಾನೀಂ ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮರುಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧೇಷು ಮರುದೇಶೇಷು, ನತು ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದಾಭಿಹಿತೇಷು| ಪೌರುಷೇಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಈಷತ್ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ಲಘುಪಾಕಾ ಬಲೇ ಹಿತಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೩||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭೌಮಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರತ್ಯೂಷಸಿ, ತತ್ರ ಹ್ಯಮಲತ್ವಂ ಶೈತ್ಯಂ ಚಾಧಿಕಂ ಭವತಿ, ಸ ಏವ ಚಾಪಾಂ ಪರೋ ಗುಣ ಇತಿ ||೨೪||

ಭೌಮಾನಾಂ ದಿನಾಪೇಕ್ಷಂ ಗ್ರಹಣಕಾಲಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೂಷಸಿ ಪ್ರಭಾತೇ| ಸ ಏವ ಚಾಪಾಂ ಪರೋ ಗುಣ ಇತಿ ಸ ಚ ಶೈತ್ಯಾಮಲತ್ವಲಕ್ಷಣೋಽಪಾಂ ಪರಮೋ ಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶೈತ್ಯಂ ಚಾಪಾಂ ಪರೋ ಗುಣಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಚಕಾರೋಽಮಲಸೂಚನಾರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

ದಿವಾರ್ಕಕಿರಣೈರ್ಜುಷ್ಟಂ ನಿಶಾಯಾಮಿನ್ದುರಶ್ಮಿಭಿಃ | ಅರೂಕ್ಷಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತತ್ತುಲ್ಯಂ ಗಗನಾಮ್ಬುನಾ ||೨೫||

ತತ್ರ ಭೌಮಾನಾಮರ್ಕಸೋಮಕರಸಂಸ್ಕಾರಜಗುಣೇನಾನ್ತರಿಕ್ಷತುಲ್ಯತ್ವಂ ತದಲಾಭೇ ಉಪಾದಾನಾಯಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ದಿವಾಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತದಿನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ, ಕಿರಣಗ್ರಹಣಂ ದುರ್ದಿನವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ದಿವಾನಿಶೀತಿವಚನಾತ್ ಸರೋಽಪಿ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಕರಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಸತ್ಯಪ್ಯರ್ಕೇ ಚನ್ದ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಾದರೂಕ್ಷಂ, ಸತ್ಯಪಿ ಚನ್ದ್ರೇಽರ್ಕಸಮ್ಬನ್ಧಾದನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ದೋಷಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಝಟಿತಿ ಯದಭಿಷ್ಯನ್ದತೇ ಉತ್ಪಾದಯತಿ ತದಭಿಷ್ಯನ್ದಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ನಿಶಾಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತರಾತ್ರಿಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮೇವ ಸಕಲರಾತ್ರೌ ಚನ್ದ್ರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾನ್ಯಾಸು, ತಥಾಽಪಿ ಏಕಯಾಽಪಿ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾ ರಾತ್ರ್ಯಾಽತಿಶಾಯೀ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಕೃತೋಽನ್ಯಾಸ್ವಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಏತೇನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಂ ನಿನ್ದಿತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೨೫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ಗಗನಾಮ್ಬು ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಗೃಹೀತಂ ಯತ್ ಸುಭಾಜನೇ | ಬಲ್ಯಂ ರಸಾಯನಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಿ ತತಃ ಪರಮ್ ||೨೬||

ಕಿಙ್ಗುಣಂ ಪುನರ್ಗಗನಾಮ್ಬು ಯೇನೈತತ್ತುಲ್ಯಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಗಗನಾಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲ್ಯಮುಪಚಯೌಜಃಶಕ್ತಿಕರತ್ವಾತ್| ವಿಶಿಷ್ಟರಸಾದ್ಯುತ್ಪಾದನಾದ್ರಸಾಯನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರೋಪಯೋಗಿ| ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮ್| ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಿ ತತಃ ಪರಮಿತಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠಭಾಜನೇ ಗೃಹೀತಮಧಿಕಂ ಗುಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮೇಧ್ಯಸ್ಥಾನೇ ಶೀತಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಶಮನಾದಿ ನೋಕ್ತಮಧುನಾ ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯದರ್ಶನವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾದುಕ್ತಮ್||೨೬||

Adhikarana 23 (27) · Śloka 27

ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ಶೀತಲಂ ಹ್ಲಾದಿ ಜ್ವರದಾಹವಿಷಾಪಹಮ್ | ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತೋದ್ಭವಂ ವಾರಿ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಿಮಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೨೭||

ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಮಣಿಪ್ರಭವಜಲಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ರಕ್ಷೋಘ್ನಮಿತಾದಿ| ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ರಾಕ್ಷಸಭಯಹರಮ್| ಹ್ಲಾದಿ ಸುಖಾವಹಮ್| ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತೋದ್ಭವಮಿತಿ ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಮಣಿಪ್ರಭವಮ್| ಇದಂ ತು ಚನ್ದ್ರಕಿರಣಾನುಪ್ರವೇಶಾನ್ನಾಭಸಂ, ಮಣಿಪ್ರಾದುರ್ಭೂತತ್ವಾದ್ಭೌಮಮಿತ್ಯುಭಯಾತ್ಮಕಮ್||೨೭||

Adhikarana 24 (28) · Śloka 29

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪಿತ್ತೋಷ್ಣದಾಹೇಷು ವಿಷೇ ರಕ್ತೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ | ಭ್ರಮಕ್ಲಮಪರೀತೇಷು ತಮಕೇ ವಮಥೌ ತಥಾ ||೨೮|| ಊರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚ ಶೀತಮಮ್ಭಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೨೯|

ಶೀತೋಷ್ಣವಿಷಯಮಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೋಷ್ಣದಾಹೇಷ್ವಿತಿ ಉಷ್ಣೇ ಶರದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚ| ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯವಿಕಾರೇ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಪರೀತೇಷು ಯುಕ್ತೇಷು| ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸೋ ಮೋಹೋ ವಾ| ವಮಥೌ ಛರ್ದಿರೋಗೇ||೨೮||-

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ವಾತರೋಗೇ ಗಲಗ್ರಹೇ ||೨೯|| ಆಧ್ಮಾನೇ ಸ್ತಿಮಿತೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಸದ್ಯಃಶುದ್ಧೇ ನವಜ್ವರೇ | ಹಿಕ್ಕಾಯಾಂ ಸ್ನೇಹಪೀತೇ ಚ ಶೀತಾಮ್ಬು ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೩೦||

ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಿಮಿತೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಆಮಕೋಷ್ಠೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸದ್ಯಃಶುದ್ಧೇ ಇತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಶೋಧನಂ ಕೃತಂ ತತ್ರೇತ್ಯೇಕೇ, ಅಪರೇ ತು ಸಪ್ತಾಹಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶದೋಷ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥತ್ವೇನೋಪಾದೇಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ವಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ಭೂಬಾಷ್ಪಜನಿತಮೇವ ದೋಷತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತ್ವಗ್ನ್ಯಾತಪಕೃತಮಿತಿ ಸಮಾದಧತಿ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37

ನಾದೇಯಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ದೀಪನಂ ಲಘು ಲೇಖನಮ್ | ತದಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಮಧುರಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಗುರು ಕಫಾವಹಮ್ ||೩೧|| ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಸಾರಸಂ ಬಲ್ಯಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಂ ಲಘು | ತಾಡಾಗಂ ವಾತಲಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಂ ಕಟುಪಾಕಿ ಚ ||೩೨|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ವಾಪ್ಯಂ ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಟು ಪಿತ್ತಲಮ್ | ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕೌಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಲಘು ||೩೩|| ಚೌಣ್ಟ್ಯಮಗ್ನಿಕರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಮಧುರಂ ಕಫಕೃನ್ನ ಚ | ಕಫಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಲಘು ಪ್ರಸ್ರವಣೋದ್ಭವಮ್ ||೩೪|| ಮಧುರಂ ಪಿತ್ತಶಮನಮವಿದಾಹ್ಯೌದ್ಭಿದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ | ವೈಕಿರಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ಲಘು ದೀಪನಮ್ ||೩೫|| ಕೈದಾರಂ ಮಧುರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಪಾಕೇ ಗುರು ದೋಷಲಮ್ | ತದ್ವತ್ಪಾಲ್ವಲಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ವಿಶೇಷಾದ್ದೋಷಲಂ ತು ತತ್ ||೩೬|| ಸಾಮುದ್ರಮುದಕಂ ವಿಸ್ರಂ ಲವಣಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್ |೩೭|

ಸಮಸ್ತನದೀನಾಂ ಶೇಷಗುಣಮಾಹ- ನಾದೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಂ ಕೌಪಂ ಸಕ್ಷಾರಮವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಚ; ಯತ್ ಸಕ್ಷಾರಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಲಂ, ಇತರನ್ನ ಪಿತ್ತಲಮ್||೩೧-೩೬||-

Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39

ಅನೇಕದೋಷಮಾನೂಪಂ ವಾರ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗರ್ಹಿತಮ್ ||೩೭|| ಏಭಿರ್ದೋಷೈರಸಂಯುಕ್ತಂ ನಿರವದ್ಯಂ ತು ಜಾಙ್ಗಲಮ್ | ಪಾಕೇಽವಿದಾಹಿ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನಮ್ ||೩೮|| ದೀಪನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಚ ತೋಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಘು |೩೯|

ಆನೂಪಧನ್ವಸಾಧಾರಣಗುಣೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅನೇಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ ದೋಷಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏಭಿರಿತಿ ಏಭಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿದಾಹಿ ಅದಾಹಕಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೭-೩೮||-

Adhikarana 28 (39) · Śloka 40

ಕಫಮೇದೋಽನಿಲಾಮಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್ ||೩೯|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರಹರಂ ಪಥ್ಯಮುಷ್ಣೋದಕಂ ಸದಾ |೪೦|

ಉಷ್ಣೋದಕಗುಣಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಉಷ್ಣೋದಕಮರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಮುದಕಮ್||೩೯||-

Adhikarana 29 (40) · Śloka 41

ಯತ್ ಕ್ವಾಥ್ಯಮಾನಂ ನಿರ್ವೇಗಂ ನಿಷ್ಫೇನಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಲಘು ||೪೦|| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ತು ತತ್ತೋಯಂ ಗುಣವತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ |೪೧|

ಉಷ್ಣೋದಕಭೇದಮಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೇಗಂ ನಿಶ್ಚಲಮ್||೪೦||-

Adhikarana 30 (41) · Śloka 42

ನ ಚ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ದೇಯಂ ಕದಾಚಿದ್ವಾರಿ ಜಾನತಾ ||೪೧|| ಅಮ್ಲೀಭೂತಂ ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಿ ನ ಹಿತಂ ತತ್ ಪಿಪಾಸವೇ |೪೨|

ಪರ್ಯುಷಿತಮುಷ್ಣೋದಕಂ ನ ದಾತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯುಷಿತಂ ರಾತ್ರ್ಯುಷಿತಮ್||೪೧||-

Adhikarana 31 (42) · Śloka 43

ಮದ್ಯಪಾನಾತ್ಸಮುದ್ಭೂತೇ ರೋಗೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತೇ ತಥಾ ||೪೨|| ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥೇ ಚ ಶೃತಶೀತಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೪೩|

ಶೃತಶೀತವಿಷಯಮಾಹ- ಮದ್ಯಪಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಂ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಶೀತಮ್, ಅತ್ರ ತು ಮದಾತ್ಯಯಸಮುದ್ಭೂತೇ ರೋಗೇ ಶೃತಶೀತಂ; ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದಾತ್ಯಯಸಮುದ್ಭೂತೇ ರೋಗೇ ಚೋಭಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಶೃತಶೀತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೨||-

Adhikarana 32 (43) · Śloka 44

ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ಹೃದ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್ ||೪೩|| ವೃಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಪಿಪಾಸಾಘ್ನಂ ನಾಲಿಕೇರೋದಕಂ ಗುರು |೪೪|

ಉದಕಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ನಾರಿಕೇಲಫಲಸಲಿಲಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾರಿಕೇಲೋದಕಮೀಷತ್ಪಕ್ವಾರ್ದ್ರನಾರಿಕೇಲಫಲಾನ್ತರ್ವರ್ತಿ ಸಲಿಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು ‘ಲಘು’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಲಘುತ್ವಂ ಚ ಶೀಘ್ರಪರಿಣಾಮಿತ್ವಮಿಚ್ಛತಿ||೪೩||-

Adhikarana 33 (44) · Śloka 45

ದಾಹಾತೀಸಾರಪಿತ್ತಾಸೃಙ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದ್ಯವಿಷಾರ್ತಿಷು ||೪೪|| ಶೃತಶೀತಂ ಜಲಂ ಶಸ್ತಂ ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದಿಭ್ರಮೇಷು ಚ |೪೫|

ಅಧುನಾ ಶೃತಶೀತಸ್ಯ ಶೇಷವಿಷಯಮಾಹ- ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ||೪೪||-

Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46

ಅರೋಚಕೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಸೇಕೇ ಶ್ವಯಥೌ ಕ್ಷಯೇ ||೪೫|| ಮನ್ದೇಽಗ್ನಾವುದರೇ ಕುಷ್ಠೇ ಜ್ವರೇ ನೇತ್ರಾಮಯೇ ತಥಾ | ವ್ರಣೇ ಚ ಮಧುಮೇಹೇ ಚ ಪಾನೀಯಂ ಮನ್ದಮಾಚರೇತ್ ||೪೬|| ಇತಿ ಜಲವರ್ಗಃ |

ಕೇಷು ರೋಗೇಷು ಜಲಂ ಮನ್ದಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅರೋಚಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಾವತ್ ಪ್ರತಿಷೇಧಯಿತುಮಶಕ್ಯಂ ತಾವದಾಚರೇದಿತಿ ಮನ್ದಾರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪಾನೀಯವರ್ಗೋ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ವಿಪರೀತಕ್ರಮೇಣ ಪಠಿತಃ| ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಯಥೈವ ಗುರುಭಿಃ ಕಥಿತಸ್ತಥೈವ ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಇತಿ ಪಾನೀಯವರ್ಗಃ||೪೫-೪೬||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

ಅಥ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ | ಗವ್ಯಮಾಜಂ ತಥಾ ಚೌಷ್ಟ್ರಮಾವಿಕಂ ಮಾಹಿಷಂ ಚ ಯತ್ | ಅಶ್ವಾಯಾಶ್ಚೈವ ನಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕರೇಣೂನಾಂ ಚ ಯತ್ಪಯಃ ||೪೭||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಷ್ಟವಿಧಾಂ ಯೋನಿಮಾಹ- ಗವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರೇಣುರ್ಹಸ್ತಿನೀ| ಅಶ್ವಾಯಾಶ್ಚ ನಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕರೇಣೂನಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರತ್ರಯಮನುಕ್ತಸಮಾನಜಾತೀಯಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಂ, ತೇನಾಶ್ವತರೀಖರೀಮೃಗೀಖಙ್ಗಿನೀಕ್ಷೀರಾಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ ಪುನರ್ಭೂಯಸಾ ನೋಪಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ನ ಕೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತದ್ಗ್ರಹಣಮ್||೪೭||

Adhikarana 36 (48) · Śloka 48

ತತ್ತ್ವನೇಕೌಷಧಿರಸಪ್ರಸಾದಂ ಪ್ರಾಣದಂ ಗುರು | ಮಧುರಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಶೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಸರಂ ಮೃದು | ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಮಿಹೋಚ್ಯತೇ ||೪೮||

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ದಶವಿಧಂ ಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವನೇಕೌಷಧಿರಸಪ್ರಸಾದಮಿತಿ ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಓಷಧಿಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನ ತು ಫಲಪಾಕಾವಸಾನಾಃ, ರಸಃ ಸಾರಃ ಕಿಟ್ಟಭಾವ(ಗ)ರಹಿತ ಓಜಃಶುಕ್ರಾದಿವತ್, ಏತೇನ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಣದಮಗ್ನಿಸೋಮಾದಿಧಾರಣಾದುಪಚಯಾದಿಕರಣಾದ್ವಾ| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಶದವಿಪರೀತಮ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಖರವಿಪರೀತಮ್| ಏವಮಿದಂ ಕ್ಷೀರಂ ದಶಗುಣಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು “ತತ್ತ್ವನೇಕೌಷಧಿರಸಪ್ರಸಾದಃ ಕ್ಷೀರತಾಂ ಗತಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಮಿಹೋಚ್ಯತೇ” ಇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾರವ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ಕ್ಷೀರತಾಂ ಗತಃ ಕ್ಷೀರತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ| ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಸುಸ್ವಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತದುಚ್ಯತೇ||೪೮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

ತತ್ರ ಸರ್ವಮೇವ ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್, ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಮಾನಸೇಷ್ವಪಿ ವಿಕಾರೇಷ್ವವಿರುದ್ಧಂ, ಜೀರ್ಣಜ್ವರಕಾಸಶ್ವಾಸಶೋಷಕ್ಷಯಗುಲ್ಮೋನ್ಮಾದೋದರಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಮದದಾಹಪಿಪಾಸಾಹೃದ್ಬಸ್ತಿದೋಷ- ಪಾಣ್ಡುರೋಗಗ್ರಹಣೀದೋಷಾರ್ಶಃಶೂಲೋದಾವರ್ತಾತಿಸಾರಪ್ರವಾಹಿಕಾಯೋನಿರೋಗಗರ್ಭಾಸ್ರಾವರಕ್ತಪಿತ್ತಶ್ರಮಕ್ಲಮಹರಂ, ಪಾಪ್ಮಾಪಹಂ ಬಲ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ವಾಜೀಕರಣಂ ರಸಾಯನಂ ಮೇಧ್ಯಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮಾಯುಷ್ಯಂ ಜೀವನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಸನ್ಧಾನಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಂ ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಾಚ್ಚೌಜಸೋ ವರ್ಧನಂ ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಶಿತಾನಾಂ ಚ ಪಥ್ಯತಮಮ್ ||೪೯||

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸಮಾನಗುಣಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಸಮಾನಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮ್ ಅಷ್ಟವಿಧಮಪಾತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ ಮನುಷ್ಯಾದಿಜಾತಿಸುಖಕರತ್ವಾತ್| ಮಾನಸೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ರಜಸ್ತಮಃಸಂಸರ್ಗಜೇಷು| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ ಜೀರ್ಣಶಬ್ದಮೇಕೇ ಜ್ವರೇಣ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ಲಮಾನ್ತೈರ್ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಸಹ, ಜೀರ್ಣತ್ವೇನೈತೇಷು ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಹರಶಬ್ದೋ ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಕ್ಲಮಾನ್ತೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕಾಸೇತಿ ಕಾಸೋಽತ್ರ ಕಫಕಾಸಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ, ಶೋಷೋಽತ್ರ ಮುಖಕಣ್ಠತಾಲೂನಾಂ, ಕ್ಷಯೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಗುಲ್ಮೋದರಯೋರ್ವಾತಪೈತ್ತಿಕಯೋಃ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಮದಪಿಪಾಸಾಸು ಕಫಾಮರಹಿತಾಸು, ಹೃದಯದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಾಯಾಣಾಂ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಾಯೇ, ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷೇ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್, ಅರ್ಶಸ್ಸು ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲೇಷು, ಅತಿಸಾರೇ ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಪ್ರಾಯೇ ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲಾಯಾಂ, ಗರ್ಭಸ್ರಾವೇ ಆಮಾನ್ವಯಾದಿನಾ; ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಕಫಪ್ರಧಾನೇ, ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಚ ನ ದೇಯಮ್| ಬಲ್ಯಂ ಮಾಂಸೋಪಚಯಕರಮ್, ಅನ್ಯೇ ಓಜಸೋ ವರ್ಧನಮಿತಿ; ತನ್ಮತೇ ‘ಓಜಸೋ ವರ್ಧನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೋಽಗ್ರೇ ನ ಭವತಿ| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಜನಕಂ, ವಾಜೀಕರಣಂ ಶುಕ್ರಪ್ರವರ್ತನಮ್, ಏತೇನ ಜನಕಪ್ರವರ್ತಕಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ರಸಾಯನಂ ಸತತೋಪಯೋಗಾತ್| ಮೇಧ್ಯಂ ಮೇಧಾಜನಕಂ ಪವಿತ್ರಂ ವಾ| ಪಾಪ್ಮಾಪಹಂ ಪಾಪೋಪಶಮನಂ ವಿಶೇಷತೋ ಗವ್ಯಮ್| ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ಜರಯಾ ವಿನಾ| ಆಯುಷ್ಯಂ ಆಯುಷೇ ಹಿತಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ ಭಗ್ನಸ್ಯ| ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ ವಮನಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಿ; ವಿರೇಚನಂ ಸರತ್ವಾನ್ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ, ‘ರೇಚನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಆಸ್ಥಾಪನಮ್ ಆಸ್ಥಾಪನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಿ, ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಣಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಾಚ್ಚೌಜಸೋ ವರ್ಧನಮಿತಿ ಯಾವನ್ತ ಏವೌಜಸೋ ಗುಣಾಸ್ತಾವನ್ತ ಏವ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಪಿ, ತೇನ ತೈಸ್ತೈರೇವಾತ್ಮಗುಣೈಸ್ತೇಷಾಂ ಸಮಾನಾನಾಮೋಜಸೋ ಗುಣಾನಾಮಭಿವರ್ಧನಮ್| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು ‘ಗವ್ಯಂ ತು ಶೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಮವಿದಾಹೀ’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಶೇಷಂ ತು ಸಮಂ; ತನ್ಮತೇ ಗೋಕ್ಷೀರಸ್ಯೈವ ಗುಣಾಃ||೪೯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 51

ಅಲ್ಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗೋಕ್ಷೀರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರು ರಸಾಯನಮ್ | ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಂ ಶೀತಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ ||೫೦|| ಜೀವನೀಯಂ ತಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಪರಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ |೫೧|

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಗವ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗೋಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಮನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನಕಮಲ್ಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ||೫೦||-

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53

ಗವ್ಯತುಲ್ಯಗುಣಂ ತ್ವಾಜಂ ವಿಶೇಷಾಚ್ಛೋಷಿಣಾಂ ಹಿತಮ್ ||೫೧|| ದೀಪನಂ ಲಘು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಸ್ರಪಿತ್ತನುತ್ | ಅಜಾನಾಮಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾತ್ ಕಟುತಿಕ್ತನಿಷೇವಣಾತ್ ||೫೨|| ನಾತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಪಯಃ |೫೩|

ಅಜಾಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ಗವ್ಯತುಲ್ಯಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಶಬ್ದಸ್ತತ್ಕಾರ್ಯೇ ಫಲೇ ವರ್ತತೇ| ಅತ್ರಾಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾದಯಃ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷೇಣ ನ ಕ್ಷೀರಪಥ್ಯತ್ವೇ ಹೇತವಃ, ತೇಷಾಮಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾದೀನಾಮವ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್; ಅತೋ ದ್ವಯಮೇವ ಕ್ಷೀರಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯವಿಭಾಗೇ ಹೇತುರ್ಜಾತಿವಿಶೇಷೋ ಭ್ರಮಣಾದಿವಿಶೇಷಶ್ಚ| ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಸರ್ವದೋಷಹರಮ್||೫೧-೫೨||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 54

ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಲವಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದೌಷ್ಟ್ರಂ ಸ್ವಾದುರಸಂ ಲಘು ||೫೩|| ಶೋಫಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನಂ ಕೃಮಿಕುಷ್ಠವಿಷಾಪಹಮ್ |೫೪|

ಇದಾನೀಮೌಷ್ಟ್ರಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ||೫೩||-

Adhikarana 41 (54) · Śloka 55

ಆವಿಕಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕಫಾವಹಮ್ ||೫೪|| ಪಥ್ಯಂ ಕೇವಲವಾತೇಷು ಕಾಸೇ ಚಾನಿಲಸಮ್ಭವೇ |೫೫|

ಆವಿಕಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ಆವಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾವಹಂ ಕಫಕರಮ್| ಕೇವಲವಾತೇಷ್ವಿತಿ ಕೇವಲೇಷ್ವನಾವೃತೇಷು, ಅಸಂಯುಕ್ತೇಷ್ವಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಆವಿಕಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕಫಾವಹಮ್| ಗುರು ಶುದ್ಧೇಽನಿಲೇ ಪಥ್ಯಂ ಸೇಕಶ್ಚಾನಿಲಶೋಣಿತೇ”- ಇತಿ| ಶುದ್ಧೇಽನಿಲೇ ಅನಾವೃತೇ, ಅನಿಲಶೋಣಿತೇ ರಕ್ತಾವೃತೇ ವಾತೇ, ಸೇಕಃ ಪರಿಷೇಕಃ||೫೪||-

Adhikarana 42 (55) · Śloka 56

ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಮಧುರಂ ಮಾಹಿಷಂ ವಹ್ನಿನಾಶನಮ್ ||೫೫|| ನಿದ್ರಾಕರಂ ಶೀತತರಂ ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಗುರು |೫೬|

ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಮತಿಶಯಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನಕಂ ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಗೋಕ್ಷೀರಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||-

Adhikarana 43 (56) · Śloka 57

ಉಷ್ಣಮೈಕಶಫಂ ಬಲ್ಯಂ ಶಾಖಾವಾತಹರಂ ಪಯಃ ||೫೬|| ಮಧುರಾಮ್ಲರಸಂ ರೂಕ್ಷಂ ಲವಣಾನುರಸಂ ಲಘು |೫೭|

ಅಶ್ವಾದಿಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಉಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಶಫಾ ಅಶ್ವಾದಯಃ, ಶಫಃ ಖುರಃ| ‘ಶಾಖಾ ಬಾಹುಜಙ್ಘೇ, ತದ್ವಾತಹರಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ‘ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ‘ಕಾಞ್ಜಿಕಸ್ಯೇವ ಪ್ರಭಾವಾದಾಧಾರಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ಶಾಖಾಯಾಂ ಹನ್ತಿ, ಕೋಷ್ಠೇ ಕರೋತೀ’ ಇತ್ಯಾಮನನ್ತಿ||೫೬||-

Adhikarana 44 (57) · Śloka 58

ನಾರ್ಯಾಸ್ತು ಮಧುರಂ ಸ್ತನ್ಯಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಹಿಮಮ್ ||೫೭|| ನಸ್ಯಾಶ್ಚ್ಯೋತನಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ಜೀವನಂ ಲಘು ದೀಪನಮ್ |೫೮|

ಮಾನುಷಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ- ನಾರ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮಕ್ಷಿಪೂರಣಮ್||೫೭||-

Adhikarana 45 (58) · Śloka 59

ಹಸ್ತಿನ್ಯಾ ಮಧುರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಗುರು ||೫೮|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಶೀತಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್ |೫೯|

ಹಸ್ತಿನೀಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಹಸ್ತಿನ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಶರೀರದಾರ್ಢ್ಯಕರಮ್, ಅನ್ಯೇ ‘ತಾರುಣ್ಸ್ಥಾಪಕಮ್’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೫೮||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಭಾತಿಕಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್ ||೫೯|| ರಾತ್ರ್ಯಾಃ ಸೋಮಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಾಭಾವತಸ್ತಥಾ |೬೦|

ಪ್ರಾಭಾತಿಕಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ||೫೯||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

ದಿವಾಕರಾಭಿತಪ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾನಿಲಸೇವನಾತ್ ||೬೦|| ಶ್ರಮಘ್ನಂ ವಾತನುಚ್ಚೈವ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಚಾಪರಾಹ್ಣಿಕಮ್ |೬೧|

ಆಪರಾಹ್ಣಿಕಕ್ಷೀರಮಾಹ- ದಿವಾಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪರಾಹ್ಣೋ ದಿನಾನ್ತಭಾಗಃ| ವೃದ್ಧಾನುಮತೌ ಪಾಠಾವಿಮೌ||೬೦||-

Adhikarana 48 (61) · Śloka 61

ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗುರ್ವಾಮಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೬೧||

ಆಮಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಪಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೬೧||

Adhikarana 49 (62) · Śloka 62

ತದೇವೋಕ್ತಂ ಲಘುತರಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ವೈ ಶೃತಮ್ |೬೨|

ಪಕ್ವಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೃತಂ ಪಕ್ವಮ್, ಆವರ್ತಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯರ್ಥಃ|೬೨|

Adhikarana 50 (62) · Śloka 62

ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಮಾಮಮೇವ ಹಿ ತದ್ಧಿತಮ್ ||೬೨||

ಸ್ತ್ರೀಕ್ಷೀರೇ ಪಾಕನಿಷೇಧಮಾಹ- ವರ್ಜಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯದುಗ್ಧಾನಿ ಶೃತಾನ್ಯೇವ ಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ ಸ್ತ್ರೀಭವಂ ಸ್ತನ್ಯಮಾಮಮಕ್ವಥಿತಮೇವ ಹಿತಮ್||೬೨||

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ಧಾರೋಷ್ಣಂ ಗುಣವತ್ ಕ್ಷೀರಂ ವಿಪರೀತಮತೋಽನ್ಯಥಾ |೬೩|

ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಕ್ಷೀರಾಣಾಮೇವ ದೋಹನಕಾಲಧಾರಾಪಾತೋಷ್ಣಾನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಧಾರೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಣವತ್ ಗುಣಾನ್ವಿತಂ, ವಿಪರೀತಮಗುಣವತ್, ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಧಾರೋಷ್ಣಂ ಯನ್ನ ಭವತಿ|೬೩|

Adhikarana 52 (63) · Śloka 63

ತದೇವಾತಿಶೃತಂ ಶೀತಂ ಗುರು ಬೃಂಹಣಮುಚ್ಯತೇ ||೬೩||

ಅತಿಪಕ್ವಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹವೃದ್ಧಿಕರಮ್||೬೩||

Adhikarana 53 (64) · Śloka 64

ಅನಿಷ್ಟಗನ್ಧಮಮ್ಲಂ ಚ ವಿವರ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಚ ಯತ್ | ವರ್ಜ್ಯಂ ಸಲವಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಯಚ್ಚ ವಿಗ್ರಥಿತಂ ಭವೇತ್ ||೬೪|| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ |

ಕೀದೃಶಂ ಕ್ಷೀರಂ ವರ್ಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅನಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ವಿವರ್ಣಂ ಶುಕ್ಲಾದ್ವರ್ಣಾನ್ತರಮಾಪನ್ನಮ್| ವಿರಸಂ ಮಧುರಾದನ್ಯರಸಮ್| ವಿಗ್ರಥಿತಮಮ್ಲಾದಿದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇನ ವಿಗ್ರಥಿತಾವಯವಂ, ಯಲ್ಲೋಕೇ ವಿನಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೬೪||

Adhikarana 54 (65) · Śloka 65

ಅಥ ದಧಿವರ್ಗಃ | ದಧಿ ತು ಮಧುರಮಮ್ಲಮತ್ಯಮ್ಲಂ ಚೇತಿ; ತತ್ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಪೀನಸವಿಷಮಜ್ವರಾತಿಸಾರಾರೋಚಕಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಕಾರ್ಶ್ಯಾಪಹಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಕರಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಚ ||೬೫||

ಅಥ ದಧಿಭೇದಾನಾಹ- ದಧೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ದಧ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯದಧಿಗುಣಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಕರಮ್| ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಮಙ್ಗಲಹೇತುಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ದಧಿ ತು ಮಧುರಂ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಂ ಗುರ್ವಮ್ಲಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಶೋಫವರ್ಧನಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಪಹಂ ರೋಚನಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಚ, ತದೇವ ಚೋದ್ಧೃತಸಾರಂ ಗ್ರಾಹ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ, ಸಸರಂ ಕಫಮೇದಃಶುಕ್ರಕೃತ್, ತ್ರಿದೋಷಕೃನ್ಮನ್ದಜಾತಮ್’ ಇತಿ||೬೫||

Adhikarana 55 (66) · Śloka 66

ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಮಧುರಂ ಕಫಮೇದೋವಿವರ್ಧನಮ್ | ಕಫಪಿತ್ತಕೃದಮ್ಲಂ ಸ್ಯಾದತ್ಯಮ್ಲಂ ರಕ್ತದೂಷಣಮ್ ||೬೬||

ಅಥ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ಮಹೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೬೬||

Adhikarana 56 (67) · Śloka 67

ವಿದಾಹಿ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಮನ್ದಜಾತಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ |೬೭|

ಮನ್ದಜಾತಗುಣಮಾಹ- ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಕೃದಿತಿ ದೋಷಾನ್ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಕರೋತೀತಿ ದೋಷಕೃದಿತಿ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಮೇತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ ಯನ್ಮನ್ದಜಾತಂ ದಧಿ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ತುಲ್ಯಬಲಸ್ವೇನ ಚ ಕೋಪಯತಿ, ನ ಪುನಃ ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಹೀನಾಧಿಕಭಾವೇನ ವಾ|೬೭|

Adhikarana 57 (67) · Śloka 68

ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ದೀಪನಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್ ||೬೭|| ವಾತಾಪಹಂ ಪವಿತ್ರಂ ಚ ದಧಿ ಗವ್ಯಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್ |೬೮|

ಗೋದಧ್ಯಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ||೬೭||-

Adhikarana 58 (68) · Śloka 69

ದಧ್ಯಾಜಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಲಘು ವಾತಕ್ಷಯಾಪಹಮ್ ||೬೮|| ದುರ್ನಾಮಶ್ವಾಸಕಾಸೇಷು ಹಿತಮಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್ |೬೯|

ಅಜಾದಧ್ಯಾಹ- ದಧ್ಯಾಜಮಿತ್ಯಾದಿ||೬೮||-

Adhikarana 59 (69) · Śloka 70

ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ವೃಷ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್ ||೬೯|| ಬಲಾಸವರ್ಧನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ದಧಿ ಮಾಹಿಷಮ್ |೭೦|

ಮಹಿಷೀದಧ್ಯಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಪದಬಲಾಸವರ್ಧನಪದಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ‘ವಿಶೇಷಾತ್’ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೬೯||-

Adhikarana 60 (70) · Śloka 71

ವಿಪಾಕೇ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಗುರು ಭೇದ್ಯೌಷ್ಟ್ರಿಕಂ ದಧಿ ||೭೦|| ವಾತಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಕೃಮೀನ್ ಹನ್ತ್ಯುದರಾಣಿ ಚ |೭೧|

ಉಷ್ಟ್ರೀದಧ್ಯಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಷಾರಮೀಷತ್ಕ್ಷಾರಮ್||೭೦||-

Adhikarana 61 (71) · Śloka 72

ಕೋಪನಂ ಕಫವಾತಾನಾಂ ದುರ್ನಾಮ್ನಾಂ ಚಾವಿಕಂ ದಧಿ ||೭೧|| ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಮಧುರಮತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದೋಷಲಮ್ |೭೨|

ಮೇಷೀದಧ್ಯಾಹ- ಕೋಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ನಾಮಾನಿ ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ದೋಷಲಮಪಥ್ಯತ್ವೇನ ವಿಕಾರಕಾರಿ||೭೧||-

Adhikarana 62 (72) · Śloka 73

ದೀಪನೀಯಮಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ವಾಡವಂ ದಧಿ ವಾತಲಮ್ ||೭೨|| ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣಂ ಕಷಾಯಂ ಚ ಕಫಮೂತ್ರಾಪಹಂ ಚ ತತ್ |೭೩|

ಅಶ್ವಾದಧ್ಯಾಹ- ದೀಪನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಡವಮಾಶ್ವಮ್||೭೨||-

Adhikarana 63 (73) · Śloka 74

ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಬಲ್ಯಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಗುರು ||೭೩|| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ದೋಷಘ್ನಂ ದಧಿ ನಾರ್ಯಾ ಗುಣೋತ್ತರಮ್ |೭೪|

ಮಾನುಷೀದಧ್ಯಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣೋತ್ತರಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮ್||೭೩||-

Adhikarana 64 (74) · Śloka 75

ಲಘು ಪಾಕೇ ಬಲಾಸಘ್ನಂ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣಂ ಪಕ್ತಿನಾಶನಮ್ ||೭೪|| ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ನಾಗ್ಯಾ ದಧಿ ವರ್ಚೋವಿವರ್ಧನಮ್ |೭೫|

ಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾಹ- ಲಘ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೭೪||-

Adhikarana 65 (75) · Śloka 76

ದಧೀನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಯಾನೀಹ ಗವ್ಯಾದೀನಿ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ||೭೫|| ವಿಜ್ಞೇಯಮೇವಂ ಸರ್ವೇಷು ಗವ್ಯಮೇವ ಗುಣೋತ್ತರಮ್ |೭೬|

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗೋದಧಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯಾಹ- ದಧೀನೀತ್ಯಾದಿ| ಏವಮೇತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏವಾವಧಾರಣೇ||೭೫||-

Adhikarana 66 (76) · Śloka 77

ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಕೃತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬೃಂಹಣಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಕೃತ್ ||೭೬|| ಕುರ್ಯಾದ್ಭಕ್ತಾಭಿಲಾಷಂ ಚ ದಧಿ ಯತ್ ಸುಪರಿಸ್ರುತಮ್ |೭೭|

ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಾಲಿತದಧಿಗುಣಮಾಹ- ವಾತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಪರಿಸ್ರುತಂ ಸುಷ್ಠು ಗಾಲಿತಂ ವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ||೭೬||-

Adhikarana 67 (77) · Śloka 78

ಶೃತಾತ್ ಕ್ಷೀರಾತ್ತು ಯಜ್ಜಾತಂ ಗುಣವದ್ದಧಿ ತತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೭೭|| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಬಲವರ್ಧನಮ್ |೭೮|

ಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ಶೃತಾದಿತ್ಯಾದಿ||೭೭||-

Adhikarana 68 (78) · Śloka 79

ದಧ್ನಃ ಸರೋ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋಽನಿಲನಾಶನಃ ||೭೮|| ವಹ್ನೇರ್ವಿಧಮನಶ್ಚಾಪಿ ಕಫಶುಕ್ರವಿವರ್ಧನಃ |೭೯|

ದಧ್ಯವಯವವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದಧ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರಃ ದಧ್ನ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ ಸ್ನೇಹಬಹುಲಃ ‘ತರ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವಹ್ನೇರ್ವಿಧಮನಃ ಅಗ್ನಿನಾಶನಃ| ವೃಷ್ಯಃ ಶುಕ್ರವರ್ಧನ ಇತಿ ಚೋಭಯಮತಿವೃದ್ಧಿಕರತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಯೇ; ಏತೇನ ಜನಕಪ್ರವರ್ತಕಮುಕ್ತಮ್||೭೮||-

Adhikarana 69 (79) · Śloka 80

ದಧಿ ತ್ವಸಾರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ವಾತಲಮ್ ||೭೯|| ದೀಪನೀಯಂ ಲಘುತರಂ ಸಕಷಾಯಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್ |೮೦|

ಉದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ದಧೀತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾರಂ ಸಾರರಹಿತಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀತಿ ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಾಹುಃ||೭೯||-

Adhikarana 70 (80) · Śloka 81

ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮವಸನ್ತೇಷು ಪ್ರಾಯಶೋ ದಧಿ ಗರ್ಹಿತಮ್ ||೮೦|| ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚೈವ ವರ್ಷಾಸು ದಧಿ ಶಸ್ಯತೇ |೮೧|

ಋತುಭೇದೇನ ಹೇಯೋಪಾದೇಯತಾಮಾಹ- ಶರದಿತ್ಯಾದಿ||೮೦||-

Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83

ತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಹರಂ ಮಸ್ತು ಲಘು ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್ ||೮೧|| ಅಮ್ಲಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಮವೃಷ್ಯಂ ಕಫವಾತನುತ್ | ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಚ ಭಿನತ್ತ್ಯಾಶು ಮಲಂ ಚ ತತ್ | ಬಲಮಾವಹತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದಂ ಕರೋತಿ ಚ ||೮೨|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಮತ್ಯಮ್ಲಕಮನ್ದಜಾತಂ ತಥಾ ಶೃತಕ್ಷೀರಭವಂ ಸರಶ್ಚ | ಅಸಾರಮೇವಂ ದಧಿ ಸಪ್ತಧಾಽಸ್ಮಿನ್ ವರ್ಗೇ ಸ್ಮೃತಾ ಮಸ್ತುಗುಣಾಸ್ತಥೈವ ||೮೩|| ಇತಿ ದಧಿವರ್ಗಃ |

ಮಸ್ತುಗುಣಮಾಹ- ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮಸ್ತು ಅಧೋದಧಿ ಜಲಮಿಶ್ರಂ; ತಚ್ಚ ಸಪ್ತವಿಧಂ ದಧಿಭೇದಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ದಧಿತಕ್ರಜಭೇದೇನ ಮಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಮಲಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದಂ ಭೋಜನಾಭಿಲಾಷಮ್||೮೧-೮೩||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

ಅಥ ತಕ್ರವರ್ಗಃ | ತಕ್ರಂ ತು ಮಧುರಮಮ್ಲಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಲಘುರೂಕ್ಷಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಗರಶೋಫಾತಿಸಾರಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಾರೋಚಕವಿಷಮಜ್ವರತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದಿಪ್ರಸೇಕಶೂಲಭೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಹರಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಹೃದ್ಯಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಶಮನಮವೃಷ್ಯಂ ಚ ||೮೪||

ಅಥ ತಕ್ರಗುಣಾನಾಹ- ತಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಂ, ಸದಾಭಾವಿನಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ, ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ನೇಹಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಸಮುತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ| ಅವೃಷ್ಯಮ್ ಅಶುಕ್ರಲಮ್| ತಚ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ರಿವಿಧಂ- “ರೂಕ್ಷಮರ್ಧೋದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಂ ಯತಶ್ಚಾನುದ್ಧೃತಂ ಘೃತಮ್| ತಕ್ರಂ ದೋಷಾಗ್ನಿಬಲವಿತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪)- ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೈತೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ಗುಣೋಪವರ್ಣನಂ ಕೃತಮ್||೮೪||

Adhikarana 73 (85) · Śloka 85

ಮನ್ಥನಾದಿಪೃಥಗ್ಭೂತಸ್ನೇಹಮರ್ಧೋದಕಂ ಚ ಯತ್ | ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಂ ತಕ್ರಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಂ ತುವರಂ ರಸೇ | ಯತ್ತು ಸಸ್ನೇಹಮಜಲಂ ಮಥಿತಂ ಘೋಲಮುಚ್ಯತೇ ||೮೫||

ಅಥ ಕೀದೃಕ್ ತಕ್ರಂ ಯಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಮನ್ಥನಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಘೋಲಮಾಹ- ಯತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತು ದಧಿಗುಣಮೇವ| ಸಸ್ನೇಹಂ ಸಜಲಮುದಶ್ವಿತ್; ತದ್ಗುಣಾಸ್ತು ಮತಾನ್ತರಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ||೮೫||

Adhikarana 74 (86) · Śloka 86

ನೈವ ತಕ್ರಂ ಕ್ಷತೇ ದದ್ಯಾನ್ನೋಷ್ಣಕಾಲೇ ನ ದುರ್ಬಲೇ | ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮದಾಹೇಷು ನ ರೋಗೇ ರಕ್ತಪೈತ್ತಿಕೇ ||೮೬||

ತಸ್ಯ ತಕ್ರಸ್ಯ ನಿಷೇಧವಿಷಯಮಾಹ- ನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಃ||೮೬||

Adhikarana 75 (87) · Śloka 87

ಶೀತಕಾಲೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಚ ಕಫೋತ್ಥೇಷ್ವಾಮಯೇಷು ಚ | ಮಾರ್ಗಾವರೋಧೇ ದುಷ್ಟೇ ಚ ವಾಯೌ ತಕ್ರಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೮೭||

ಕೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ಶೀತಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ಗಾವರೋಧೇ ಸ್ರೋತಃಶೋಧಕತ್ವಾತ್| ದುಷ್ಟೇ ಚ ವಾಯೌ ವಿಕೃತೇ ವಾತೇ; ಸ ಚ ಪ್ರಾಯಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೮೭||

Adhikarana 76 (88) · Śloka 88

ತತ್ ಪುನರ್ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಣಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಂ ಚ; ಅಮ್ಲಂ ವಾತಘ್ನಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಚ ||೮೮||

ತಕ್ರಸ್ಯ ರಸವಿಶೇಷೇಣ ಗುಣವಿಶೇಷಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ||೮೮||

Adhikarana 77 (89) · Śloka 89

ವಾತೇಽಮ್ಲಂ ಸೈನ್ಧವೋಪೇತಂ, ಸ್ವಾದು ಪಿತ್ತೇ ಸಶರ್ಕರಮ್ | ಪಿಬೇತ್ತಕ್ರಂ ಕಫೇ ಚಾಪಿ ವ್ಯೋಷಕ್ಷಾರಸಮನ್ವಿತಮ್ ||೮೯||

ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಮಾಹ- ವಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೮೯||

Adhikarana 78 (90) · Śloka 90

ಗ್ರಾಹಿಣೀ ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾ ದುರ್ಜರಾ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ |೯೦|

ತಸ್ಯ ಹೇತ್ವನ್ತರೈರ್ವಿಗ್ರಥಿತಸ್ಯ ಘನೀಭೂತಾವಯವಸ್ಯ ಸ್ವಗುಣಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗ್ರಾಹಿಣೀತ್ಯಾದಿ| ವಿನಷ್ಟಂ ತಕ್ರಂ ಘನಾವಯವಂ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ|೯೦|

Adhikarana 79 (90) · Śloka 90

ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರೋ ಮಣ್ಡಃ ಕೂರ್ಚಿಕಾದಧಿತಕ್ರಜಃ ||೯೦||

ಇದಾನೀಂ ತಕ್ರಾದ್ದಧಿಮಸ್ತುನಸ್ತಥಾ ತಕ್ರಮಸ್ತುನೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಗುಣೇಷು ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಕ್ರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಣ್ಡೋ ಮಸ್ತುಕಃ; ಕೂರ್ಚಿಕಾಭೂತಂ ಯದ್ದಧಿ ತಕ್ರಂ ಚ ತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೋ ಯೋ ಮಣ್ಡಃ ಸ ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರಃ, ಪ್ರಾಕೃತದಧಿಜಾತಂ ಪುನರ್ಮಸ್ತು ಲಾಘವಾತ್ತಕ್ರಸಮಮೇವ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ, ‘ದಧಿಕೂರ್ಚಿಕತಕ್ರಜಃ’ ಇತಿ| ತಕ್ರ ಪ್ರಾಕೃತದಧಿಜಃ, ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತದಧಿಜಃ, ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತತಕ್ರಜ ಇತಿ ಮಸ್ತುತ್ರಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ‘ತಕ್ರತುಲ್ಯೋ ದಧಿಮಣ್ಡೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರುಚಿನಾಶನ’ ಇತಿ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಕೃತಮಸ್ತು ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿವಿದಾಹೇನ ಸುಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನೋಽಚ್ಛೋ ಭಾಗ ಉಚ್ಯತೇ||೯೦||

Adhikarana 80 (91) · Śloka 91

ಗುರುಃ ಕಿಲಾಟೋಽನಿಲಹಾ ಪುಂಸ್ತ್ವನಿದ್ರಾಪ್ರದಃ ಸ್ಮೃತಃ |೯೧|

ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಕ್ಷೀರಕೂರ್ಚಿಕಾಮಾಹ- ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಘನಭಾಗಃ ಕಿಲಾಟಃ; ಯಂ ಲೋಕಾಃ ಕ್ಷೀರಾಂಶುಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಸೂದಾಸ್ತು ‘ಕಿಲಾಟೀ’ ಇತಿ| ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಮ್|೯೧|

Adhikarana 81 (91) · Śloka 91

ಮಧುರೌ ಬೃಂಹಣೌ ವೃಷ್ಯೌ ತದ್ವತ್ಪೀಯೂಷಮೋರಟೌ ||೯೧||

ಪೀಯೂಷಮೋರಟಾವಾಹ- ಮಧುರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವದಿತಿ ಕಿಲಾಟತುಲ್ಯೌ| ಪೀಯೂಷಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಾಯಾ ಗೋಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ಯಾವತ್, ತದೇವ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪರತೋ ಯಾವತ್ ಪ್ರಸನ್ನತಾಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ತಾವತ್ ‘ಮೋರಟ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ‘ವಿನಷ್ಟಕ್ಷೀರಭವಂ ಮಸ್ತು ಮೋರಟಮ್’ ಇತ್ಯಾಹ||೯೧||

Adhikarana 82 (92) · Śloka 92

ನವನೀತಂ ಪುನಃ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಲಘು ಸುಕುಮಾರಂ ಮಧುರಂ ಕಷಾಯಮೀಷದಮ್ಲಂ ಶೀತಲಂ ಮೇಧ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ವೃಷ್ಯಮವಿದಾಹಿ ಕ್ಷಯಕಾಸವ್ರಣಶೋಷಾರ್ಶೋಽರ್ದಿತಾಪಹಂ, ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಗುರು ಕಫಮೇದೋವಿವರ್ಧನಂ ಬಲಕರಂ ಬೃಂಹಣಂ ಶೋಷಘ್ನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಬಾಲಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೯೨||

ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ನವನೀತಮಾಹ- ನವನೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಸದ್ಯೋಭವಮ್| ಸುಕುಮಾರಂ ದೇಹಸೌಕುಮಾರ್ಯಕರಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತಕ್ರಾವಯವಸಮ್ಬನ್ಧಾಚ್ಚ, ಅತ ಏವಾಮ್ಲಮ್| ಚಿರೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ನವನೀತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಕರಮೋಜಸ್ಕರಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹೋಪಚಯಕರಮ್| ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೨||

Adhikarana 83 (93) · Śloka 93

ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಂ ಪುನರ್ನವನೀತಮುತ್ಕೃಷ್ಟಸ್ನೇಹಮಾಧುರ್ಯಮತಿಶೀತಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಕರಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತನೇತ್ರರೋಗಹರಂ ಪ್ರಸಾದನಂ ಚ ||೯೩||

ಕ್ಷೀರಮಥನೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ನವನೀತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ಯುತ್ಥಿತನವನೀತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೇ ಸ್ನೇಹಮಾಧುರ್ಯೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತಥಾ| ಅತಿಶೀತಮಪಿ ತದಪೇಕ್ಷಯೈವ| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚೇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತನೇತ್ರರೋಗಯೋಃ| ಪ್ರಸಾದನಸ್ಥಾನೇ ‘ವರ್ಣಪ್ರಸಾದನೀಯಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೯೩||

Adhikarana 84 (94) · Śloka 94

ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಪುನರ್ವಾತಘ್ನೀ ತರ್ಪಣೀ ವೃಷ್ಯಾ ಬಲ್ಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರುಚ್ಯಾ ಮಧುರಾ ಮಧುರವಿಪಾಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನೀ ಗುರ್ವೀ ಚ ||೯೪||

ಕ್ಷೀರೋತ್ಥನವನೀತಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಸನ್ತಾನಿಕಾಮಾಹ- ಸನ್ತಾನಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಪರಿ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ಭಾಗಃ ಕ್ಷೀರಸರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತರ್ಪಣೀ ತೃಪ್ತಿಜನಿಕಾ||೯೪||

Adhikarana 85 (95) · Śloka 95

ವಿಕಲ್ಪ ಏಷ ದಧ್ಯಾದಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಗವ್ಯೋಽಭಿವರ್ಣಿತಃ | ವಿಕಲ್ಪಾನವಶಿಷ್ಟಾಂಸ್ತು ಕ್ಷೀರವೀರ್ಯಾತ್ಸಮಾದಿಶೇತ್ ||೯೫|| ಇತಿ ತಕ್ರವರ್ಗಃ |

ನನು ಚಾಷ್ಟಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾದಿಹ ತಕ್ರಮಸ್ತುತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಕಿಲಾಟಪೀಯೂಷಮೋರಟನವನೀತಸನ್ತಾನಿಕಾದಯಃ ಕಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪೋ ಭೇದಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ದಧಿ ಆದಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ದಧ್ಯಾದಿಃ| ಗವ್ಯ ಇತಿ ಗೋರೇವ| ಅಭಿವರ್ಣಿತಃ ಕಥಿತಃ| ನ ಪುನರಜಾವಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಯತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮ್| ತತ್ ಕಿಮಜಾದೀನಾಂ ದಧ್ಯಾದಿ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಕಲ್ಪಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಶಿಷ್ಟಾನ್ ಉರ್ವರಿತಾನ್| ಕ್ಷೀರವೀರ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ಷೀರವೀರ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಽಜಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಗುಣಸ್ತದನುಗುಣಸ್ತತ್ತಕ್ರಾದಿಗುಣೋ ವಾಚ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೫||

Adhikarana 86 (96) · Śloka 96

ಅಥ ಘೃತಮ್ | ಘೃತಂ ತು ಮಧುರಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಮೃದು ಶೀತವೀರ್ಯಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸ್ನೇಹನಮುದಾವರ್ತೋನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಶೂಲಜ್ವರಾನಾಹವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಸ್ಮೃತಿಮತಿಮೇಧಾಕಾನ್ತಿಸ್ವರಲಾವಣ್ಯಸೌಕುಮಾರ್ಯೌಜಸ್ತೇಜೋಬಲಕರಮಾಯುಷ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ಮೇಧ್ಯಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ಗುರು ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿವರ್ಧನಂ ಪಾಪ್ಮಾಲಕ್ಷ್ಮೀಪ್ರಶಮನಂ ವಿಷಹರಂ ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ಚ ||೯೬||

ಅಥ ಘೃತಮಾಹ- ಘೃತಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಘೃತಸ್ಯ ಗುಣಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಗವ್ಯಸ್ಯೈವೇತಿ ಗುಣಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ| ಸೌಮ್ಯತ್ವಮುಷ್ಣೇಽಪಿ ಯಥಾಽವಿಕ್ಷೀರೇ, ಅತ ಏವ ಶೀತವೀರ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ ಅತ್ರೇಷದರ್ಥೇ ನಞ್; ತೇನ, ಅಲ್ಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಮನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮ್| ಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಪಾದಕಮ್| ಉದಾವರ್ತಾದಿಪ್ರಶಮನಂ ನಿರಾಮಾಣಾಮೇವ ನತು ಸಾಮಾನಾಮ್| ಜ್ವರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಮನಂ ಶಾನ್ತಿಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಬಲಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಕರಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ಮೃತಿಃ ಅತೀತಸ್ಮರಣಮ್; ಅನಾಗತಜ್ಞಾನಂ ಮತಿಃ; ಮೇಧಾ ಗ್ರನ್ಥಧಾರಣಶಕ್ತಿಃ; ಕಾನ್ತಿಃ ಶೋಭಾ; ಲಾವಣ್ಯಂ ರೂಪಾತಿಶಯಃ; ಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಮಙ್ಗಾನಾಮ್; ಓಜೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ ಧಾತುಧಾಮ; ತೇಜಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಭಾಮಾಹುಃ, ಸಾ ಚ ಮಹಾಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ನಿಷಿದ್ಧಾ; ಬಲಮುಪಚಯಃ| ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮ್| ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ ಯಾವದೇವಾಯುಃ ಪ್ರಮಿತಂ ತಾವದೇವಾಯುಃ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯನಾಬಾಧಮ್| ಪಾಪಾದೀನಿ ಹನ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ರಾಕ್ಷಸಭಯಹರಮ್| ‘ತ್ರಿದೋಷಾಪಕರ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ತು ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಪಾಠಃ| ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಯೈವ ಕಫಸ್ಯ ಹನ್ತೃತ್ವಂ, ನತು ಕೇವಲಸ್ಯ||೯೬||

Adhikarana 87 (97) · Śloka 97

ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಶೀತಂ ವಾತಪಿತ್ತವಿಷಾಪಹಮ್ | ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಚ ಗವ್ಯಂ ಸರ್ಪಿರ್ಗುಣೋತ್ತರಮ್ ||೯೭||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಘೃತಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಗವ್ಯಘೃತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಗುಣಮಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವಚಕ್ಷುಷ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣೋತ್ತರಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮ್||೯೭||

Adhikarana 88 (98) · Śloka 98

ಆಜಂ ಘೃತಂ ದೀಪನೀಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್ | ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಕ್ಷಯೇ ಚಾಪಿ ಪಥ್ಯಂ ಪಾಕೇ ಚ ತಲ್ಲಘು ||೯೮||

ಆಜಂ ಘೃತಮಾಹ- ಆಜಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೮||

Adhikarana 89 (99) · Śloka 99

ಮಧುರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಗುರು ಪಾಕೇ ಕಫಾವಹಮ್ | ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಂ ಸುಶೀತಂ ಮಾಹಿಷಂ ಘೃತಮ್ ||೯೯||

ಮಾಹಿಷಘೃತಮಾಹ- ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೯||

Adhikarana 90 (100) · Śloka 100

ಔಷ್ಟ್ರಂ ಕಟು ಘೃತಂ ಪಾಕೇ ಶೋಫಕ್ರಿಮಿವಿಷಾಪಹಮ್ | ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಕುಷ್ಠಗುಲ್ಮೋದರಾಪಹಮ್ ||೧೦೦||

ಔಷ್ಟ್ರಘೃತಮಾಹ- ಔಷ್ಟ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೦೦||

Adhikarana 91 (101) · Śloka 101

ಪಾಕೇ ಲಘ್ವಾವಿಕಂ ಸರ್ಪಿರ್ನ ಚ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಮ್ | ಕಫೇಽನಿಲೇ ಯೋನಿದೋಷೇ ಶೋಷೇ ಕಮ್ಪೇ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್ ||೧೦೧||

ಆವಿಕಘೃತಮಾಹ- ಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦೧||

Adhikarana 92 (102) · Śloka 102

ಪಾಕೇ ಲಘೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ಕಷಾಯಂ ಕಫನಾಶನಮ್ | ದೀಪನಂ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದೈಕಶಫಂ ಘೃತಮ್ ||೧೦೨||

ಆಶ್ವಘೃತಮಾಹ- ಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಐಕಶಫಂ ಘೃತಮಶ್ವಾಯಾ ಘೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೨||

Adhikarana 93 (103) · Śloka 103

ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ಯಾದಮೃತೋಪಮಮ್ | ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ದೇಹಾಗ್ನ್ಯೋರ್ಲಘುಪಾಕಂ ವಿಷಾಪಹಮ್ ||೧೦೩||

ಮಾನುಷೀಘೃತಮಾಹ- ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಸರ್ವಚಕ್ಷುಷ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠಮ್||೧೦೩||

Adhikarana 94 (104) · Śloka 104

ಕಷಾಯಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ತಿಕ್ತಮಗ್ನಿಕರಂ ಲಘು | ಹನ್ತಿ ಕಾರೇಣವಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕಫಕುಷ್ಠವಿಷಕ್ರಿಮೀನ್ ||೧೦೪||

ಹಾಸ್ತಿನಘೃತಮಾಹ- ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರೇಣವಂ ಹಾಸ್ತಿನಮ್||೧೦೪||

Adhikarana 95 (105) · Śloka 105

ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ಪುನಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಭ್ರಮಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಶಮನಂ ನೇತ್ರರೋಗಹಿತಂ ಚ ||೧೦೫||

ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಘೃತಗುಣಮಾಹ- ಕ್ಷೀರಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಮಥನಾತ್ ಸಮುದ್ಭೂತನವನೀತೋತ್ಥಿತಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಭ್ರಮಃ ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ||೧೦೫||

Adhikarana 96 (106) · Śloka 106

ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಸ್ತು ಮಧುರಃ ಸರೋ ಯೋನಿಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿಶಿರಸಾಂ ಶೂಲಘ್ನೋ ಬಸ್ತಿನಸ್ಯಾಕ್ಷಿಪೂರಣೇಷೂಪದಿಶ್ಯತೇ ||೧೦೬||

ಘೃತಮಣ್ಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೀನಘೃತಸ್ಯ ಘನೀಭೂತ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗೋ ಮಣ್ಡಃ||೧೦೬||

Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111

ಸರ್ಪಿಃ ಪುರಾಣಂ ಸರಂ ಕಟುವಿಪಾಕಂ ತ್ರಿದೋಷಾಪಹಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದೋನ್ಮಾದೋದರಜ್ವರಗರಶೋಷಾಪಸ್ಮಾರಯೋನಿಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿಶಿರ ಶೂಲಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿನಸ್ಯಪೂರಣೇಷೂಪದಿಶ್ಯತೇ ||೧೦೭|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಪುರಾಣಂ ತಿಮಿರಶ್ವಾಸಪೀನಸಜ್ವರಕಾಸನುತ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಕುಷ್ಠವಿಷೋನ್ಮಾದಗ್ರಹಾಪಸ್ಮಾರನಾಶನಮ್ ||೧೦೮|| (ಏಕಾದಶಶತಂ ಚೈವ ವತ್ಸರಾನುಷಿತಂ ಘೃತಮ್ | ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ಕುಮ್ಭಸರ್ಪಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪರತಸ್ತು ಮಹಾಘೃತಮ್ ||೧೦೯|| ಪೇಯಂ ಮಹಾಘೃತಂ ಭೂತೈಃ ಕಫಘ್ನಂ ಪವನಾಧಿಕೈಃ | ಬಲ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಚ ವಿಶೇಷಾತ್ತಿಮಿರಾಪಹಮ್ ||೧೧೦|| ಸರ್ವಭೂತಹರಂ ಚೈವ ಘೃತಮೇತತ್ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ) ||೧೧೧|| ಇತಿ ಘೃತವರ್ಗಃ |

ಪುರಾಣಘೃತಗುಣಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪುರಾಣಂ ದಶವರ್ಷಸ್ಥಿತಮ್| ವಿಷರುಧಿರಮದ್ಯಜಾ ಮದಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಗರಃ ಸಂಯೋಗವಿಷಮ್| ಪೂರಣೇಽಕ್ಷಿಪೂರಣೇ| ಏಕಾದಶಶತಮಿತಿ ಏಕಾದಶೋತ್ತರಂ ಶತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂತೈಃ ಪ್ರಾಣಿಭಿಃ| ಆಚಾರ್ಯಸ್ತು ‘ಕೌಮ್ಭಂ ತು ಶತವತ್ಸರಮ್’ ಇತ್ಯಾಹ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಬಹುವೈದ್ಯಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಪಠಿತಃ||೧೦೭-೧೧೧||

Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113

ಅಥ ತೈಲಾನಿ | ತೈಲಂ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಬೃಂಹಣಂ ಪ್ರೀಣನಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಂ ಗುರು ಸರಂ ವಿಕಾಸಿ ವೃಷ್ಯಂ ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಂ ಮೇಧಾಮಾರ್ದವಮಾಂಸಸ್ಥೈರ್ಯವರ್ಣಬಲಕರಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಂ ಲೇಖನಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಪಾಚನಮನಿಲಬಲಾಸಕ್ಷಯಕರಂ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಮಶಿತಪಿತ್ತಜನನಂ ಯೋನಿಶಿರಃಕರ್ಣಶೂಲಪ್ರಶಮನಂ ಗರ್ಭಾಶಯಶೋಧನಂ ಚ, ತಥಾ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಿದ್ಧೋತ್ಪಿಷ್ಟಚ್ಯುತಮಥಿತಕ್ಷತಪಿಚ್ಚಿತಭಗ್ನಸ್ಫುಟಿತಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿದಗ್ಧವಿಶ್ಲಿಷ್ಟದಾರಿತಾ ಭಿಹತದುರ್ಭಗ್ನಮೃಗವ್ಯಾಲವಿದಷ್ಟಪ್ರಭೃತಿಷು ಚ ಪರಿಷೇಕಾಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾದಿಷು ತಿಲತೈಲಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೧೧೨|| ತದ್ಬಸ್ತಿಷು ಚ ಪಾನೇಷು ನಸ್ಯೇ ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಪೂರಣೇ | ಅನ್ನಪಾನವಿಧೌ ಚಾಪಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ವಾತಶಾನ್ತಯೇ ||೧೧೩||

ಜಙ್ಗಮಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಘೃತಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ತೈಲಂ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಿಲೇಷು ಭವಂ ತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮ್| ಆಗ್ನೇಯಮುಷ್ಣಮಿತಿ ಪ್ರಭಾ ಆಗ್ನೇಯೀ ನ ಚೋಷ್ಣಾ, ಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣಃ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚ, ಮತ್ಸ್ಯಾ ಉಷ್ಣಾ ನ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಾಃ, ಅತ ಏವಾಗ್ನೇಯಮುಷ್ಣಮಿತ್ಯುಭಯಮುಕ್ತಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಕರತ್ವೇನ ಶರೀರದಾರ್ಢ್ಯಾವಹತ್ವಾತ್; ನ ಚ ಲೇಖನತ್ವಮಪ್ಯಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಂ, ಮೇದೋಹರತ್ವಾತ್| ನ ಖಲು ತೈಲಂ ಮೇದೋಘ್ನಮಪಿ ಮಾಂಸಂ ನ ಕರೋತಿ, ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಪ್ರೀಣನಂ ತೃಪ್ತಿಜನಕಮ್| ವ್ಯವಾಯಿ ಅಪರಿಣತಮೇವ ವ್ಯಾಪ್ಯ ದೇಹಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋನುಸಾರಿ| ವಿಶದಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚಕಮ್| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಲಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಧಾತುಪೋಷಣಕರಣಾದ್ವೃಷ್ಯಂ, ಸದ್ಯಃ ಪುನರವೃಷ್ಯಮೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಜಾತೂಕರ್ಣೇನ- ‘ಅಶುಕ್ರಾರ್ಥೇ ತೈಲಲವಣಮ್’ ಇತಿ| ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ಭೋಜನೇ ಚ| ವರ್ಣೋ ಗೌರಾದಿಃ| ಬಲಕರಮುತ್ಸಾಹಕರಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಪರಿಣಾಮೇ, ನ ತು ಪೂರಣೇನ| ಲೇಖನಂ ಮೇದೋಹರಮ್| ಅನಿಲಬಲಾಸಕ್ಷಯಕರಮಿತಿ ಮಿಲಿತವಾತಬಲಾಸಯೋಃ ಕ್ಷಯಕರಂ, ನ ಕೇವಲಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ನ ಚ ಕೇವಲಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ; ಅಥವಾ ಕ್ಷಯೋ ಮಾರ್ಗಃ, ಅನಿಲಬಲಾಸಸ್ರೋತಃಶೋಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶಿತಪಿತ್ತಜನನಮ್ ಜಲ್ಪತನೂಕರಣಪಿತ್ತಯೋರ್ಜನಕಂ, ಶಿತಂ ಹಿ ತನೂಕರಣಂ, ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ತೇನಾಲ್ಪತನೂಕರಣಮಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ; ಕೇಚಿದಶಿತಮಿತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಮಹಾಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ದೂಷಿತಮ್| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತಂ, ಭಿನ್ನಂ ವಿದಾರಿತಂ, ವಿದ್ಧಂ ಸೂಚ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಚೂರ್ಣಿತಂ, ಚ್ಯುತಂ ಸ್ಥಾನಾದಧೋಗತಂ, ಮಥಿತಂ ವಿಲೋಡಿತಂ, ಕ್ಷತಮುರಃಕ್ಷತಾದಿ, ಪಿಞ್ಚಿತಂ ಚಿಪ್ಪಟೀಭೂತಂ ‘ಚಿರ್ಪಿತಂ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಭಗ್ನಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಾದಿಭೇದಂ, ಸ್ಫುಟಿತಂ ಬಹುಧಾ ಖಣ್ಡೀಭೂತಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಮಾತ್ರಯುಕ್ತಂ, ದಾರಿತಂ ಸ್ಫಾಟಿ(ಡಿ)ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಭಿಹತಂ ಲಗುಡಾದಿಭಿಃ, ದುರ್ಭಗ್ನಂ ಚೂರ್ಣಿತಾತಿಪಾತಿತಂ ಮಜ್ಜಾನುಗತಾದಿಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ದುಷ್ಟಂ ಭಗ್ನಂ, ಮೃಗವ್ಯಾಲವಿದಷ್ಟಂ ದುಷ್ಟಮೃಗಭಕ್ಷಿತಮ್| ಪರಿಷೇಕಃ ಅಙ್ಗೋಪರಿ ತೈಲಧಾರಾದಿನಿಪಾತಃ, ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅವಗಾಹೋಽಪಕ್ರೀಡನಮ್ | ಅನ್ನಪಾನವಿಧಾವಿತಿ ವಿಧೌ ಸಂಸ್ಕರಣೇ||೧೧೨-೧೧೩||

Adhikarana 99 (114) · Śloka 114

ಏರಣ್ಡತೈಲಂ ಮಧುರಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದೀಪನಂ ಕಟು ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಂ ತ್ವಚ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ಯೋನಿಶುಕ್ರವಿಶೋಧನಮಾರೋಗ್ಯಮೇಧಾಕಾನ್ತಿಸ್ಮೃತಿಬಲಕರಂ ವಾತಕಫಹರಮಧೋಭಾಗದೋಷಹರಂ ಚ ||೧೧೪||

ಏರಣ್ಡತೈಲಸ್ಯ ಗುಣಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ಏರಣ್ಡತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋಭಾಗದೋಷಹರಂ ವಿರೇಚನೇನ ದೋಷಹರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೪||

Adhikarana 100 (115) · Śloka 115

ನಿಮ್ಬಾತಸೀಕುಸುಮ್ಭಮೂಲಕಜೀಮೂತಕವೃಕ್ಷಕಕೃತವೇಧನಾರ್ಕಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಹಸ್ತಿಕರ್ಣಪೃಥ್ವೀಕಾಪೀಲು- ಕರಞ್ಜೇಙ್ಗುದೀಶಿಗ್ರುಸರ್ಷಪಸುವರ್ಚಲಾವಿಡಙ್ಗಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಫಲತೈಲಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಲಘೂನ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಣಿ ಕಟೂನಿ ಕಟುವಿಪಾಕಾನಿ ಸರಾಣ್ಯನಿಲಕಫಕೃಮಿಕುಷ್ಠಪ್ರಮೇಹಶಿರೋರೋಗಾಪಹರಾಣಿ ಚೇತಿ ||೧೧೫||

ನಿಮ್ಬಾದಿಫಲಸ್ನೇಹಗುಣಾನಾಹ- ನಿಮ್ಬೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀಮೂತಕೋ ದೇವದಾಲೀ, ವೃಕ್ಷಕಃ ಕುಟಜಃ, ಕೃತವೇಧನಃ ಕೋಶಾತಕೀ, ಅರ್ಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋ ರೇಚನಿಕಃ, ಹಸ್ತಿಕರ್ಣೋ ಮಹಾಪರ್ಣೋ ‘ಭೂಪಲಾಶ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯೇ ರಕ್ತೈರಣ್ಡಮಾಹುಃ, ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಃ, ಪೀಲುಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕರಞ್ಜೋ ವೃಕ್ಷಕರಞ್ಜಃ, ಇಙ್ಗುದೀ ಕಣ್ಟಕೀ(ಕ)ವೃಕ್ಷಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅನ್ಯೇ ಪುತ್ರಜೀವಕಮಾಹುಃ, ಶಿಗ್ರುಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನಫಲಂ, ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ, ವಿಡಙ್ಗಃ ಕೃಮಿಹಾ, ಜ್ಯೋತೀಷ್ಮತಿ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ನಿಮ್ಬತೈಲಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಲಿತಹರಮುಕ್ತಮ್, ಇಹಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶಿರೋರೋಗಾಪಹರತ್ವೇನ ಪಲಿತಹರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ||೧೧೫||

Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119

ವಾತಘ್ನಂ ಮಧುರಂ ತೇಷು ಕ್ಷೌಮಂ ತೈಲಂ ಬಲಾಪಹಮ್ | ಕಟುಪಾಕಮಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಗುರುಪಿತ್ತಲಮ್ ||೧೧೬|| ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ಕಣ್ಡೂಕುಷ್ಠಾಪಹಂ ಲಘು | ಕಫಮೇದೋನಿಲಹರಂ ಲೇಖನಂ ಕಟು ದೀಪನಮ್ ||೧೧೭|| ಕೃಮಿಘ್ನಮಿಙ್ಗುದೀತೈಲಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಂ ತಥಾ ಲಘು | ಕುಷ್ಠಾಮಯಕೃಮಿಹರಂ ದೃಷ್ಟಿಶುಕ್ರಬಲಾಪಹಮ್ ||೧೧೮|| ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ತೈಲಂ ಕೌಸುಮ್ಭಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್ | ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ವಿದಾಹಿ ಚ ||೧೧೯||

ಏಷು ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾದ್ವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಾತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೌಮಮಿತಿ ಅತಸೀಭವಮ್||೧೧೬-೧೧೯||

Adhikarana 102 (120) · Śloka 120

ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಾತಿಮುಕ್ತಕಬಿಭೀತಕನಾಲಿಕೇರಕೋಲಾಕ್ಷೋಡಜೀವನ್ತೀಪ್ರಿಯಾಲಕರ್ಬುದಾರ- ಸೂರ್ಯವಲ್ಲೀತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕಕರ್ಕಾರುಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತೈಲಾನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಮಧುರವಿಪಾಕಾನಿ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಿ ಶೀತವೀರ್ಯಾಣ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಾಣ್ಯಗ್ನಿಸಾದನಾನಿ ಚೇತಿ ||೧೨೦||

ಕಟೂನ್ಯಭಿಧಾಯ ಮಧುರಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಿರಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಮುಕ್ತಕ ಆವಾನ್ತಕಃ, ಕೋಲೋ ಬದರಮಜ್ಜಾ, ಅಕ್ಷೋಡ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಜೀವನ್ತೀ ಸ್ವರ್ಣಜೀವನ್ತೀಫಲಂ, ಪ್ರಿಯಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಫಲಃ, ಕರ್ಬುದಾರಃ ಕಾಞ್ಚನಾರಃ; ಸೂರ್ಯವಲ್ಲೀ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ, ‘ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಭೇದಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ಸುವರ್ಚಲಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪಠಿತತ್ವಾತ್; ತ್ರಪುಸಂ ಕರ್ಕಟೀಫಲಂ ‘ತ್ರಿಷುಡೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಏರ್ವಾರುರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಕರ್ಕಟಿಕಾ, ಕರ್ಕಾರು ವಾಡವಂ ತ್ರಪುಸಮ್| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕಾಲಿಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಗ್ನಿಸಾದನಾನಿ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕರಾಣಿ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಾದೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಮಧುರಾಣಿ ತೈಲಾನಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೨೦||

Adhikarana 103 (121) · Śloka 121

ಮಧೂಕಕಾಶ್ಮರ್ಯಪಲಾಶತೈಲಾನಿ ಮಧುರಕಷಾಯಾಣಿ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಿ ||೧೨೧||

ಮಧೂಕಾದೀನಾಂ ತೈಲಾನ್ಯಾಹ- ಮಧೂಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಲಾಶಃ ಕಿಂಶುಕಃ||೧೨೧||

Adhikarana 104 (122) · Śloka 122

ತುವರಕಭಲ್ಲಾತಕತೈಲೇ ಉಷ್ಣೇ ಮಧುರಕಷಾಯೇ ತಿಕ್ತಾನುರಸೇ ವಾತಕಫಕುಷ್ಠಮೇದೋಮೇಹಕೃಮಿಪ್ರಶಮನೇ ಉಭಯತೋಭಾಗದೋಷಹರೇ ಚ ||೧೨೨||

ತುವರಕಾದಿತೈಲಮಾಹ- ತುವರಕೇತ್ಯಾದಿ| ತುವರಕಂ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವತೀರಜಾತಮಾಹುಃ| ತದುಕ್ತಂ- “ಪತ್ರೈಸ್ತು ಕೇಶರಾಕಾರೈಃ ಕಪಿತ್ಥಸದೃಶೈಃ ಫಲೈಃ| ವೃಕ್ಷಸ್ತುವರಕೋ ನಾಮ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವತೀರಜಃ”- ಇತಿ| ಉಭಯತೋಭಾಗದೋಷಹರೇ ಚೇತಿ ವಮನೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೨||

Adhikarana 105 (123) · Śloka 123

ಸರಲದೇವದಾರುಶಿಂಶಪಾಗುರುಗಣ್ಡೀರಸಾರಸ್ನೇಹಾಸ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ದುಷ್ಟವ್ರಣಶೋಧನಾಃ ಕೃಮಿಕಫಕುಷ್ಠಾನಿಲಹರಾಶ್ಚ ||೧೨೩||

ಸಾರಸ್ನೇಹಾನಾಹ- ಸರಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸರಲಾದಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಗಣ್ಡೀರಃ ಸಾರಪ್ರಧಾನಸ್ತರುವಿಶೇಷಃ| ಸಾರಸ್ತ್ವನ್ತರ್ಗತಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತೋಽವಯವವಿಶೇಷಃ||೧೨೩||

Adhikarana 106 (124) · Śloka 124

ತುಮ್ಬೀಕೋಶಾಮ್ರದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಶ್ಯಾಮಾಸಪ್ತಲಾನೀಲಿಕಾಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಶಙ್ಖಿನೀಸ್ನೇಹಾಸ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ಅಧೋಭಾಗದೋಷಹರಾಃ ಕೃಮಿಕಫಕುಷ್ಠಾನಿಲಹರಾ ದುಷ್ಟವ್ರಣಶೋಧನಾಶ್ಚ ||೧೨೪||

ತುಮ್ಬ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಮಾಹ- ತುಮ್ಬೀತ್ಯಾದಿ| ತುಮ್ಬೀ ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಃ, ಕೋಶಾಮ್ರಃ ‘ಕೋಶಮ್ಬ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ದನ್ತೀ ದನ್ತಿನೀ, ದ್ರವನ್ತೀ ಶಮ್ಬರೀ, ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ, ಸಪ್ತಲಾ ಸಾತಲೇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ನೀಲಿನೀ ಶ್ರೀಫಲಿಕಾ, ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಶಙ್ಖಿನೀ ಶ್ವೇತಶ್ರೀಫಲಿಕಾ, ಅನ್ಯೇ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಮಾಹುಃ| ಅಧೋಭಾಗದೋಷಹರಾ ಇತಿ ವಿರೇಚನೇನ ದೋಷಹರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೪||

Adhikarana 107 (125) · Śloka 125

ಯವತಿಕ್ತಾತೈಲಂ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಶಮನಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಲೇಖನಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚ ||೧೨೫||

ಯವತಿಕ್ತಾತೈಲಮಾಹ- ಯವತಿಕ್ತಾತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯವತಿಕ್ತಾ ಯವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಜಾಯತೇ ತಿಕ್ತಸಪ್ತಾಷ್ಟಪತ್ರಾ ‘ಯವೇನ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ||೧೨೫||

Adhikarana 108 (126) · Śloka 126

ಏಕೈಷಿಕಾತೈಲಂ ಮಧುರಮತಿಶೀತಂ ಪಿತ್ತಹರಮನಿಲಪ್ರಕೋಪಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿವರ್ಧನಂ ಚ ||೧೨೬||

ಏಕೈಷಿಕಾತೈಲಮಾಹ- ಏಕೈಷಿಕಾತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಷಿಕಾ ಅವಿದ್ಧಕರಣೀ ‘ಪಾಠಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ತ್ರಿವೃದಿತಿ ಜೇಜ್ಝಟಃ||೧೨೬||

Adhikarana 109 (127) · Śloka 127

ಸಹಕಾರತೈಲಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಮತಿಸುಗನ್ಧಿ ವಾತಕಫಹರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಮಧುರಕಷಾಯಂ ರಸವನ್ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಂ ಚ ||೧೨೭||

ಆಮ್ರತೈಲಮಾಹ- ಸಹಕಾರತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಹಕಾರತೈಲಮಾಮ್ರತೈಲಮ್| ತಚ್ಚ ‘ಆಮ್ರಸ್ಯ ತರುಣಫಲವೃನ್ತಭಙ್ಗಮಾತ್ರತ ಏವ ಜಾತಮ್’ ಇತಿ ಗಯೀ, ‘ತತ್ಫಲಮಜ್ಜಸ್ನೇಹಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೧೨೭||

Adhikarana 110 (128) · Śloka 128

ಫಲೋದ್ಭವಾನಿ ತೈಲಾನಿ ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನೀಹ ಕಾನಿಚಿತ್ | ಗುಣಾನ್ ಕರ್ಮ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಫಲಾನೀವ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೨೮||

ಫಲಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಫಲಗುಣಾತಿದೇಶಂ ತೈಲೇಽಪ್ಯಾಹ- ಫಲೋದ್ಭವಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಜಗತಿ| ಫಲಾನೀವೇತಿ ಫಲಸದೃಶಗುಣಾಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಇಹ ತೈಲವರ್ಗೇ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ ಫಲೋದ್ಭವಾನಿ ತೈಲಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ತಾವದುಕ್ತಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಮೇವ ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ಶೇಷಾಣಿ ತು ಫಲತೈಲಾನಿ ಫಲಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ ಕರ್ಮ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಫಲಾನೀವ ವಿನಿರ್ದಿಶೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನೀಹ ಕಾನಿಚಿತ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಯಾನೀತ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಶೇಷಂ ಚ ಸಮಮ್| ತಚ್ಚ ಸುಬೋಧಮ್||೧೨೮||

Adhikarana 111 (129) · Śloka 129

ಯಾವನ್ತಃ ಸ್ಥಾವರಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ ಸಮಾಸಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ | ಸರ್ವೇ ತೈಲಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸರ್ವೇ ಚಾನಿಲನಾಶನಾಃ ||೧೨೯||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ತಿಲತೈಲಗುಣತ್ವಮಾಹ- ಯಾವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ತೈಲಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ ಏತೇನ ತಿಲತೈಲೇ ಯೇ ಕೇಚಿದ್ಧರ್ಮಾಃ ಯಾನಿ ಚ ಕಾನಿಚಿತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ತಾನ್ಯಪರೇಷ್ವಪಿ ತೈಲೇಷು ವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಸರ್ವೇ ತಿಲತೈಲಧರ್ಮಾಃ ಸರ್ವಾಣಿ ತಿಲತೈಲಕರ್ಮಾಣಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣೀಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾಮಾಹುಃ||೧೨೯||

Adhikarana 112 (130) · Śloka 130

ಸರ್ವೇಭ್ಯಸ್ತ್ವಿಹ ತೈಲೇಭ್ಯಸ್ತಿಲತೈಲಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ | ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ತೈಲತ್ವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ ||೧೩೦||

ತಿಲತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಕಥನದ್ವಾರೇಣೇತರೇಷಾಂ ತೈಲಾನಾಮಪಿ ತೈಲತ್ವಮಾಹ- ಸರ್ವೇಭ್ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಪತ್ತೇರಿತಿ ಯಥಾ ತೈಲಂ ತಿಲಾನಾಂ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ತಥೈವೈರಣ್ಡಾದಿತೈಲಮಪೀತಿ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಸಾಮ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ತಿಲತೈಲಕರ್ಮಭಿಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ತಿಲತೈಲಧರ್ಮೈಶ್ಚ ಸಮಾನತ್ವಾತ್||೧೩೦||

Adhikarana 113 (131) · Śloka 131

ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಾಂ ಚ ವಸಾಮೇದೋಮಜ್ಜಾನೋ ಗುರೂಷ್ಣಮಧುರಾ ವಾತಘ್ನಾಃ, ಜಾಙ್ಗಲೈಕಶಫಕ್ರವ್ಯಾದಾದೀನಾಂ ಲಘುಶೀತಕಷಾಯಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಾಃ, ಪ್ರತುದವಿಷ್ಕಿರಾಣಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ | ತತ್ರ ಘೃತತೈಲವಸಾಮೇದೋಮಜ್ಜಾನೋ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗುರುವಿಪಾಕಾ ವಾತಹರಾಶ್ಚ ||೧೩೧|| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ |

ಸ್ನೇಹಸಮಾನತ್ವಾದ್ವಸಾದಿಗುಣಕರ್ಮಾಹ- ಗ್ರಾಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ಗವೋಷ್ಟ್ರಬಸ್ತಾದಯಃ, ಆನೂಪಾ ಮಹಿಷಾದಯಃ, ಔದಕಾ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ| ಜಾಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಏಣಾದಯಃ, ಏಕಶಫಾ ಅಶ್ವಾದಯಃ, ಕ್ರವ್ಯಾದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ| ಪ್ರತುದೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತುದಾಃ ಕಪೋತಪಾರಾವತಾದಯಃ, ವಿಷ್ಕಿರಾ ಲಾವಾದಯಃ||೧೩೧||

Adhikarana 114 (132) · Śloka 132

ಅಥ ಮಧುವರ್ಗಃ | ಮಧು ತು ಮಧುರಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶೀತಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಯಂ ಲಘು ಸುಕುಮಾರಂ ಲೇಖನಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಾಜೀಕರಣಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಶೋಧನಂ ರೋಪಣಂ(ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ) ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಪ್ರಸಾದನಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮೇಹಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಚ್ಛರ್ದಿತೃಷ್ಣಾಕೃಮಿವಿಷಪ್ರಶಮನಂ ಹ್ಲಾದಿ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಚ; ತತ್ತು ಲಘುತ್ವಾತ್ ಕಫಘ್ನಂ, ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯಭಾವಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಮ್ ||೧೩೨||

ಇದಾನೀಂ ಮಧ್ವಾಹ, ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸ್ವಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷದೀಪನಲಘುತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪುರಾಣಂ, ನವಮೇತದ್ವಿಪರೀತಮಿತಿ| ಸುಕುಮಾರಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಕರಮ್| ಲೇಖನಂ ಪತ್ತಲೀಕರಣಮ್| ಹೃದ್ಯಂ ಹೃದಯಪ್ರಿಯಂ ಹಿತಂ ಚ| ವಾಜೀಕರಣಂ ಶುಕ್ರಲಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ ಭಗ್ನಸ್ಯ| ಶೋಧನಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಸ್ಯ| ರೋಪಣಂ ಶುದ್ಧವ್ರಣಸ್ಯ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಮ್| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚಕ್ಷುಷೋರ್ದೇಹಸ್ಯ ಚ| ಹ್ಲಾದಿ ಸುಖಕಾರಿ| ತ್ರಿದೋಷಶಮನಮಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವೈರ್ವಾತಕಾರಿತ್ವಂ ಮಧುರತ್ವಾದಿನಾ ಚ ಕಫಕಾರಿತ್ವಂ ತಥಾಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣೋಭಯಪ್ರಭಾವಾತ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮ್||೧೩೨||

Adhikarana 115 (133) · Śloka 133

ಪೌತ್ತಿಕಂ ಭ್ರಾಮರಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಛಾತ್ರಮೇವ ಚ | ಆರ್ಘ್ಯಮೌದ್ದಾಲಕಂ ದಾಲಮಿತ್ಯಷ್ಟೌ ಮಧುಜಾತಯಃ ||೧೩೩||

ತದ್ಭೇದಾನಾಹ- ಪೌತ್ತಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಙ್ಗಲಾ ಮಹತ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪುತ್ತಿಕಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಪೌತ್ತಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಮಶಕೋಪಮಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ ಪುತ್ತಿಕಾಃ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಭ್ರಮರಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಭ್ರಾಮರಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪಿಙ್ಗಲಾ ಏವ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮ್| ಪಿಙ್ಗಲವರ್ಣಾ ಮಹತ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಸ್ತದ್ಭವಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಅತ್ಯಲ್ಪಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಪೀತಕಪಿಙ್ಗಲಾ ‘ಬಗ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಛತ್ರಕಾಕಾರಂ ಹೈಮವತೇ ವನೇ ಮಾಲವವನೇ ಚ ತಚ್ಛಾತ್ರಮ್| “ಮಧೂಕವೃಕ್ಷಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಜರತ್ಕಾರ್ವಾಶ್ರಮೋದ್ಭವಾಃ| ಸ್ರವನ್ತ್ಯಾರ್ಧ್ಯಂ ಮಧು ಪ್ರಾಹುಃ ಶ್ವೇತಕಂ ಮಾಲವೇ ಜನಾಃ|| ತೀಕ್ಷ್ಣತುಣ್ಡಾಸ್ತು ಯಾಃ ಪೀತವರ್ಣಾಃ ಷಟ್ಪದಸನ್ನಿಭಾಃ| ಅರ್ಘಾ ನಾಮ ಚ ತದ್ಭೂತಮಾರ್ಘ್ಯಮಿತ್ಯಪರೇ ಜಗುಃ”- ಇತಿ| ಉಷ್ಣೇನ ಸಹಾರ್ಘ್ಯಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮಧೂನ್ಯುಷ್ಣೈರ್ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇಽನ್ಯತ್ರಾರ್ಘ್ಯಾತ್”- ಇತಿ| ಉದ್ದಾಲಕಾಃ ಕಪಿಲಕೀಟಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಲ್ಮೀಕೇಷ್ವನ್ತರ್ಮಧು ಚಿನ್ವನ್ತಿ, ತದ್ಭವಮೌದ್ದಾಲಕಮ್| ದಾಲಮಿತಿ ದಲಂ ಪತ್ರಂ, ತದುಪರಿಸ್ಥಿತಂ ದಾಲಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಪಿಲಾ ಏವ ಸ್ವಲ್ಪತರಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವೃಕ್ಷಕೋಟರೋದ್ಭವಾ ‘ದಲಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ತದ್ಭವಂ ದಾಲಮಿತಿ||೧೩೩||

Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140

ವಿಶೇಷಾತ್ಪೌತ್ತಿಕಂ ತೇಷು ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಸವಿಷಾನ್ವಯಾತ್ | ವಾತಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಕೃಚ್ಛೇದಿ ವಿದಾಹಿ ಮದಕೃನ್ಮಧು ||೧೩೪|| ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾತ್ ಸ್ವಾದುಭೂಯಸ್ತ್ವಾದ್ಭ್ರಾಮರಂ ಗುರುಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್ | ಕ್ಷೌದ್ರಂ ವಿಶೇಷತೋ ಜ್ಞೇಯಂ ಶೀತಲಂ ಲಘು ಲೇಖನಮ್ ||೧೩೫|| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘುತರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರವರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ | ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ಚ ರೋಗೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತಂ ತದ್ವಿಶೇಷತಃ ||೧೩೬|| ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ ಗುರು ಹಿಮಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಿತ್ | ಶ್ವಿತ್ರಮೇಹಕೃಮಿಘ್ನಂ ಚ ವಿದ್ಯಾಚ್ಛಾತ್ರಂ ಗುಣೋತ್ತರಮ್ ||೧೩೭|| ಆರ್ಘ್ಯಂ ಮಧ್ವತಿಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಪರಮ್ | ಕಷಾಯಂ ಕಟು ಪಾಕೇ ಚ ಬಲ್ಯಂ ತಿಕ್ತಮವಾತಕೃತ್ ||೧೩೮|| ಔದ್ದಾಲಕಂ ರುಚಿಕರಂ ಸ್ವರ್ಯಂ ಕುಷ್ಠವಿಷಾಪಹಮ್ | ಕಷಾಯಮಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತ್ ಕಟುಪಾಕಿ ಚ ||೧೩೯|| ಛರ್ದಿಮೇಹಪ್ರಶಮನಂ ಮಧು ರೂಕ್ಷಂ ದಲೋದ್ಭವಮ್ |೧೪೦|

ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗುಣಮಾಹ- ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಷಾನ್ವಯಾದಿತಿ ಸವಿಷಪುಷ್ಪಾಹಾರಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭತ್ವಾತ್| ಛೇದಿ ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮ್| ಮದಕೃದಿತಿ ವಿಷಾನ್ವಯತ್ವಾದೇವ ವಿಷಮದಕೃತ್||೧೩೪-೧೩೯||-

Adhikarana 117 (140) · Śloka 141

ಬೃಂಹಣೀಯಂ ಮಧು ನವಂ ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಸಮಮ್ ||೧೪೦|| ಮೇದಃಸ್ಥೌಲ್ಯಾಪಹಂ ಗ್ರಾಹಿ ಪುರಾಣಮತಿಲೇಖನಮ್ |೧೪೧|

ನವಪುರಾಣಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ಬೃಂಹಣೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಾಚ್ಚ್ಯಾವಿತಸ್ಯಾಲ್ಪಕಾಲಸ್ಥಾಪಿತತ್ವೇನ ನವತ್ವಮ್, ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಪುರಾಣತ್ವಮ್||೧೪೦||-

Adhikarana 118 (141) · Śloka 141

ದೋಷತ್ರಯಹರಂ ಪಕ್ವಮಾಮಮಮ್ಲಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ ||೧೪೧||

ಪಕ್ವಾಮಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ದೋಷತ್ರಯಹರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವತ್ವಮಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾತ್, ಘನೀಭಾವಾದಿತ್ಯೇಕೇ; ‘ಅಗ್ನಿಸಂಯೋಗನಿಷೇಧಾನ್ನಿನ್ದಿತಮೇತತ್, ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುನಃ ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪಕ್ವತ್ವಮಾಮತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೧೪೧||

Adhikarana 119 (142) · Śloka 142

ತದ್ಯುಕ್ತಂ ವಿವಿಧೈರ್ಯೋಗೈರ್ನಿಹನ್ಯಾದಾಮಯಾನ್ ಬಹೂನ್ | ನಾನಾದ್ರವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ಯೋಗವಾಹಿ ಪರಂ ಮಧು ||೧೪೨||

ಅನೇಕಕರ್ಮಕಾರಿಣೀಂ ಯೋಗವಾಹಿತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗೈರಿತಿ ಔಷಧಸಮೂಹೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾದೃಗ್ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಂಯೋಜ್ಯನ್ತೇ ತಾದೃಕ್ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ, ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಮಧ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೨||

Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145

ತತ್ತು ನಾನಾದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ಪುಷ್ಪರಸಾನಾಂ ಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭವತ್ವಾಚ್ಚಾನುಷ್ಣೋಪಚಾರಮ್ ||೧೪೩|| ಉಷ್ಣೈರ್ವಿರುಧ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ವಿಷಾನ್ವಯತಯಾ ಮಧು | ಉಷ್ಣಾರ್ತಮುಷ್ಣೈರುಷ್ಣೇ ವಾ ತನ್ನಿಹನ್ತಿ ಯಥಾ ವಿಷಮ್ ||೧೪೪|| ತತ್ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಚ್ಚ ತಥೈವ ಶೈತ್ಯಾನ್ನಾನೌಷಧೀನಾಂ ರಸಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ | ಉಷ್ಣೈರ್ವಿರುಧ್ಯೇತ ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ತಥಾಽನ್ತರೀಕ್ಷೇಣ ಜಲೇನ ಚಾಪಿ ||೧೪೫||

ಇದಾನೀಮುಕ್ತಾಯಾಮಪಿ ಹಿತಾಹಿತೀಯೇ ಪ್ರಕ್ರಮಾಗತಾಯಾಮನುಷ್ಣೋಪಚಾರತಾಯಾಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಧು ಅನುಷ್ಣೋಪಚಾರಂ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪುಷ್ಪರಸಾನಾಂ ಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್, ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ನಾನಾದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿರುದ್ಧಾನಾಂ; ‘ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಮಕ್ಷಿಕಾಃ| ‘ಅನುಷ್ಣೋಪಚಾರಂ ಯೋಗವಾಹಿ ಚ’ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪೂರ್ವಮುಕ್ತತ್ವಾದ್ಯೋಗವಾಹಿತಾಯಾಃ| (ಮಕ್ಷಿಕಾ ಹಿ ಪುಷ್ಪರಸಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಂ ಮಧ್ವಪಿ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಧೂಷ್ಣದ್ರವ್ಯೇಣ ನೋಪಚರ್ಯತೇ ಯುಜ್ಯತೇ, ಉಷ್ಣೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದ್ ವಿಷವದಿತಿ ಭಾವಃ|) ಉಷ್ಣೇನ ಸಹ ವಿರೋಧೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಉಷ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶೈಃ, ನ ತೂಷ್ಣವೀರ್ಯೈಃ| ವಿಷಾನ್ವಯತಯಾ ವಿಷಾಹಾರಮಕ್ಷಿಕಾಪ್ರಸವತಯಾ| ಉಷ್ಣಾರ್ತಂ ಘರ್ಮಪೀಡಿತಮ್| ಉಷ್ಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹ| ಉಷ್ಣೇ ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ವಾ| ಉಕ್ತಮೇವ ಸುಖಬೋಧನಾರ್ಥಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಕುಮಾರಂ ಹ್ಯುಷ್ಣೇನ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಯಥಾ ನವನೀತಸ್ತ್ಯಾನಘೃತಜಲಕುಸುಮಾನಿ| ಶೀತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಶೀತೇನಾಪಿ ಕೇನಚಿದ್ವಿರೋಧಮಾಹ- ತಥಾಽನ್ತರೀಕ್ಷೇಣ ಜಲೇನ ಚಾಪಿ; ಖಜಲೇನ ಸ್ವಭಾವತಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರ್ಘ್ಯಮುಷ್ಣೇನ ಸಹ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೧೪೩-೧೪೫||

Adhikarana 121 (146) · Śloka 146

ಉಷ್ಣೇನ ಮಧು ಸಂಯುಕ್ತಂ ವಮನೇಷ್ವವಚಾರಿತಮ್ | ಅಪಾಕಾದನವಸ್ಥಾನಾನ್ನ ವಿರುಧ್ಯೇತ ಪೂರ್ವವತ್ ||೧೪೬||

ವಮನವಿಷಯೇ ಉಷ್ಣೇನಾಪ್ಯವಿರೋಧಮಾಹ- ಉಷ್ಣೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ವಮನೇ ಉಷ್ಣಸ್ಯ ಮಧುನಾ ವಿರೋಧೋ ನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ವೃದ್ಧಾ ನ ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ ವಮನಸ್ಯಾಧೋಗತಿಭಯಾತ್||೧೪೬||

Adhikarana 122 (147) · Śloka 147

ಮಧ್ವಾಮಾತ್ಪರತಸ್ತ್ವನ್ಯದಾಮಂ ಕಷ್ಟಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ | ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್ತತ್ ಸರ್ವಂ ಹನ್ತಿ ಯಥಾ ವಿಷಮ್ ||೧೪೭|| ಇತಿ ಮಧುವರ್ಗಃ |

ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಜೀರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾನ್ಮಧ್ವಜೀರ್ಣಂ ಕಷ್ಟಾವಹಮಿತ್ಯಾಹ- ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ವಾಮಂ ಮಧ್ವಜೀರ್ಣಮ್| ಪರತ ಊರ್ಧ್ವಮ್| ಆಮಸ್ಯ ಸ್ವೇದೋಷ್ಣೋದಕಾದಯ ಉಪಕ್ರಮಾಃ, ತೇ ಚೋಷ್ಣತ್ವಾನ್ಮಧುನೋ ವಿರುದ್ಧಾಃ| ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಣಿನಮ್||೧೪೭||

Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150

ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ | ಇಕ್ಷವೋ ಮಧುರಾ ಮಧುರವಿಪಾಕಾ ಗುರವಃ ಶೀತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಲ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ಮೂತ್ರಲಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾಃ ಕೃಮಿಕಫಕರಾಶ್ಚೇತಿ | ತೇ ಚಾನೇಕವಿಧಾಃ | ತದ್ಯಥಾ- ||೧೪೮|| ಪೌಣ್ಡ್ರಕೋ ಭೀರುಕಶ್ಚೈವ ವಂಶಕಃ ಶ್ವೇತಪೋರಕಃ | ಕಾನ್ತಾರಸ್ತಾಪಸೇಕ್ಷುಶ್ಚ ಕಾಷ್ಠೇಕ್ಷುಃ ಸೂಚಿಪತ್ರಕಃ ||೧೪೯|| ನೈಪಾಲೋ ದೀರ್ಘಪತ್ರಶ್ಚ ನೀಲಪೋರೋಽಥ ಕೋಶಕೃತ್ | ಇತ್ಯೇತಾ ಜಾತಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್, ... |೧೫೦|

ಅಥೇಕ್ಷೂಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗುಣಮಾಹ- ಇಕ್ಷವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ತೇನ ಭೋರದಶತಪತ್ರಪಾಣ್ಡುಕವೇತ್ರಕೋದ್ರವಕಚಣಿಪ್ರಭೃತಯೋ ಬಹ್ವಯೋ ಜಾತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಾದೇವ ದ್ವಾದಶಜಾತಯೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೮-೧೪೯||-

Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155

... ಗುಣಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್ ||೧೫೦|| ಸುಶೀತೋ ಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬೃಂಹಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಃ ಸರಃ | ಅವಿದಾಹೀ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯಃ ಪೌಣ್ಡ್ರಕೋ ಭೀರುಕಸ್ತಥಾ ||೧೫೧|| ಆಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯಗುಣಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸಕ್ಷಾರೋ ವಂಶಕೋ ಮತಃ | ವಂಶವಚ್ಛ್ವೇತಪೋರಸ್ತು ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಃ ಸ ವಾತಹಾ ||೧೫೨|| ಕಾನ್ತಾರತಾಪಸಾವಿಕ್ಷೂ ವಂಶಕಾನುಗತೌ ಮತೌ | ಏವಙ್ಗುಣಸ್ತು ಕಾಷ್ಠೇಕ್ಷುಃ ಸ ತು ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಃ ||೧೫೩|| ಸೂಚೀಪತ್ರೋ ನೀಲಪೋರೌ ನೈಪಾಲೋ ದೀರ್ಘಪತ್ರಕಃ | ವಾತಲಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿದಾಹಿನಃ ||೧೫೪|| ಕೋಶಕಾರೋ ಗುರುಃ ಶೀತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ಷಯಾಪಹಃ |೧೫೫|

ಗುಣಾನಿತ್ಯಾದಿ||೧೫೦-೧೫೪||-

Adhikarana 125 (155) · Śloka 156

ಅತೀವ ಮಧುರೋ ಮೂಲೇ ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರ ಏವ ತು ||೧೫೫|| ಅಗ್ರೇಷ್ವಕ್ಷಿಷು ವಿಜ್ಞೇಯ ಇಕ್ಷೂಣಾಂ ಲವಣೋ ರಸಃ ||೧೫೬||

ತೇಷಾಮವಯವವಿಶೇಷೇಣ ಗುಣವಿಶೇಷಮಾಹ- ಅತೀವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರೇಷ್ವಕ್ಷಿಷು ವಿಜ್ಞೇಯ ಇತಿ ಇಕ್ಷೂಣಾಮಕ್ಷೀಣಿ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು ಪ್ರರೋಹಜನನಸಮರ್ಥಾ ಅಙ್ಕುರಾಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ತ್ವಕ್ಷು ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತ್ವಕ್ಷು ವಲ್ಕಲೇಷು||೧೫೫||-

Adhikarana 126 (157) · Śloka 157

ಅವಿದಾಹೀ ಕಫಕರೋ ವಾತಪಿತ್ತನಿವಾರಣಃ | ವಕ್ತ್ರಪ್ರಹ್ಲಾದನೋ ವೃಷ್ಯೋ ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತೋ ರಸಃ ||೧೫೭||

ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಅವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ|- ಬೃಹಲ್ಲಘುಪಞ್ಜಿಕಯೋಃ; ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು- “ಕಫಕೃಚ್ಚಾವಿದಾಹೀ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಃ| ಶರ್ಕರಾಸಮವೀರ್ಯಸ್ತು ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತೋ ರಸಃ”- ಇತಿ ಪಠತಿ| ಶರ್ಕರಾಸಮವೀರ್ಯ ಇತ್ಯತ್ರ ವೀರ್ಯಶಬ್ದಃ ಶಕ್ತಯಭಿಧಾಯಕಃ, ನತು ಶೀತಾದಿವೀರ್ಯವಾಚಕಃ| ಕಸ್ಮಾದವಿದಾಹೀ? ಉಚ್ಯತೇ- ಬಹಿರಸ್ಥಾಯಿತ್ವೇನ ವಾತಾತಪಾದ್ಯನುಪಹತತ್ವಾತ್||೧೫೭||

Adhikarana 127 (158) · Śloka 158

ಗುರುರ್ವಿದಾಹೀ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತು ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ |೧೫೮|

ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಸ್ಯ ಬಹಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತ್ಯಾ ವಾತಾತಪಾದಿಸಂಯೋಗೇ ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪೀಡನಾಚ್ಚ ಗುರುತ್ವಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಗುರುತ್ವಂ ಚಿರಪಾಕಿತ್ವಮ್| ವಿದಾಹೀತಿ “ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಾದಯ ಗೌರವಾದ್ವಾ ಚಿರೇಣ ಪಾಕಂ ಜಠರಾಗ್ನಿಯೋಗಾತ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಂ ವಿದಹತ್ ಕರೋತಿ ತದನ್ನಪಾನಂ ಕಥಿತಂ ವಿದಾಹಿ”- ಇತಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ|೧೫೮|

Adhikarana 128 (158) · Śloka 158

ಪಕ್ವೋ ಗುರುಃ ಸರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕಫವಾತನುತ್ ||೧೫೮||

ತಸ್ಯಾಗ್ನಿಪಕ್ವಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೫೮||

Adhikarana 129 (159) · Śloka 159

ಫಾಣಿತಂ ಗುರು ಮಧುರಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಮವೃಷ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃಚ್ಚ ||೧೫೯||

ಫಾಣಿತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಫಾಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫಾಣಿತಂ ಕ್ಷುದ್ರಗುಡಃ ‘ಕಾಕವೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಅಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಕರತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾತ್||೧೫೯||

Adhikarana 130 (160) · Śloka 160

ಗುಡಃ ಸಕ್ಷಾರಮಧುರೋ ನಾತಿಶೀತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೂತ್ರರಕ್ತಶೋಧನೋ ನಾತಿಪಿತ್ತಜಿದ್ವಾತಘ್ನೋ ಮೇದಃಕೃಮಿಕಫಕರೋ ಬಲ್ಯೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚ ||೧೬೦||

ತಸ್ಯೈವ ಪಾಕಾದತಿಘನಭಾವಂ ಗತಸ್ಯ ಗುಡಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತಮಾಹ- ಗುಡ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಷಾರ ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಃ| ಏತೇಽನಿರ್ಮಲಗುಡಗುಣಾಃ||೧೬೦||

Adhikarana 131 (161) · Śloka 161

ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮಧುರಃ ಶುದ್ಧೋ ವಾತಘ್ನೋಽಸೃಕ್ಪ್ರಸಾದನಃ |೧೬೧|

ನಿರ್ಮಲಗುಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಪಿತ್ತಘ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧೋ ನಿರ್ಮಲೋ ಧವಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೬೧|

Adhikarana 132 (161) · Śloka 161

ಸಪುರಾಣೋಽಧಿಕಗುಣೋ ಗುಡಃ ಪಥ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೬೧||

ಪುರಾಣಸ್ಯ ಗುಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪುರಾಣ ಈಷತ್ಪುರಾಣಃ||೧೬೧||

Adhikarana 133 (162) · Śloka 162

ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಶರ್ಕರಾ ವಿಮಲಜಾತಾ ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಶೀತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಗುರುತರಾ ಮಧುರತರಾ ವೃಷ್ಯಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಪ್ರಶಮನಾಶ್ಚ ||೧೬೨||

ತಸ್ಯ ಗುಡಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷೇಣ ನಾಮಾನ್ತರಂ ಗುಣಾನ್ತರಂ ಚಾಹ- ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ದ್ರವಖಣ್ಡಃ ‘ಖಣ್ಡದ್ರವ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಖಣ್ಡಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಶರ್ಕರಾ ಸಿತೋಪಲಾ ‘ತವರಾಜ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಗುಡಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ತತಃ ಖಣ್ಡಸ್ತತಃ ಶರ್ಕರೇತಿ ವೈಮಲ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೇ ಶೈತ್ಯಾದಿಪ್ರಕರ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬೨||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

ಯಥಾ ಯಥೈಷಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಮಧುರತ್ವಂ ತಥಾ ತಥಾ | ಸ್ನೇಹಗೌರವಶೈತ್ಯಾನಿ ಸರತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ||೧೬೩||

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಮಿಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಮ್| ಗೌರವಂ ವಾತಪಿತ್ತಹಾರಿತ್ವಂ, ಗೌರವಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ್ನೇಹಲಾಘವಶೈತ್ಯಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೬೩||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

ಯೋ ಯೋ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಶರ್ಕರಾಣಾಂ ಸ್ವಕೋ ಗುಣಃ | ತೇನ ತೇನೈವ ನಿರ್ದೇಶ್ಯಸ್ತೇಷಾಂ ವಿಸ್ರಾವಣೋ ಗುಣಃ ||೧೬೪||

ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದೀನಾಂ ಕರಣೇಽಪನೀಯಮಾನಸ್ಯ ಮಲಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಯೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಕೋ ಗುಣಃ ಶೀತಾದಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ತೇನೈವ ಸ್ವಕೀಯೇನ ಸ್ವಕೀಯೇನೈವ ಗುಣೇನ| ಕೋ ನಿರ್ದೇಶ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಂ ವಿಸ್ರಾವಣೋ ಗುಣ ಇತಿ; ನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ ಕಥನೀಯಃ| ಗುಣಃ ಸಮಲಕ್ಷಾರೋಽವಯವವಿಶೇಷಃ| ಕಥಂ ಸಮಲಕ್ಷಾರೋ ಗುಣಃ ಕಥ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯೋ ಯತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಭವತಿ ಸ ತು ತದ್ಗುಣ ಏವ , ತತ್ಸಮ್ಭೂತತ್ವಾತ್||೧೬೪||

Adhikarana 136 (165) · Śloka 165

ಸಾರಸ್ಥಿತಾ ಸುವಿಮಲಾ ನಿಃಕ್ಷಾರಾ ಚ ಯಥಾ ಯಥಾ | ತಥಾ ಗುಣವತೀ ಸರ್ವಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಶರ್ಕರಾ ಬುಧೈಃ ||೧೬೫||

ಶರ್ಕರಾಯಾ ಉತ್ಕರ್ಷಮಾಹ- ಸಾರೇತ್ಯಾದಿ||೧೬೫||

Adhikarana 137 (166) · Śloka 166

ಮಧುಶರ್ಕರಾ ಪುನಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಹರೀ ರೂಕ್ಷಾ ಛೇದನೀ ಪ್ರಸಾದನೀ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಮಧುರವಿಪಾಕಾ ಚ ||೧೬೬||

ಮಧುಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಮಧುಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಕಾತ್ ಕಾಲಾನ್ತರಶೋಷಣಾದ್ವಾ ಘನೀಭೂತಾವಯವಂ ಮಧು ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ‘ಮಧುಶರ್ಕರಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಛೇದನೀ ಕಫಾದೀನಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಾನಾಂ ಭೇದಕಾರಿಣೀ||೧೬೬||

Adhikarana 138 (167) · Śloka 167

ಯವಾಸಶರ್ಕರಾ ಮಧುರಕಷಾಯಾ ತಿಕ್ತಾನುರಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೀ ಸರಾ ಚೇತಿ ||೧೬೭||

ಯವಾಸಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಯವಾಸಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಯವಾಸಕ್ವಾಥಪಾಕಘನೀಭಾವಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಕೃತಾ ಯವಾಸಶರ್ಕರಾ||೧೬೭||

Adhikarana 139 (168) · Śloka 168

ಯಾವತ್ಯಃ ಶರ್ಕರಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಾ ದಾಹಪ್ರಣಾಶನಾಃ | ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾಶ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಷಾಪಹಾಃ ||೧೬೮||

ಅವಶಿಷ್ಟಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಯಾವತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೬೮||

Adhikarana 140 (169) · Śloka 169

ರೂಕ್ಷಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಂ ಫಾಣಿತಂ ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ್ | ಕಫಘ್ನಂ ಮಧುರಂ ಪಾಕೇ ಕಷಾಯಂ ಬಸ್ತಿದೂಷಣಮ್ ||೧೬೯|| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ |

ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಫಾಣಿತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿದೂಷಣಮಿತಿ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಕಾರಿ||೧೬೯||

Adhikarana 141 (170) · Śloka 171

ಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ | ಸರ್ವಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಮದ್ಯಮಮ್ಲಂ ರೋಚನದೀಪನಮ್ | ಭೇದನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಬಸ್ತಿವಿಶೋಧನಮ್ ||೧೭೦|| ಪಾಕೇ ಲಘು ವಿದಾಹ್ಯುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಮ್ | ವಿಕಾಸಿ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ... |೧೭೧|

ಅಥ ಮದ್ಯಾನಿ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಗೌಡಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಹಿ ಮದ್ಯಮ್| ಅಮ್ಲಮಿತಿ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಂ ಪಞ್ಚರಸತ್ವೇಽಪ್ಯಮ್ಲಸ್ಯೋತ್ಕಟತ್ವಾದಮ್ಲಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಚಾಮ್ಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಕರಮ್| ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚಕಮ್| ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ವಿಷ್ಠಾಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತಕಮ್| ಏತೇ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಃ||೧೭೦||-

Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173

... ಶೃಣು ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್ ||೧೭೧|| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮವಿದಾಹಿತ್ವಾನ್ಮಧುರಾನ್ವಯತಸ್ತಥಾ | ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಸತತಂ ಬುಧೈರ್ನ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ ||೧೭೨|| ಮಧುರಂ ತದ್ಧಿ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಲಘು | ಲಘುಪಾಕಿ ಸರಂ ಶೋಷವಿಷಮಜ್ವರನಾಶನಮ್ ||೧೭೩||

ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಾಹ- ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮವಿದಾಹಿತ್ವಾದಿತಿ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷೋದ್ಭವಮ್| ಮಧುರಾನ್ವಯತೋ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಪ್ರಭವತ್ವಾತ್||೧೭೧-೧೭೩||

Adhikarana 143 (174) · Śloka 175

ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಖಾರ್ಜೂರಂ ವಾತಕೋಪನಮ್ | ತದೇವ ವಿಶದಂ ರುಚ್ಯಂ ಕಫಘ್ನಂ ಕರ್ಶನಂ ಲಘು ||೧೭೪|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಹೃದ್ಯಂ ಸುಗನ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಮ್ |೧೭೫|

ಖಾರ್ಜೂರಮಾಹ- ಮಾರ್ದ್ವೀಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಸ್ತೋಕಭೇದಮ್| ಕರ್ಶನಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಕರಮ್||೧೭೪||-

Adhikarana 144 (175) · Śloka 176

ಕಾಸಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಾಘಾತಾನಿಲಾಪಹಾ ||೧೭೫|| ಸ್ತನ್ಯರಕ್ತಕ್ಷಯಹಿತಾ ಸುರಾ ಬೃಂಹಣದೀಪನೀ |೧೭೬|

ಸುರಾಗುಣಮಾಹ- ಕಾಸಾರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾ ಲೋಹಿತವರ್ಣಾ ಪಿಷ್ಟಕಿಣ್ವಕಲ್ಕೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಲುಷಾ| ಏತೇ ಸರ್ವಸುರಾಗುಣಾಃ||೧೭೫||-

Adhikarana 145 (176) · Śloka 177

ಕಾಸಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯವಿನಾಶನೀ ||೧೭೬|| ಶ್ವೇತಾ ಮೂತ್ರಕಫಸ್ತನ್ಯರಕ್ತಮಾಂಸಕರೀ ಸುರಾ |೧೭೭|

ಶ್ವೇತಸುರಾಗುಣಮಾಹ- ಕಾಸಾರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಸುರಾ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾದಿಮೂಲಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಕಕಿಣ್ವಪ್ರಭವಾ ‘ಕತೋಲೀ’ ಇತ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ||೧೭೬||-

Adhikarana 146 (177) · Śloka 178

ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿತೋದಶೂಲಪ್ರಮರ್ದನೀ ||೧೭೭|| ಪ್ರಸನ್ನಾ ಕಫವಾತಾರ್ಶೋವಿಬನ್ಧಾನಾಹನಾಶನೀ |೧೭೮|

ಪ್ರಸನ್ನಾಗುಣಮಾಹ- ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ತೋದಃ ಪೀಡಾ, ಶೂಲಂ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಸನ್ನಾ ಸುರಾಯಾ ಮಣ್ಡ ಉಪರ್ಯಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ| ವಿಬನ್ಧೋ ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಆನಾಹ ಉದರಾಪೂರಃ||೧೭೭||-

Adhikarana 147 (178) · Śloka 179

ಪಿತ್ತಲಾಽಲ್ಪಕಫಾ ರೂಕ್ಷಾ ಯವೈರ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಣೀ |೧೭೮| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ಸುರಾ ಗುರ್ವೀ... ||೧೭೯||

ಪಿಷ್ಟಸುರಾಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ಕುಧಾನ್ಯಸುರಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತಲೇತ್ಯಾದಿ| ಯವೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಾದ್ಯವಯವಿಕಾತಿಯವಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ, ಅನ್ಯೇ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಮಾಹುಃ| ಯವಕಿಣ್ವೇನ ಸುರೇಯಮ್||೧೭೮||-

Adhikarana 148 (178) · Śloka 178

... ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ತು ಮಧೂಲಕಮ್ ||೧೭೮||

ಮಧೂಲಕಮಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ತು ಮಧೂಲಕಮಿತಿ| ಮಧೂಲಕಃ ಸ್ವಲ್ಪಗೋಧೂಮೋ ಮಧ್ಯದೇಶೇ ‘ಪೀಶೀಕಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾಃ, ಮರ್ಕಟಹಸ್ತತೃಣಂ ವಾ, ತತ್ಫಲಕಿಣ್ವಂ ಮಧೂಲಕಮ್; ‘ಅಸಞ್ಜಾತಮದ್ಯಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಝಟಃ||೧೭೮||

Adhikarana 149 (179) · Śloka 179

ರೂಕ್ಷಾ ನಾತಿಕಫಾ ವೃಷ್ಯಾ ಪಾಚನೀ ಚಾಕ್ಷಿಕೀ ಸ್ಮೃತಾ ||೧೭೯||

ಆಕ್ಷಿಕೀಂ ಸುರಾಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೇತ್ಯದಿ| ಅಕ್ಷಸ್ಯ ಬಿಭೀತಕಸ್ಯ ವಲ್ಕಲೈಃ ಸಹ ಕೃತಾ ಆಕ್ಷಿಕೀ; ‘ವಲ್ಕಿಕೀ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೧೭೯||

Adhikarana 150 (180) · Śloka 180

ತ್ರಿದೋಷೋ ಭೇದ್ಯವೃಷ್ಯಶ್ಚ ಕೋಹಲೋ ವದನಪ್ರಿಯಃ |೧೮೦|

ಕೋಹಲಗುಣಮಾಹ- ತ್ರಿದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯವಸಕ್ತುಕೃತಃ ಕೋಹಲಃ ‘ಕೌಹಲಿಕಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ಭಕ್ತಸುರಾಮಾಹುಃ, ಯಾಮೇವ ಪೌಣ್ಡ್ರಾಃ ‘ಕಾಞ್ಚನಾಲೀ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ|೧೮೦| -

Adhikarana 151 (180) · Śloka 181

ಗ್ರಾಹ್ಯುಷ್ಣೋ ಜಗಲಃ ಪಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಸ್ತೃಟ್ಕಫಶೋಫಕೃತ್ ||೧೮೦|| ಹೃದ್ಯಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಟೋಪದುರ್ನಾಮಾನಿಲಶೋಷಹೃತ್ |೧೮೧|

ಜಗಲಗುಣಮಾಹ- ಗ್ರಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಜಗಲೋಽಧಃ ಕಿಟ್ಟಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಯೋ ಬಹಿಸ್ತ್ಯಜ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ಕಿಣ್ವಭಕ್ತಸುರಾ ಜಗಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ’| ಶೋಫಹಾ ಲೇಪೇನ| ಶೋಷಃ ಕ್ಷಯಃ||೧೮೦||-

Adhikarana 152 (181) · Śloka 182

ಬಕ್ಕಸೋ ಹೃತಸಾರತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ವಾತಕೋಪನಃ ||೧೮೧|| ದೀಪನಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ವಿಶದೋಽಲ್ಪಮದೋ ಗುರುಃ |೧೮೨|

ಬಕ್ಕಸಗುಣಮಾಹ- ಬಕ್ಕಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಕ್ಕಸೋ ಜಗಲ ಏವಾದ್ರವಃ ಕಿಣ್ವೌಷಧಮಾತ್ರಮ್||೧೮೧||-

Adhikarana 153 (182) · Śloka 182

ಕಷಾಯೋ ಮಧುರಃ ಶೀಧುರ್ಗೌಡಃ ಪಾಚನದೀಪನಃ ||೧೮೨||

ಗುಡಶೀಧುಮಾಹ- ಕಷಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀಧುಃ ಸಸ್ಯಕ ಇಕ್ಷುರಸೇನ ಕ್ವಥಿತೇನ ಧಾತಕ್ಯಾದಿಬದ್ಧಪಾಶಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ನಿಷ್ಪನ್ನಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಡಘೃತಾವಾಪಃ ಸಸ್ಯಕವಾಚ್ಯಃ||೧೮೨||

Adhikarana 154 (183) · Śloka 183

ಶಾರ್ಕರೋ ಮಧುರೋ ರುಚ್ಯೋ ದೀಪನೋ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಃ | ವಾತಘ್ನೋ ಮಧುರಃ ಪಾಕೇ ಹೃದ್ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಃ ||೧೮೩||

ಶಾರ್ಕರಶೀಧುಮಾಹ- ಶಾರ್ಕರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಡಶರ್ಕರಯಾ ಖಣ್ಡಶರ್ಕರಯಾ ವಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಶಾರ್ಕರಶೀಧುಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಜನಕಃ||೧೮೩||

Adhikarana 155 (184) · Śloka 184

ತದ್ವತ್ ಪಕ್ವರಸಃ ಶೀಧುರ್ಬಲವರ್ಣಕರಃ ಸರಃ | ಶೋಫಘ್ನೋ ದೀಪನೋ ಹೃದ್ಯೋ ರುಚ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ ||೧೮೪||

ಪಕ್ವರಸಶೀಧುಮಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವತ್ ಶಾರ್ಕರವತ್| ಪಕ್ವರಸಃ ಪಕ್ವೇನೇಕ್ಷುರಸಾದಿನಾ ಕೃತಃ||೧೮೪||

Adhikarana 156 (185) · Śloka 185

ಕರ್ಶನಃ ಶೀತರಸಿಕಃ ಶ್ವಯಥೂದರನಾಶನಃ | ವರ್ಣಕೃಜ್ಜರಣಃ ಸ್ವರ್ಯೋ ವಿಬನ್ಧಘ್ನೋಽರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ ||೧೮೫||

ಅಪಕ್ವರಸಶೀಧುಗುಣಮಾಹ- ಕರ್ಶನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತರಸಿಕಸ್ತ್ವಪಕ್ವರಸಕೃತಃ| ಜರಣೋಽನ್ನಾದಿಪರಿಣಾಮಕಾರೀ||೧೮೫||

Adhikarana 157 (186) · Śloka 186

ಆಕ್ಷಿಕಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಘ್ನೋ ವ್ರಣ್ಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕೋ ಲಘುಃ | ಕಷಾಯಮಧುರಃ ಸೀಧುಃ ಪಿತ್ತಘ್ನೋಽಸೃಕ್ಪ್ರಸಾದನಃ ||೧೮೬||

ಆಕ್ಷಿಕಶೀಧುಮಾಹ- ಆಕ್ಷಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಭೀತಕಕ್ವಾಥಗುಡಕೃತೋ ಧಾತಕೀಕುಸುಮಾದಿಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಃ ಶೀಧರಾಕ್ಷಿಕಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದಪರಮದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ವ್ರಣೇ ಚಾವಿರುದ್ಧಾಃ; ಗ್ರಾಹಿತ್ವಮಪ್ಯೇವಂ ವಾಚ್ಯಮ್||೧೮೬||

Adhikarana 158 (187) · Śloka 187

ಜಾಮ್ಬವೋ ಬದ್ಧನಿಸ್ಯನ್ದಸ್ತುವರೋ ವಾತಕೋಪನಃ |೧೮೭|

ಜಾಮ್ಬವಶೀಧುಮಾಹ- ಜಾಮ್ಬವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಮ್ಬೂಫಲರಸತುಮ್ಬರುಕ್ವಾಥಗುಡಧಾತಕ್ಯಾದಿಕೃತಸಂಸ್ಕಾರೋ ಜಾಮ್ಬವಃ ಶೀಧುರುಕ್ತಃ| ಬದ್ಧನಿಸ್ಯನ್ದೋ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಃ| ತುವರಃ ಕಷಾಯಃ|೧೮೭|

Adhikarana 159 (187) · Śloka 188

ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಸುರಾಸವೋ ಹೃದ್ಯೋ ಮೂತ್ರಲಃ ಕಫವಾತನುತ್ ||೧೮೭|| ಮುಖಪ್ರಿಯಃ ಸ್ಥಿರಮದೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋಽನಿಲನಾಶನಃ |೧೮೮|

ಆಸವಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾಸವಃ ಸುರಯಾ ಸೂಯತೇ ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಃ ಸುರಾಸವಃ| ಸಃ ಸ್ಥಿರಮದಶ್ಚಿರಕಾಲಮತ್ತತಾಕಾರೀ||೧೮೭||-

Adhikarana 160 (188) · Śloka 189

ಲಘುರ್ಮಧ್ವಾಸವಶ್ಛೇದೀ ಮೇಹಕುಷ್ಠವಿಷಾಪಹಃ ||೧೮೮|| ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಃ ಶೋಫಘ್ನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ವಾದುರವಾತಕೃತ್ |೧೮೯|

ಮಧ್ವಾಸವಮಾಹ- ಲಘುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ವಾಸವೋ ಮಧುಗುಡಾಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಾನಮ್||೧೮೮||-

Adhikarana 161 (189) · Śloka 190

ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕಷಾಯೋ ಮದಕೃದ್ದುರ್ನಾಮಕಫಗುಲ್ಮಹೃತ್ ||೧೮೯|| ಕೃಮಿಮೇದೋನಿಲಹರೋ ಮೈರೇಯೋ ಮಧುರೋ ಗುರುಃ |೧೯೦|

ಮೈರೇಯಸಞ್ಜ್ಞಕತ್ರಿಯೋನಿಮಾಸವಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಮೈರೇಯೋ ನಾಮ ಸುರಾಸವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕನಿಷ್ಪಾದಿತಯೋರೇಕೀಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಸನ್ಧಾನಾನ್ಮೈರೇಯಃ| ಸುರಾ ಪೈಷ್ಟೀ, ಆಸವಶ್ಚ ಗುಡಯೋನಿಃ, ಮಧು ಚ ದೇಯಮಿತಿ ತ್ರಿಯೋನಿತ್ವಮ್| ಯದಿ ವಾ ಪೈಷ್ಟೀ ಮಧ್ವಾಸವೋ ಗುಡಶ್ಚೇತಿ ಸನ್ಧಾನಾತ್ತ್ರಿಯೋನಿತ್ವೇನ ಮೈರೇಯೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಭವತಿ||೧೮೯||-

Adhikarana 162 (190) · Śloka 190

ಬಲ್ಯಃ ಪಿತ್ತಹರೋ ವರ್ಣ್ಯೋ ಹೃದ್ಯಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸಾಸವಃ ||೧೯೦||

ಇಕ್ಷುರಸಾಸವಮಾಹ- ಬಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಮೃದ್ವೀಕೇಕ್ಷುರಸಾಸವಃ’ ಇತಿ ದ್ವಯಮನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಮದ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಅಯಂ ತ್ವಾಸವಃ||೧೯೦||

Adhikarana 163 (191) · Śloka 191

ಶೀಧುರ್ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥೋ ವಿಹಾಹ್ಯಗ್ನಿಬಲಪ್ರದಃ | ರೂಕ್ಷಃ ಕಷಾಯಃ ಕಫಹೃದ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಃ ||೧೯೧||

ಪುಷ್ಪಯೋನಿಂ ಶೀಧುಮಾಹ- ಶೀಧುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥೇ ಕೇಚಿದ್ಗುಡಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಶೀಧುತ್ವಾದ್ಗುಡಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯನ್ಯೇ||೧೯೧||

Adhikarana 164 (192) · Śloka 192

ನಿರ್ದಿಶೇದ್ರಸತಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾಸವಾನ್ |೧೯೨|

ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಾಯಾಹ- ನಿರ್ದಿಶೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಕನ್ದಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಕಾಣ್ಡತ್ವಗಾಸವಾ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|೧೯೨|

Adhikarana 165 (192) · Śloka 193

ನವಂ ಮದ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗುರು ವಾತಾದಿಕೋಪನಮ್ ||೧೯೨|| ಅನಿಷ್ಟಗನ್ಧಿ ವಿರಸಮಹೃದ್ಯಂ ಚ ವಿದಾಹಿ ಚ |೧೯೩|

ನವಮದ್ಯಸ್ಯ ದೋಷಮಾಹ- ನವಮಿತ್ಯಾದಿ| ನವತ್ವಮಜಾತರಸಪ್ರಸಾದತ್ವೇನ, ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅನತೀತಸಂವತ್ಸರಂ ನವಮ್’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧೯೨||-

Adhikarana 166 (193) · Śloka 194

ಸುಗನ್ಧಿ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ರೋಚಿಷ್ಣು ಕೃಮಿನಾಶನಮ್ ||೧೯೩|| ಸ್ಫುಟಸ್ರೋತಸ್ಕರಂ ಜೀರ್ಣಂ ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್ |೧೯೪|

ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸುಗನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ರೋಚಿಷ್ಣು ಸಾಧು ರೋಚತೇ, ತೃಪ್ತಸ್ಯಾಪಿ ರುಚಿಕರಮ್| ಪುರಾಣತ್ವಂ ಜಾತರಸಪ್ರಸಾದನತ್ವೇನ ಗನ್ಧಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ; ‘ಅತೀತಸಂವತ್ಸರಂ ಜೀರ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ||೧೯೩||-

Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196

ಅರಿಷ್ಟೋ ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಧಿಕೋ ಗುಣೈಃ ||೧೯೪|| ಬಹುದೋಷಹರಶ್ಚೈವ ದೋಷಾಣಾಂ ಶಮನಶ್ಚ ಸಃ | ದೀಪನಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಸರಃ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧನಃ ||೧೯೫|| ಶೂಲಾಧ್ಮಾನೋದರಪ್ಲೀಹಜ್ವರಾಜೀರ್ಣಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ |೧೯೬|

ಆಸವಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ತತ್ಸದೃಶಾರಿಷ್ಟಗುಣಮಾಹ- ಅರಿಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಃ ಅಭಯಾಚಿತ್ರಕಾದಿಸಂಯೋಗಃ| ಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಚ ಮದ್ಯಾದಧಿಕಕರ್ಮತಾ| ಬಹುದೋಷಹರಶ್ಚೈವೇತಿ ದೋಷಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಧಿವಾಚೀ| ದೋಷಾಣಾಂ ಶಮನ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಂ- ಕಫವಾತಘ್ನ ಇತಿ| ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧನ ಇತಿ ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ತೇನೇಷತ್ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತೀತಿ ಮನ್ಯತೇ| ಬಹುವ್ಯಾಧಿಹರ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ತು ಭಾಷ್ಯಂ- ಶೂಲಾಧ್ಮಾನೋದರಾದೀನಾಂ ಹಿತ ಇತಿ; ಶೂಲಾದಿಕೇ ಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅನ್ಯೇ ‘ಕಫವಾತಘ್ನತ್ವಂ ವಿಶೇಷತಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧೯೪-೧೯೫||-

Adhikarana 168 (196) · Śloka 196

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕೃತೋ ಗುಲ್ಮಕಫರೋಗಹರಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೯೬||

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದ್ಯರಿಷ್ಟಮಾಹ- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀತ್ಯಾದಿ||೧೯೬||

Adhikarana 169 (197) · Śloka 197

ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷು ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽರಿಷ್ಟಾ ರೋಗಹರಾಃ ಪೃಥಕ್ |೧೯೭|

ಶೇಷಾರಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ಥಾನಮಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ|೧೯೭|

Adhikarana 170 (197) · Śloka 198

ಅರಿಷ್ಟಾಸವಶೀಧೂನಾಂ ಗುಣಾನ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾದಿಶೇತ್ ||೧೯೭|| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ |೧೯೮|

ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಅರಿಷ್ಟಾಸವೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀಧುಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಮದ್ಯಮಾಹುಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಧಾನಮರಿಷ್ಟಂ, ದ್ರವಪ್ರಧಾನ ಆಸವಃ, ಉಭಯಪ್ರಧಾನಂ ಮದ್ಯಮ್| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿತಂ ದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಏತೇನಾರಿಷ್ಟಾದಿ ವಿಧೀಯತೇ , ಅತಸ್ತದನುರೂಪಂ ಗುಣಕರ್ಮ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯೭||-

Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203

ಸಾನ್ದ್ರಂ ವಿದಾಹಿ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ವಿರಸಂ ಕೃಮಿಲಂ ಗುರು ||೧೯೮|| ಅಹೃದ್ಯಂ ತರುಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಮ್ | ಅಲ್ಪೌಷಧಂ ಪರ್ಯುಷಿತಮತ್ಯಚ್ಛಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಯತ್ ||೧೯೯|| ತದ್ವರ್ಜ್ಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಮದ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷಂ ತು ಯದ್ಭವೇತ್ | ತತ್ರ ಯತ್ ಸ್ತೋಕಸಮ್ಭಾರಂ ತರುಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಗುರು ||೨೦೦|| ಕಫಪ್ರಕೋಪಿ ತನ್ಮದ್ಯಂ ದುರ್ಜರಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ | ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ಬಹಲಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ವಿದಾಹಿ ಚ ||೨೦೧|| ಅಹೃದ್ಯಂ ಪೇಲವಂ ಪೂತಿ ಕೃಮಿಲಂ ವಿರಸಂ ಚ ಯತ್ | ತಥಾ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಚಾಪಿ ವಿದ್ಯಾದನಿಲಕೋಪನಮ್ ||೨೦೨|| ಸರ್ವದೋಷೈರುಪೇತಂ ತು ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮ್ |೨೦೩|

ಮದ್ಯದೋಷಾನಾಹ- ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಮ್| ವಿದಾಹೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಿದಾಹಿ “ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯಃ ಪಾಕಮಗಚ್ಛನ್ ಮಧ್ಯಮಾಯಾಮೇವ ಪಾಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿರಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತೇ ನ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಗುರುತ್ವಾದ್ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ಸ ವಿದಾಹಯುಕ್ತೋ ಭಾವೋ ಭಣ್ಯತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಿಕಾಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ವಿದಾಹಿ ವಿವಿಧಸನ್ತಾಪಕಾರಿ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಕುತ್ಸಿತಗನ್ಧಮ್| ವಿರಸಂ ವಿರುದ್ಧರಸಮನಿಷ್ಟರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಮಿಲಂ ಕೃಮಿಯುಕ್ತಮ್| ಗುರು ಚಿರಪಾಕಿ| ಅಹೃದ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಿಯಮ್| ತರುಣಂ ನವಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮುಖೇ ದುಃಖೋತ್ಪಾದಕಮ್| ಉಷ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶತಃ| ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಂ ಕುತ್ಸಿತಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ಅಲ್ಪೌಷಧಂ ಸ್ತೋಕಧಾತಕ್ಯಾದಿಕಮ್| ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸನ್ಧಾನಭಾಣ್ಡಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಭಾಣ್ಡೇ ರಾತ್ರ್ಯುಷಿತಮ್| ಅತ್ಯಚ್ಛಮ್ ಅತಿತನು| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ| ಸ್ತೋಕಸಮ್ಭಾರಾದಿದೋಷಫಲಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೋಕಸಮ್ಭಾರಮ್ ಅಲ್ಪೌಷಧಮ್| ಪೇಲವಮ್ ಅಚ್ಛಮ್, ಅನ್ಯೇ ತರುಣಮಾಹುಃ| ಸರ್ವದೋಷೈರಿತಿ ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸಾನ್ದ್ರಾದಿಭಿಃ||೧೯೮-೨೦೨||-

Adhikarana 172 (203) · Śloka 204

ಚಿರಸ್ಥಿತಂ ಜಾತರಸಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್ ||೨೦೩|| ರುಚ್ಯಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಸುರಭಿ ಮದ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಂ ಮದಾವಹಮ್ |೨೦೪|

ದೋಷಾನಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ- ಚಿರಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ಸುರಭಿ ಸುಗನ್ಧಿ| ಮದಾವಹಂ ಹರ್ಷಕಾರಿ| ಪೂರ್ವದೋಷಾನ್ವಿತಂ ವರ್ಜ್ಯಮ್; ಏತದ್ಗುಣಾನ್ವಿತಂ ಸೇವ್ಯಮ್||೨೦೩||-

Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205

ತಸ್ಯಾನೇಕಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯತಃ ||೨೦೪|| ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಚ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಚ ವಿಕಾಸಿತ್ವಾಚ್ಚ ವಹ್ನಿನಾ ಸಮೇತ್ಯ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಧಮನೀರೂರ್ಧ್ವಮಾಗತಮ್ | ವಿಚಾಲ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಚೇತಾಂಸಿ ವೀರ್ಯಂ ಮದಯತೇಽಚಿರಾತ್ ||೨೦೫||

ಇದಾನೀಂ ಯಥಾ ಮದ್ಯಂ ಮದಯತಿ ತದಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಚಿರೇಣ ಮದಯತಿ ಹರ್ಷಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನೇಕಪ್ರಕಾರತ್ವಂ ಮೃದ್ವೀಕಾದಿಯೋನಿಭೇದೇನ, ತಥಾ ರಸವೀರ್ಯತಶ್ಚ; ರಸಾ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾಃ, ವೀರ್ಯಮುಷ್ಣರೂಕ್ಷಾದಿ| ಕಥಂ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಚಾಲ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಚೇತಾಂಸೀತಿ; ವಿಚಾಲ್ಯ ಕ್ಷೋಭಯಿತ್ವಾ , ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಚೇತೋ ಮನಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ವೀರ್ಯಂ? ಧಮನೀರೂರ್ಧ್ವಮಾಗತಮಿತಿ| ಕಥಂ ಪುನರಸ್ಯ ಧಮನೀಭಿರೂರ್ಧ್ವಗಮನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಹ್ನಿನಾ ಸಮೇತ್ಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ, ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ವಹ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್| ಕಥಂ ಪುನಸ್ತನ್ಮದ್ಯವೀರ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಚೇತಾಂಸಿ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿತಿ| ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಔಷ್ಣ್ಯಾದಿತಿ| ಆಗ್ನೇಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವೇನೈವೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್| ಕುತಃ ಪುನರಚಿರೇಣ ಮದ್ಯವೀರ್ಯಂ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಿತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಮಚಿರಕಾರಿ ಭವತಿ| ಮದ್ಯವೀರ್ಯಸ್ಯಾಚಿರಕಾರಿತ್ವೇಽಪರಮಪಿ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿಕಾಸಿತ್ವಾದಿತಿ|- ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚನಕಾರಿ| ಚಕಾರೇಣಾನುಕ್ತಮಪಿ ಲಾಘವಮೂರ್ಧ್ವಗಮನೇ ಹೇತುಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೨೦೪-೨೦೫||-

Adhikarana 174 (206) · Śloka 206

ಚಿರೇಣ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಪುಂಸಿ ಪಾನತೋ ಜಾಯತೇ ಮದಃ | ಅಚಿರಾದ್ವಾತಿಕೇ ದೃಷ್ಟಃ, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಚ ||೨೦೬||

ಶಾರೀರದೋಷೇಣ ಮದಭೇದಮಾಹ- ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ವಾತಿಕೇ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಶೀಘ್ರಮೇವ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ||೨೦೬||

Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209

ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇ ಶೌಚದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಹರ್ಷಮಣ್ಡನಲಾಲಸಃ | ಗೀತಾಧ್ಯಯನಸೌಭಾಗ್ಯಸುರತೋತ್ಸಾಹಕೃನ್ಮದಃ ||೨೦೭|| ರಾಜಸೇ ದುಃಖಶೀಲತ್ವಮಾತ್ಮತ್ಯಾಗಂ ಸಸಾಹಸಮ್ | ಕಲಹಂ ಸಾನುಬನ್ಧಂ ತು ಕರೋತಿ ಪುರುಷೇ ಮದಃ ||೨೦೮|| ಅಶೌಚನಿದ್ರಾಮಾತ್ಸರ್ಯಾಗಮ್ಯಾಗಮನಲೋಲತಾಃ | ಅಸತ್ಯಭಾಷಣಂ ಚಾಪಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಧಿ ತಾಮಸೇ ಮದಃ ||೨೦೯||

ಮಾನಸದೋಷೇಣ ಮದಭೇದಮಾಹ- ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಂ ಪರಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಪ್ರಕೃತಿಃ| ಲಾಲಸಃ ಅಭಿಲಾಷುಕಃ| ಸುರತೋತ್ಸಾಹೋ ಮೈಥುನೋದ್ಯಮಃ| ರಾಜಸೇ ರಜಃಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ದುಃಖಶೀಲತ್ವಂ ದುಃಖಸೇವಿತ್ವಮ್| ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಂ ಸಸಾಹಸಂ ದೇಹನಾಶಕಾರಿ ಸಾಹಸಮ್| ಅನುಬನ್ಧಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಮದ್ಯಕಾರ್ಯೋ ಮದೋ ಮತ್ತತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶೌಚೇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮಸೇ ತಾಮಸಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಪರಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ಲೋಲತಾ ಅಭಿಲಾಷಃ||೨೦೭-೨೦೯||

Adhikarana 176 (210) · Śloka 211

ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಂ ಶುಕ್ತಂ ಛೇದನಂ ಭುಕ್ತಪಾಚನಮ್ | ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಜರಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಾಣ್ಡುಕ್ರಿಮಿಹರಂ ಲಘು ||೨೧೦|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಮೂತ್ರಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ಕಫಘ್ನಂ ಕಟುಪಾಕಿ ಚ |೨೧೧|

ಶುಕ್ತಾದಿಕರ್ಮಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಯನ್ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಶುಚೌ ಭಾಣ್ಡೇ ಸಗುಡಕ್ಷೌದ್ರಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ; ತಚ್ಚೇಕ್ಷುರಸಮಧೂಕಪುಷ್ಪಪೀಲುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕಷಾಯವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಸೂಯತೇ, ಕನ್ದಾದ್ಯಾಸುತಮಪಿ ಶುಕ್ತಮಾಹುರನ್ಯೇ| ಛೇದನಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮ್| ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ವಿಸ್ವರತ್ವೋತ್ಪಾದಕಮ್| ಜರಣಮಾಮಸ್ಯ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಾಣ್ಡುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕಟಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧೦||-

Adhikarana 177 (211) · Śloka 211

ತದ್ವತ್ತದಾಸುತಂ ಸರ್ವಂ ರೋಚನಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ||೨೧೧||

ಶುಕ್ತಸನ್ಧಿತಾನಾಂ ಕನ್ದಾದೀನಾಮಪಿ ಶುಕ್ತಗುಣಮಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವತ್ ಶುಕ್ತವತ್| ತದಾಸುತಂ ಶುಕ್ತಸನ್ಧಿತಂ ಕನ್ದಾದಿಕಮ್||೨೧೧||

Adhikarana 178 (212) · Śloka 212

ಗೌಡಾನಿ ರಸಶುಕ್ತಾನಿ ಮಧುಶುಕ್ತಾನಿ ಯಾನಿ ಚ | ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರುತರಾಣ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಕರಾಣಿ ಚ ||೨೧೨||

ಶುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋನಿಭೇದೇನ ಗುಣಮಾಹ- ಗೌಡಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಗೌಡಾನಿ ಗುಡೋದ್ಭವಾನಿ; “ಗುಡಾಮ್ಬುನಾ ಸತೈಲೇನ ಸನ್ಧಾನಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ತು ಯತ್| ಕನ್ದಶಾಕಫಲೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಗುಡಶುಕ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ರಸಶುಕ್ತಾನಿ ಇಕ್ಷುರಸಾದಿಕೃತಾನಿ| ಗುಡಶುಕ್ತವದಿಕ್ಷುರಸಶುಕ್ತಂ ಸನ್ಧೇಯಮ್| ಮಧುಶುಕ್ತಂ ತು “ಜಮ್ಬೀರಸ್ಯ ಫಲರಸಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಸಂಯುತಮ್| ಮಧುಭಾಣ್ಡೇ ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ನಿಧಾಪಯೇತ್|| ತ್ರ್ಯಹೇಣ ತಜ್ಜಾತರಸಂ ಮಧುಶುಕ್ತಮುದಾಹೃತಮ್|”- ಇತಿ| (ಮಧುಭಾಣ್ಡೇ ಇತಿ ಮಧುಪೂರ್ಣಪ್ರಾಯೇ ಭಾಣ್ಡೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಮಧೂನಿ ಕೃತ್ವಾ ಭಾಣ್ಡೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|) ಮದ್ಯಶುಕ್ತಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ; ತತ್ರ ಮದ್ಯಶುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ- “ಸರ್ವಂ ಮದ್ಯಂ ಪಞ್ಚರಸಂ ಕಾಲಾನ್ತರವಶಾದ್ಯದಾ| ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯರಸಮಮ್ಲತ್ವಂ ಯಾತಿ ಶುಕ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಚಕಾರೇಣ ಧಾನ್ಯಯೋನಿಶುಕ್ತಮಪ್ಯಸ್ತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಃ; ಮದ್ಯಶುಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಸಶುಕ್ತಂ ಗುರು, ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಗೌಡಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ||೨೧೨||

Adhikarana 179 (213) · Śloka 213

ತುಷಾಮ್ಬು ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಕೃಮಿರೋಗನುತ್ | ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಘ್ನಂ ಭೇದಿ ಸೌವೀರಕಂ ತಥಾ ||೨೧೩||

ತುಷಾಮ್ಬುಸೌವೀರಕಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ತುಷಾಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಞ್ಜಿಕಭೇದಾವೇತೌ| ತುಷಾಮ್ಬುಸೌವೀರಕೇ ವಿರೇಚನಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೇ ಅಪಿ ಸನ್ಧಾನಸಾಮಾನ್ಯಾದಧಿಕಗುಣಕರ್ಮದರ್ಶನಾಯೇಹೋಕ್ತೇ||೨೧೩||

Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216

ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಧಾನ್ಯಯೋನಿತ್ವಾಜ್ಜೀವನಂ ದಾಹನಾಶನಮ್ | ಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಪಾನಾತ್ತು ಪವನಕಫತೃಷ್ಣಾಹರಂ ಲಘು ||೨೧೪|| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಚ ನಿರ್ಹರೇದಾಶು ಕಫಂ ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಾತ್ | ಮುಖವೈರಸ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮಲಶೋಷಕ್ಲಮಾಪಹಮ್ ||೨೧೫|| ದೀಪನಂ ಜರಣಂ ಭೇದಿ ಹಿತಮಾಸ್ಥಾಪನೇಷು ಚ | ಸಮುದ್ರಮಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಚ ಜನಾನಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ||೨೧೬|| ಇತಿ ಮಧ್ಯವರ್ಗಃ |

ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಾಹ- ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಶಾಲಿಜೂರ್ಣಾಹ್ವಕೋದ್ರವಾದಿಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಜೀವನಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ ಶಾಲ್ಯಾ ದಿಕೃತತ್ವಾತ್| ದಾಹನಾಶನಂ ಸ್ಪರ್ಶಾತ್| ಪಾನಾತ್ತು ಪವನಕಫತೃಷ್ಣಾಹರಮಿತಿ ಪಾನಾತ್ ಸವಾಯುಂ ಕಫಂ, ತಯೋಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಚ ಹರತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೋಷೋ ಮುಖಸ್ಯ| ಜರಣಂ ಪಾಚನಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನೇಷು ನಿರೂಹೇಷು||೨೧೪-೨೧೬||

Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219

ಅಥ ಮೂತ್ರಾಣಿ | ಮೂತ್ರಾಣಿ ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾವಿಗಜಹಯಖರೋಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯುಷ್ಣಾನಿ ಕಟೂನಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ಲವಣಾನುರಸಾನಿ ಲಘೂನಿ ಶೋಧನಾನಿ ಕಫವಾತಕೃಮಿಮೇದೋವಿಷಗುಲ್ಮಾರ್ಶದರಕುಷ್ಠಶೋಫಾರೋಚಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಹರಾಣಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ದೀಪನಾನಿ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ||೨೧೭|| ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ತತ್ ಸರ್ವಂ ಕಟು ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲವಣಾನುರಸಂ ಲಘು | ಶೋಧನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಕೃಮಿಮೇದೋವಿಷಾಪಹಮ್ ||೨೧೮|| ಅರ್ಶೋಜಠರಗುಲ್ಮಘ್ನಂ ಶೋಫಾರೋಚಕನಾಶನಮ್ | ಪಾಣ್ಡುರೋಗಹರಂ ಭೇದಿ ಹೃದ್ಯಂ ದೀಪನಪಾಚನಮ್ ||೨೧೯||

ಅಥ ಮೂತ್ರಾಣ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ- ಮೂತ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾನಾಮಪಿ ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಶೋಧನಾನಿ ಮಲಶುದ್ಧಿಕರಾಣಿ| ತತ್ ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಮ್||೨೧೭-೨೧೯||

Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221

ಗೋಮೂತ್ರಂ ಕಟು ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಸಕ್ಷಾರತ್ವಾನ್ನ ವಾತಲಮ್ | ಲಘ್ವಗ್ನಿದೀಪನಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತನುತ್ ||೨೨೦|| ಶೂಲಗುಲ್ಮೋದರಾನಾಹವಿರೇಕಾಸ್ಥಾಪನಾದಿಷು | ಮೂತ್ರಪ್ರಯೋಗಸಾಧ್ಯೇಷು ಗವ್ಯಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೨೨೧||

ಗೋಮೂತ್ರಗುಣಮಾಹ- ಗೋಮೂತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಮೂತ್ರಂ ಗೋರೇವ ನ ತು ವೃಷಭಸ್ಯ, ಮಹಿಷೀಸಾಹಚರ್ಯಾತ್, ನ ಹಿ ತತ್ರ ಮಹಿಷೇತಿ ಪಾಠಃ; ಅಥವಾ ವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಾದಿತ್ಯೇಕೇ; ಆಚಾರ್ಯಾಸ್ತು ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾವೀನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ, ಗಜಹಯಖರೋಷ್ಟ್ರಮಾನುಷಾಣಾಂ ಪುನಃ ಪುಂಸಾಮ್, ಅನುಕ್ತವ್ಯಕ್ತಿಕೇ ತು ಮೂತ್ರಪಾಠೇ ಉಭಯೋರಪಿ ಮೂತ್ರಾಣಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ, ಯತ್ರ ತು ವ್ಯಕ್ತಯಾ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷನಿರ್ದೇಶಸ್ತತ್ರ ತಸ್ಯೈವೇತಿ ನಿರ್ಣೀತವನ್ತಃ||೨೨೦-೨೨೧||

Adhikarana 183 (222) · Śloka 222

ದುರ್ನಾಮೋದರಶೂಲೇಷು ಕುಷ್ಠಮೇಹಾವಿಶುದ್ಧಿಷು | ಆನಾಹಶೋಫಗುಲ್ಮೇಷು ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಚ ಮಾಹಿಷಮ್ ||೨೨೨||

ಮಾಹಿಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ದುರ್ನಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಶುದ್ಧಿರ್ವಮನಾದೀನಾಮ್||೨೨೨||

Adhikarana 184 (223) · Śloka 223

ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಪಹಂ ಶೋಫಕಾಮಲಾಪಾಣ್ಡುರೋಗನುತ್ | ಕಟುತಿಕ್ತಾನ್ವಿತಂ ಛಾಗಮೀಷನ್ಮಾರುತಕೋಪನಮ್ ||೨೨೩||

ಛಾಗಮೂತ್ರಮಾಹ- ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಪಹಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೨೩||

Adhikarana 185 (224) · Śloka 224

ಕಾಸಪ್ಲೀಹೋದರಶ್ವಾಸಶೋಷವರ್ಚೋಗ್ರಹೇ ಹಿತಮ್ | ಸಕ್ಷಾರಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಮುಷ್ಣಂ ವಾತಘ್ನಮಾವಿಕಮ್ ||೨೨೪||

ಮೈಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ಕಾಸೇತ್ಯಾದಿ||೨೨೪||

Adhikarana 186 (225) · Śloka 225

ದೀಪನಂ ಕಟು ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ವಾತಚೇತೋವಿಕಾರನುತ್ | ಆಶ್ವಂ ಕಫಹರಂ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಮಿದದ್ರುಷು ಶಸ್ಯತೇ ||೨೨೫||

ಆಶ್ವಮೂತ್ರಮಾಹ- ದೀಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತೋವಿಕಾರ ಉನ್ಮಾದಾದಯಃ||೨೨೫||

Adhikarana 187 (226) · Śloka 226

ಸತಿಕ್ತಂ ಲವಣಂ ಭೇದಿ ವಾತಘ್ನಂ ಪಿತ್ತಕೋಪನಮ್ | ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕ್ಷಾರೇ ಕಿಲಾಸೇ ಚ ನಾಗಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೨೨೬||

ಗಜಮೂತ್ರಮಾಹ- ಸತಿಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಲಾಸಂ ಪಾಣ್ಡುರಂ ಕುಷ್ಠಮ್||೨೨೬||

Adhikarana 188 (227) · Śloka 227

ಗರಚೇತೋವಿಕಾರಘ್ನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗ್ರಹಣಿರೋಗನುತ್ | ದೀಪನಂ ಗಾರ್ದಭಂ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಮಿವಾತಕಫಾಪಹಮ್ ||೨೨೭||

ಗರ್ದಭಮೂತ್ರಮಾಹ- ಗರಚೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗರಃ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಮ್||೨೨೭||

Adhikarana 189 (228) · Śloka 228

ಶೋಫಕುಷ್ಠೋದರೋನ್ಮಾದಮಾರುತಕ್ರಿಮಿನಾಶನಮ್ | ಅರ್ಶೋಘ್ನಂ ಕಾರಭಂ ಮೂತ್ರಂ... |೨೨೮|

ಕಾರಭಮೂತ್ರಮಾಹ- ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಭಮ್ ಔಷ್ಟ್ರಮ್|೨೨೮|

Adhikarana 190 (228) · Śloka 228

... ಮಾನುಷಂ ಚ ವಿಷಾಪಹಮ್ ||೨೨೮||

ಮಾನುಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ಮಾನುಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಭಂ ಮಾನುಷಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿಷಾಪಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾನುಷಮಷ್ಟಾನಾಂ ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನುದ್ದಿಷ್ಟಮಪಿ ‘ತತ್ ಸರ್ವಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸೂಚಿತತ್ವಾದ್ವಿವೃತಮ್||೨೨೮||

Adhikarana 191 (229) · Śloka 229

ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಮಾಸಾತ್ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ತು | ಕಾಲದೇಶವಿಭಾಗಜ್ಞೋ ನೃಪತೇರ್ದಾತುಮರ್ಹತಿ ||೨೨೯||

ಉಕ್ತಾನುಕ್ತದ್ರವಾಣಾಮೂಹಾರ್ಥಮಾಹ- ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲವಿಭಾಗಜ್ಞ ಇತಿ ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೨೨೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 45

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೫||