Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദ്രവദ്രവ്യവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| ദ്രവദ്രവ്യാണി പാനീയക്ഷീരാദീനി, തേഷാം വിധിര്വിധാനം ഭേദ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
പാനീയമാന്തരീക്ഷമനിര്ദേശ്യരസമമൃതം ജീവനം തര്പണം ധാരണമാശ്വാസജനനം ശ്രമക്ലമപിപാസാമദമൂര്ച്ഛാതന്ദ്രാനിദ്രാദാഹപ്രശമനമേകാന്തതഃ പഥ്യതമം ച ||൩||
पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च ||३||
🔊 Audio coming soon
പാനീയമിത്യാദി| അന്തരീക്ഷാദാഗതമാന്തരീക്ഷം, ന പുനസ്തത്ര ഭവം; കുതഃ? മേഘജത്വാത്; തത്ര ജാതം ചേത്യേകേ| അനിര്ദേശരസമ് അവ്യക്തരസമപ്രകടരസമിത്യര്ഥഃ, അത്യല്പരസത്വാത്; ന പുനസ്തസ്യ രസോ നാസ്തി| അമൃതമിതി അമൃതമിവേത്യര്ഥഃ, അമൃതത്വം പുനരസ്യ ദോഷപ്രകോപസ്യാകരണാത്; ‘അമൃതം ബ്രഹ്മരൂപമ്’ ഇത്യന്യേ| ജീവനം പ്രാണധാരണം, ‘സൌമ്യധാതുവൃദ്ധികരമ്’ ഇതി കേചിത്, ‘ഓജോവൃദ്ധികരമ്’ ഇത്യന്യേ| തര്പണം തൃപ്തിജനകമ്| ധാരണമിതി ശസ്ത്രപാതാദിവ്യഥാസു മൂര്ച്ഛതാം ശരീരം ദധാതീതി ധാരണമ്| ആശ്വാസജനനമിതി മാര്ഗാദിശുഷ്കദേഹാനാം പ്രാണജനനമ്| ശ്രമേത്യാദി പ്രശമനശബ്ദഃ ശ്രമാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, ശ്രമാദീനാം പ്രശമനമിത്യര്ഥഃ; ബഹ്വായാസകൃതം കഷ്ടം ശ്രമഃ; അല്പായാസകൃതഃ ശ്രമ ഏവ ക്ലമഃ; മദഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ, സ ച വിഷമദ്യശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ; തന്ദ്രാനിദ്രയോഃ കഫവാതകൃതയോരപി പ്രശമനം സ്പര്ശേന, യാ തു സ്വാഭാവികീ നിദ്രാ താം കരോത്യേവ പീതം സത്; തന്ദ്രാ നിദ്രാഭേദഃ, നിദ്രാ പ്രസിദ്ധൈവ| ഏകാന്തതഃ പഥ്യതമമിതി ഏകാന്തതോऽതിശയേനേത്യര്ഥഃ, തര്ഹി തമപ്പ്രത്യയഃ കഥം? ഉച്യതേ- സ്വാര്ഥികത്വാത്; ഏതേനാതിശയേന പഥ്യമിത്യര്ഥഃ; ‘അന്യേഷാമാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠഭൂമിസലിലാനാം പഥ്യാനാം പ്രകൃഷ്ടം പഥ്യം പഥ്യതമമ്; ഏകാന്തഗ്രഹണേന സര്വകാലദേശപുരുഷവ്യാധിഷു പ്രയോഗോऽസ്യ ദ്യോത്യതേ’ ഇത്യേകേ; ‘തമപ്പ്രത്യയേന സ്വസ്ഥസ്യാതിശയേന ഹിതമിത്യഭിഹിതമ്’ ഇത്യപരേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തദേവാവനിപതിതമന്യതമം രസമുപലഭതേ സ്ഥാനവിശേഷാന്നദീനദസരസ്തഡാഗവാപീകൂപചുണ്ടീപ്രസ്രവണോദ്ഭിദവികിരകേദാരപല്വലാദി ഷു സ്ഥാനേഷ്വവസ്ഥിതമിതി ||൪||
तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादि षु स्थानेष्ववस्थितमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
തസ്യാനിര്ദേശ്യരസസ്യാപി നിര്ദേശ്യരസത്വേ കാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- തദിത്യാദി| തദേവാവനിപതിതമാന്തരിക്ഷം ജലം ഭൂമിപ്രാപ്തമ്| അന്യതമം മധുരാദിഷ്വേകതമമ്| ഉപലഭതേ പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| സ്ഥാനവിശേഷാത് ദേശഭേദാദിത്യര്ഥഃ| കേ പുനസ്തേ സ്ഥാനവിശേഷാ ഇത്യാഹ- നദീത്യാദി| നദ്യോ ഗങ്ഗാദ്യാഃ; നദാഃ സിന്ധുശോണാദയഃ; സരോ ദിവ്യഖ്യാതം പുരുഷവ്യാപാരം വിനാ; പുരുഷവ്യാപാരകൃതസ്തഡാഗഃ, ‘തലാവ’ ഇതി ലോകേ, കേചിദ്വിപര്യയേണാര്ഥമാഹുഃ; വാപീ ഇഷ്ടകാദിഭിര്ബദ്ധാ സസോപാനതീര്ഥാ ‘പുഷ്കരിണീ’ ഇതി ലോകേ; കൂപോ മൃത്തികേഷ്ടകാദിഭിര്ബദ്ധോऽസോപാനഃ; ചുണ്ടീ അവബദ്ധകൂപഃ, അന്യേ ‘ഭുആ ഗിരിപല്വലം വാ’ ഇത്യാഹുഃ, ഭുആ നദ്യാഃ സമീപേ തത്കാലകൃതാ ലഘുകൂപികാ, പല്വലമഖാതഗര്ത ഇതി; പ്രസ്രവണമുച്ചപ്രദേശാത് പ്രസ്രവജ്ജലസ്ഥാനം പര്വതാശ്രിതമ്; ഉദ്ഭിദം പുനര്നിമ്നപ്രദേശാദൂര്ധ്വോത്തിഷ്ഠജ്ജലസ്ഥാനം; വികിരം വാലുകാദി വികീര്യ ഗൃഹ്യമാണോദകസ്ഥാനം; കേദാരഃ പ്രസിദ്ധഃ; പല്വലമാനൂപദേശജം തൃണാദിച്ഛന്നം സരഃ| ആദിഗ്രഹണാത് ഹ്രദസമുദ്രാദിഗ്രഹണമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര, ‘ലോഹിതകപിലപാണ്ഡുനീലപീതശുക്ലേഷ്വവനിപ്രദേശേഷു മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാണി യഥാസങ്ഖ്യമുദകാനി സമ്ഭവന്തി’ ഇത്യേകേ ഭാഷന്തേ ||൫||
तत्र, ‘लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि सम्भवन्ति’ इत्येके भाषन्ते ||५||
🔊 Audio coming soon
പരമതമാഹ- തത്രേത്യാദി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്തു ന സമ്യക്; പൃഥിവ്യാദീനാമന്യോന്യാനുപ്രവേശകൃതഃ സലിലരസോ ഭവത്യുത്കര്ഷാപകര്ഷേണ | തത്ര, സ്വലക്ഷണഭൂയിഷ്ഠായാം ഭൂമാവമ്ലം ലവണം ച; അമ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം മധുരം; തേജോഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കടുകം തിക്തം ച; വായുഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കഷായമ്; ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠായാമവ്യക്തരസമ്, അവ്യക്തം ഹ്യാകാശമിത്യതഃ; തത് പ്രധാനമവ്യക്തരസത്വാത്, തത്പേയമാന്തരീക്ഷാലാഭേ ||൬||
तत्तु न सम्यक्; पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण | तत्र, स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च; अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं; तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च; वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम्; आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम्, अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः; तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात्, तत्पेयमान्तरीक्षालाभे ||६||
🔊 Audio coming soon
തന്നിരാകൃത്യ സ്വമതമാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| കൃത ഇതി ജനിതഃ| ഉത്കര്ഷാപകര്ഷേണേതി വൃദ്ധിഹ്രാസാഭ്യാമ്| സ്വലക്ഷണഭൂയിഷ്ഠായാം പൃഥിവ്യാമാത്മഗുണബഹുലായാമ് | ‘തത്ര പൃഥിവ്യമ്ബുഗുണബാഹുല്യാന്മധുര’ ഇത്യാദിനാ രസവിജ്ഞാനീയ ഉക്തസ്യ സാമാന്യവിധേരുത്സര്ഗാഖ്യസ്യ ‘തത്ര സ്വലക്ഷണഭൂയിഷ്ഠായാം ഭൂമാവമ്ലമ്’ ഇത്യാദികോ വിശേഷവിധിരപവാദാഖ്യോऽത്ര പ്രോക്തഃ| അന്യേ തു ഭൂതദ്വയഗുണസംയോഗം രസവിശേഷഹേതുമാഹുഃ| തഥാഹി- ‘തത്ര സ്വലക്ഷണോദകഭൂയിഷ്ഠായാം ഭൂമൌ മധുരം, പൃഥിവ്യനിലഭൂയിഷ്ഠായാമമ്ലം, ജലാഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം ലവണം, വായ്വഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കടുകം, പൃഥിവ്യനിലഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കഷായമ്, ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠായാമവ്യക്തരസമ്’ ഇതി||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്രാന്തരീക്ഷം ചതുര്വിധമ് | തദ്യഥാ- ധാരം, കാരം, തൌഷാരം, ഹൈമമിതി | തേഷാം ധാരം പ്രധാനം, ലഘുത്വാത്; തത് പുനര്ദ്വിവിധം- ഗാങ്ഗം, സാമുദ്രം ചേതി | തത്ര ഗാങ്ഗമാശ്വയുജേ മാസി പ്രായശോ വര്ഷതി | തയോര്ദ്വയോരപി പരീക്ഷണം കുര്വീത- ശാല്യോദനപിണ്ഡമകുഥിതമവിദഗ്ധം രജതഭാജനോപഹിതം വര്ഷതി ദേവേ ബഹിഷ്കുര്വീത, സ യദി മുഹൂര്തം സ്ഥിതസ്താദൃശ ഏവ ഭവതി തദാ ഗാങ്ഗം പതതീത്യവഗന്തവ്യം; വര്ണാന്യത്വേ സിക്ഥപ്രക്ലേദേ ച സാമുദ്രമിതി വിദ്യാത്, തന്നോപാദേയമ് | സാമുദ്രമപ്യാശ്വയുജേ മാസി ഗൃഹീതം ഗാങ്ഗവദ്ഭവതി | ഗാങ്ഗം പുനഃ പ്രധാനം, തദുപാദദീതാശ്വയുജേ മാസി | ശുചിശുക്ലവിതതപടൈകദേശച്യുതമഥവാ ഹര്മ്യതലപരിഭ്രഷ്ടമന്യൈര്വാ ശുചിഭിര്ഭാജനൈര്ഗൃഹീതം സൌവര്ണേ രാജതേ മൃന്മയേ വാ പാത്രേ നിദധ്യാത് | തത് സര്വകാലമുപയുഞ്ജീത, തസ്യാലാഭേ ഭൌമമ് | തച്ചാകാശഗുണബഹുലമ് | തത് പുനഃ സപ്തവിധമ് | തദ്യഥാ- കൌപം, നാദേയം, സാരസം, താഡാഗം, പ്രാസ്രവണമ്, ഔദ്ഭിദം, ചൌണ്ട്യമിതി ||൭||
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् | तद्यथा- धारं, कारं, तौषारं, हैममिति | तेषां धारं प्रधानं, लघुत्वात्; तत् पुनर्द्विविधं- गाङ्गं, सामुद्रं चेति | तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति | तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत- शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत, स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं; वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्, तन्नोपादेयम् | सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति | गाङ्गं पुनः प्रधानं, तदुपाददीताश्वयुजे मासि | शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् | तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत, तस्यालाभे भौमम् | तच्चाकाशगुणबहुलम् | तत् पुनः सप्तविधम् | तद्यथा- कौपं, नादेयं, सारसं, ताडागं, प्रास्रवणम्, औद्भिदं, चौण्ट्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| ധാരാഭിഃ പതതീതി ധാരമ്| കരാ വര്ഷോപലാഃ, തേഷാം തോയം കാരമ്| തൌഷാരമ് അവശ്യായജം നിശാജലമ്| തദേവ സംഹതാവയവത്വേന സ്ഫടികശിലാശകലസദൃശാവയവം ഹിമം, തദ്ഭവം ഹൈമമ്| തദിത്യാദി| ഗാങ്ഗമാകാശാധിഷ്ഠാനം, സാമുദ്രം പുനരവന്യധിഷ്ഠാനമ്| തത്രേത്യാദി| ഏതേന ‘ഗാങ്ഗമാശ്വയുജ ഏവ ഗ്രഹീതവ്യം ന ഭാദ്രപദേ മാസി’ ഇത്യുക്തം ഭവതി| തയോരിതി തയോര്ഗാങ്ഗസാമുദ്രയോരിത്യര്ഥഃ| കഥം പരീക്ഷണമിത്യാഹ- ശാല്യോദനേത്യാദി| അവിദഗ്ധമ് അവിവര്ണമ്| രൂപ്യമയേ ഭാജനേऽമ്ലരസേ സാമുദ്രതോയം വിനാ ശാല്യന്നം ന കോഥമേതി| ദിനസ്യ രാത്രേശ്ച പഞ്ചദശോ ഭാഗോ മുഹൂര്തഃ| അവഗന്തവ്യം ജ്ഞാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| വര്ണാന്യത്വേ ഇത്യാദി| പ്രക്ലേദഃ കോഥഃ| തന്നോപാദേയമിതി ദോഷലത്വാത്| സാമുദ്രമിത്യാദി| ഏതേന സാമുദ്രസ്യാനുപാദേയസ്യാപി കദാചിദേവോപാദേയതാ ദര്ശിതാ| ആന്തരിക്ഷസ്യ ഗ്രഹണോപായം ദര്ശയന്നാഹ- ശുചീത്യാദി| ശുചിരനുപഹതഃ| ഹര്മ്യതലപരിഭ്രഷ്ടമിതി ധവലഗൃഹോപരിഭൂമികായാഃ സകാശാദധഃ പതദ്ഗൃഹീതമ്| തദിത്യാദി കൌപമിത്യാദികം സര്വം പ്രാഗേവ വ്യാഖ്യാതമ്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തത്ര വര്ഷാസ്വാന്തരിക്ഷമൌദ്ഭിദം വാ സേവേത, മഹാഗുണത്വാത്; ശരദി സര്വം, പ്രസന്നത്വാത്; ഹേമന്തേ സാരസം താഡാഗം വാ; വസന്തേ കൌപം പ്രാസ്രവണം വാ; ഗ്രീഷ്മേऽപ്യേവം; പ്രാവൃഷി ചൌണ്ട്യമനഭിവൃഷ്ടം സര്വം ചേതി ||൮||
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात्; शरदि सर्वं, प्रसन्नत्वात्; हेमन्ते सारसं ताडागं वा; वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा; ग्रीष्मेऽप्येवं; प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| അത്ര വര്ഷാശബ്ദോ വര്ഷാന്തേ ആശ്വയുജേ വര്തതേ ന തു ഭാദ്രപദേ, തത്രാന്തരിക്ഷജലസ്യ നിഷിദ്ധത്വാത്; തദുക്തം- “ബലാഹകാദ്യാഃ സമദാഃ കീടാ ലൂതാശ്ച ഖേചരാഃ| തദ്വിഷോത്സര്ഗസംസര്ഗാദഗ്രാഹ്യം തത്തദാ ജലമ്” ഇതി| തര്ഹി ഭാദ്രപദേ കിം പാതവ്യമ്? അത്രോച്യതേ- ഭാദ്രപദേ മാസ്യാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠഭൂമ്യാശ്രിതമാന്തരിക്ഷവദ്ഭവതീതി തത്പയഃ പേയമിതി| അന്യേ പുനസ്തപ്തശീതമമ്ഭോ ഭാദ്രപദേ പായയന്തി, പൂര്വസ്ഥാപിതം മാഹേന്ദ്രം വാ; അന്യേ തു ‘വര്ഷാസ്വാന്തരിക്ഷമൌദ്ഭിദം കൌപം വാ’ ഇതി പഠന്തി, തച്ച കൌപം വിദാഹപരിഹാരാര്ഥം സക്ഷൌദ്രം പേയമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ശരദി സര്വം ‘പാതവ്യമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രസന്നത്വാദിതി പ്രസന്നത്വം നിര്ദോഷത്വമഗസ്ത്യോദയാത്| പ്രാവൃഷി ചൌണ്ട്യമനവമനഭിവൃഷ്ടം സര്വം ചേതി അനവം പുരാതനം, തച്ച സാരസം താഡാഗം വാ; അനഭിവൃഷ്ടമനാഭസം, തച്ച കൌപമ്| പരം യത്ര ന വൃഷ്ടോ ദേവസ്തദാ സര്വമേവ പാതവ്യം യദി വാ സംസ്കൃതം ഭവേത് ക്വഥനാദിഭിഃ; സര്വത്രൈവാഭിനവസ്യ ജലസ്യ പ്രവിഷ്ടത്വാത്| അന്യേ തു ‘അനവമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘അനഭിനവമ്’ ഇതി പഠന്തി; അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
കീടമൂത്രപുരീഷാണ്ഡശവകോഥപ്രദൂഷിതമ് | തൃണപര്ണോത്കരയുതം കലുഷം വിഷസംയുതമ് ||൯|| യോऽവഗാഹേത വര്ഷാസു പിബേദ്വാऽപി നവം ജലമ് | സ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാന് രോഗാന് പ്രാപ്നുയാത് ക്ഷിപ്രമേവ തു ||൧൦||
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् | तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ||९|| योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् | स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु ||१०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം നവസ്യ സലിലസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരപ്രയോഗേ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാനേവ ച രോഗാന്നിര്ദിശന്നാഹ- കീടേത്യാദി| കീടാദിഭിഃ സഹ കോഥശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, കോഥഃ ശടിതത്വം; കീടാഃ സവിഷാ വൃശ്ചികാദയഃ, ശവോ മൃതപ്രാണിശരീരം, പ്രദൂഷിതം വികൃതീകൃതമ്| തൃണപര്ണോത്കരയുതമിതി തൃണപര്ണാനാമുത്കരഃ സമൂഹസ്തേന യുതമ്| കലുഷം മലിനമ്| വിഷസംയുതമിതി സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷയുക്തമിത്യര്ഥഃ| വര്ഷാസ്വിതി ആശ്വയുജം വിഹായാഷാഢശ്രാവണഭാദ്രപദാ ഗൃഹ്യന്തേ| വര്ഷാശബ്ദോऽയം പ്രാവൃഷി വര്ഷാസു ച വര്തതേ| തദാഹ- “വര്ഷാസു ചതുരോ മാസാന് മാത്രാവദുദകം പിബേത്” ഇതി| ബാഹ്യാഭ്യന്തരാന് രോഗാനിതി ബാഹ്യാഃ കുഷ്ഠാദയഃ, ആഭ്യന്തരാസ്തൂദരാദയഃ; തേ ച യഥാസങ്ഖ്യമവഗാഹപാനാഭ്യാം ജ്ഞേയാഃ||൯-൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
തത്ര യത് പങ്കശൈവലഹഠതൃണപദ്മപത്രപ്രഭൃതിഭിരവച്ഛന്നം രവിശശികിരണാനിലൈര്നാഭിജുഷ്ടം ഗന്ധവര്ണരസോപസൃഷ്ടം തദ്വ്യാപന്നമിതി വിദ്യാത് | തസ്യ സ്പര്ശരൂപരസഗന്ധവീര്യവിപാകദോഷാഃ ഷട് സമ്ഭവന്തി | തത്ര, ഖരതാ പൈച്ഛില്യമൌഷ്ണ്യം ദന്തഗ്രാഹിതാ ച സ്പര്ശദോഷഃ, പങ്കസികതാശൈവാലബഹുവര്ണതാ രൂപദോഷഃ; വ്യക്തരസതാ രസദോഷഃ; അനിഷ്ടഗന്ധതാ ഗന്ധദോഷഃ; യദുപയുക്തം തൃഷ്ണാഗൌരവശൂലകഫപ്രസേകാനാപാദയതി സ വിര്യദോഷഃ; യദുപയുക്തം ചിരാദ്വിപച്യതേ വിഷ്ടമ്ഭയതി വാ സ വിപാകദോഷ ഇതി | ത ഏതേ ആന്തരിക്ഷേ ന സന്തി ||൧൧||
तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानिलैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् | तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति | तत्र, खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः, पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः; व्यक्तरसता रसदोषः; अनिष्टगन्धता गन्धदोषः; यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स विर्यदोषः; यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति | त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
വ്യാപന്നലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| പഡ്കഃ കര്ദമഃ; ശൈവാലം ശൈവലം; ഹഠഃ ജലകുമ്ഭികാ, ‘അഭൂമിലഗ്നമൂലസ്തൃണവിശേഷഃ’ ഇത്യേകേ| അവച്ഛന്നമ് ആച്ഛാദിതമ്| നാഭിജുഷ്ടം ന സ്പൃഷ്ടമ്| ഉപസൃഷ്ടം സംയുതമ്| വ്യാപന്നം ദോഷാക്രാന്തമ്| താനേവ ഷഡ്ദോഷാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഔഷ്ണ്യം ഭൂബാഷ്പജനിതം, ന പുനരഗ്ന്യാതപകൃതമ്| ദന്തഗ്രാഹിതാ അതിശീതതാऽഭിപ്രേതാ| പങ്കേത്യാദി സികതാ വാലുകാ| അനിഷ്ടഗന്ധതാ വിസ്രാദിഗന്ധതാ| വ്യക്തരസതാ രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യമധുരാദിരസതാ| യദുപയുക്തമിത്യാദി കഫപ്രസേകഃ ശ്ലേഷ്മസ്രവണമ്| വീര്യം ചാചിന്ത്യക്രിയാഹേതുഃ| യദുപയുക്തമിത്യാദി വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡ്ഗുഡാശബ്ദഃ| ത ഏതേ ഇതി ഏതേ പൂര്വോക്താഃ ഷഡ്ദോഷാഃ| ആന്തരിക്ഷേ ഇത്യസ്യോപലക്ഷണത്വാദാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠേऽപി ന സമ്ഭവന്തി||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
വ്യാപന്നസ്യ ചാഗ്നിക്വഥനം സൂര്യാതപപ്രതാപനം തപ്തായഃപിണ്ഡസികതാലോഷ്ട്രാണാം വാ നിര്വാപണം പ്രസാദനം ച കര്തവ്യം, നാഗചമ്പകോത്പലപാടലാപുഷ്പപ്രഭൃതിഭിശ്ചാധിവാസനമിതി ||൧൨||
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं, नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
വ്യാപന്നാനാം പ്രസന്നതോപായം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യാപന്നാനാമിത്യാദി| അഗ്നിക്വഥനം മഹാദോഷദുഷ്ടസ്യ, സൂര്യാതപപ്രതാപനമല്പദോഷേ, തപ്തായഃപിണ്ഡാദിനിര്വാപണം മധ്യദോഷേ| ലോഷ്ട്രഃ കഠിനോ മൃന്മയഃ| നിര്വാപണം ജലേ നിഃക്ഷേപണമിത്യര്ഥഃ| പ്രസാദനം ച കര്തവ്യമിതി അഗ്നിക്വഥനാദിസ്വരൂപം പ്രസാദനം നാന്യത്| ഗന്ധാപനയനേ ഉപായമാഹ- നാഗേത്യാദി| നാഗോ നാഗകേശരഃ, ചമ്പകോ രാജചമ്പകഃ, ഉത്പലം സൌഗന്ധികം; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കേതകീമല്ലികാദിപുഷ്പാണി||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
സൌവര്ണേ രാജതേ താമ്രേ കാംസ്യേ മണിമയേऽപി വാ | പുഷ്പാവതംസം ഭൌമേ വാ സുഗന്ധി സലിലം പിബേത് ||൧൩||
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा | पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
തദുദകം ഗുണവദപി കിമ്മയപാത്രസ്ഥം പേയമിത്യാഹ- സൌവര്ണേ ഇത്യാദി| പുഷ്പാവതംസം പുഷ്പസുഗന്ധീകൃതമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16
വ്യാപന്നം വര്ജയേന്നിത്യം തോയം യച്ചാപ്യനാര്തവമ് | ദോഷസഞ്ജനനം ഹ്യേതന്നാദദീതാഹിതം തു തത് ||൧൪|| വ്യാപന്നമുദകം യസ്തു പിബതീഹാപ്രസാദിതമ് | ശ്വയഥും പാണ്ഡുരോഗം ച ത്വഗ്ദോഷമവിപാകതാമ് ||൧൫|| ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായശൂലഗുല്മോദരാണി ച | അന്യാന്വാ വിഷമാന്രോഗാന്പ്രാപ്നുയാദചിരേണ സഃ ||൧൬||
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् | दोषसञ्जननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत् ||१४|| व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् | श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम् ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च | अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः ||१६||
🔊 Audio coming soon
വ്യാപന്നാദിവര്ജനമാഹ- വ്യാപന്നമിത്യാദി| അനാര്തവമിതി ഋതുവിശേഷാനുപയോഗ്യമ്, അനൃതുവൃഷ്ടമിതി കേചിത്| അപ്രസാധിതമിതി ക്വഥനാദ്യസംസ്കൃതമ്||൧൪-൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
തത്ര സപ്ത കലുഷസ്യ പ്രസാദനാനി ഭവന്തി | തദ്യഥാ- കതകഗോമേദകബിസഗ്രന്ഥിശൈവാലമൂലവസ്ത്രാണി മുക്താമണിശ്ചേതി ||൧൭||
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति | तद्यथा- कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ||१७||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| കതകം ശശകപുരീഷപ്രതിമം ഫലം; ഗോമേദകഃ പുഷ്പരാഗാഭോ മണിഃ, മത്കോലമിതി കേചിത്; ബിസഗ്രന്ഥിഃ പദ്മമൂലം; ശൈവാലമൂലം പ്രസിദ്ധമ്; മുക്താ മൌക്തികം; മണിഃ സ്ഫടികാദിഃ| ഏതേന രൂപദോഷാപയനോപായോ ദര്ശിതഃ| അന്യേ തു ബിസഗ്രന്ഥീത്യസ്യാഗ്രേ ‘പര്ണീമൂലം’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര പര്ണീ പാനീയപൃഷ്ഠജാ, തസ്യാ മൂലം ജടാ||൧൭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
പഞ്ച നിക്ഷേപണാനി ഭവന്തി | തദ്യഥാ- ഫലകം, ത്ര്യഷ്ടകം, മുഞ്ജവലയ, ഉദകമഞ്ചികാ, ശിക്യം ചേതി ||൧൮||
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति | तद्यथा- फलकं, त्र्यष्टकं, मुञ्जवलय, उदकमञ्चिका, शिक्यं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചേത്യാദി| നിക്ഷേപണം യത്ര ജലം നിക്ഷിപ്യതേ സ്ഥാപ്യതേ, തേന ഭൂമ്യാദിസ്പര്ശാഭാവാദ്ദോഷാന്തരാനുദയഃ| ഫലകം ശാല്മലീകാഷ്ഠാദിവിരചിതം, ത്ര്യഷ്ടകമ് അഷ്ടാസ്രദണ്ഡത്രയസംയോഗഃ, മുഞ്ജവലയോ മുഞ്ജാദിവിരചിതോ വലയാകാരഃ, ഉദകമഞ്ചികാ ആകാശാന്തരാലേ നിരന്തരനിഹിതവേത്രവേണ്വാദിവിരചിതാ വേത്രഗൃഹാദ്യഭിധാനാ, ശിക്യം മുഞ്ജാദിവിരചിതം പ്രസിദ്ധമ്||൧൮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
സപ്ത ശീതീകരണാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പ്രവാതസ്ഥാപനമ്, ഉദകപ്രക്ഷേപണം, യഷ്ടികാഭ്രാമണം, വ്യജനം, വസ്ത്രോദ്ധരണം, വാലുകാപ്രക്ഷേപണം, ശിക്യാവലമ്ബനം ചേതി ||൧൯||
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति; तद्यथा- प्रवातस्थापनम्, उदकप्रक्षेपणं, यष्टिकाभ्रामणं, व्यजनं, वस्त्रोद्धरणं, वालुकाप्रक्षेपणं, शिक्यावलम्बनं चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
സപ്തേത്യാദി| ഉദകപ്രക്ഷേപണമിതി സലിലപൂര്ണേ ഭാജനേ വസ്ത്രാദിപീഡിതേ ആകണ്ഠമപരശീതസലിലനിക്ഷേപഃ| യഷ്ടികാഭ്രാമണം യന്ത്രയഷ്ട്യാദിഭ്രാമണമ്| വ്യജനമിതി വ്യജനാദിനാ വാതലീകരണമ്| വസ്ത്രോദ്ധരണം വസ്ത്രേണ ഗാലനമ്| വാലുകാപ്രക്ഷേപണമ് ഉദകപാത്രസ്യ വാലുകാമധ്യേ നിക്ഷേപണമ്| ശിക്യാവലമ്ബനം പ്രസിദ്ധമ്||൧൯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
നിര്ഗന്ധമവ്യക്തരസം തൃഷ്ണാഘ്നം ശുചി ശീതലമ് | അച്ഛം ലഘു ച ഹൃദ്യം ച തോയം ഗുണവദുച്യതേ ||൨൦||
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् | अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
കീദൃശം പുനരുപാദേയം ഭൌമമിത്യാഹ- നിര്ഗന്ധമിത്യാദി| ശുചി അനുപഹതമ്| ലഘു ചേതി ചകാരഃ സമസ്തഗുണവത്ത്വേऽത്യന്തഗുണകാരി, അല്പഗുണവത്ത്വേ ത്വല്പഗുണകാരീതി താരതമ്യസൂചകഃ| ഹൃദ്യം ചേത്യത്ര തു ക്വഥിതജലസ്യ ഹൃദയാപ്രിയത്വേऽപ്യുപഗ്രഹണാര്ഥമ| ഗുണവത് പ്രശസ്തഗുണോപേതമ്||൨൦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
തത്ര നദ്യഃ പശ്ചിമാഭിമുഖാഃ പഥ്യാഃ, ലഘൂദകത്വാത്; പൂര്വാഭിമുഖാസ്തു ന പ്രശസ്യന്തേ, ഗുരൂദകത്വാത്; ദക്ഷിണാഭിമുഖാ നാതിദോഷലാഃ, സാധാരണത്വാത് | തത്ര സഹ്യപ്രഭവാഃകുഷ്ഠം ജനയന്തി, വിന്ധ്യപ്രഭവാഃ കുഷ്ഠം പാണ്ഡുരോഗം ച, മലയപ്രഭവാഃ കൃമീന്, മഹേന്ദ്രപ്രഭവാഃ ശ്ലീപദോദരാണി, ഹിമവത്പ്രഭവാ ഹൃദ്രോഗശ്വയഥുശിരോരോഗശ്ലീപദഗലഗണ്ഡാന്, പ്രാച്യാവന്ത്യാ അപരാവന്ത്യാശ്ചാര്ശാംസ്യുപജനയന്തി, പാരിയാത്രപ്രഭവാഃ പഥ്യാ ബലാരോഗ്യകര്യ ഇതി ||൨൧||
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः, लघूदकत्वात्; पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते, गुरूदकत्वात्; दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः, साधारणत्वात् | तत्र सह्यप्रभवाःकुष्ठं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि, हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्, प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति, पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति ||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ജാങ്ഗലപശ്ചിമദേശസ്ഥാനൂപപൂര്വദേശസ്ഥസാധാരണമധ്യദേശസ്ഥാനാം നദീനാം ഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര നദ്യ ഇത്യാദി| പശ്ചിമാഭിമുഖാ ജാങ്ഗലപശ്ചിമദേശസ്ഥാഃ പശ്ചിമസമുദ്രഗാഃ, പൂര്വാഭിമുഖാഃ ആനൂപദേശസ്ഥാഃ പൂര്വസമുദ്രഗാഃ, ദക്ഷിണാഭിമുഖാഃ മധ്യദേശസ്ഥാഃ| ശൈലാദിഭേദേന ഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| മലയപ്രഭവാ ഇതി മലയപ്രഭവാ ഹി നദ്യോ ദ്വിവിധാ ഭവന്തി- പാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ, അപാഷാണസികതാവാഹിന്യശ്ച; തത്ര പാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ പഥ്യാഃ, അപാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ കൃമീന് ജനയന്തി| ഹിമവത്പ്രഭവാ ഇതി താ അപി ദ്വിവിധാഃ- ഹിമവദുപരിഭാഗപ്രഭവാഃ പഥ്യാഃ, അധോഭാഗപ്രഭവാസ്തു ഹൃദ്രോഗാദിഹേതവഃ| വിശിഷ്ടദേശാശ്രിതപര്വതപ്രഭവാണാം നദീനാം സലിലഗുണം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാച്യേത്യദി| അവന്തീ ഉജ്ജയിനീ തയോപലക്ഷിതോ ദേശസ്തസ്യ പൂര്വസ്യാം ജാതാഃ പ്രാച്യാവന്ത്യാഃ, പശ്ചിമസ്യാം ജാതാ അപരാവന്ത്യാഃ ശൈലാഃ, തേഷു യാ നദ്യഃ; ഏതേന വിശിഷ്ടദേശാശ്രിതപര്വതപ്രഭവാണാം നദീനാം സലിലഗുണ ഉക്തഃ| ‘ഉജ്ജയിന്യുപലക്ഷിതേ ദേശേ യാഃ പ്രാചീം പശ്ചിമാം ചാഭിമുഖം യാന്തി താഃ പ്രാച്യാവന്ത്യാ അപരാവന്ത്യാശ്ച, ന തു ഉജ്ജയിനീപ്രഭവേഷു പര്വതേഷു’ ഇത്യന്യേ| അയമര്ഥോ ഗയദാസേന ദൂഷിതഃ| പാരിയാത്രേത്യാദി പാരിയാത്രഃ പര്വതഭേദഃ, തത്ര പ്രഭവാ നദ്യോ ദ്വിവിധാഃ- തഡാഗജാ ദരീജാശ്ച; തത്ര തഡാഗജാഃ പഥ്യാഃ, ദരീജാ ദോഷലാഃ||൨൧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
നദ്യഃ ശീഘ്രവഹാ ലഘ്വ്യഃ പ്രോക്താ യാശ്ചാമലോദകാഃ | ഗുര്വ്യഃ ശൈവാലസഞ്ഛന്നാഃ കലുഷാ മന്ദഗാശ്ച യാഃ ||൨൨||
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः | गुर्व्यः शैवालसञ्छन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः ||२२||
🔊 Audio coming soon
നദീനാം ധന്വാനൂപസാധാരണശൈലാശ്രയാണാം സര്വാസാമേവ ശേഷീഭൂതം വിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- നദ്യ ഇത്യാദി||൨൨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
പ്രായേണ നദ്യോ മരുഷു സതിക്താ ലവണാന്വിതാഃ | ലഘ്വ്യഃ സമധുരാശ്ചൈവ പൌരുഷേയാ ബലേ ഹിതാഃ ||൨൩||
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः | लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വിശിഷ്ടദേശപ്രഭവാണാം നദീനാം ഗുണവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| മരുഷു പ്രസിദ്ധേഷു മരുദേശേഷു, നതു ജാങ്ഗലശബ്ദാഭിഹിതേഷു| പൌരുഷേയാ വൃഷ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ഈഷത്കഷായാ മധുരാ ലഘുപാകാ ബലേ ഹിതാഃ’ ഇതി പഠന്തി||൨൩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
തത്ര സര്വേഷാമേവ ഭൌമാനാം ഗ്രഹണം പ്രത്യൂഷസി, തത്ര ഹ്യമലത്വം ശൈത്യം ചാധികം ഭവതി, സ ഏവ ചാപാം പരോ ഗുണ ഇതി ||൨൪||
तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि, तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति, स एव चापां परो गुण इति ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഭൌമാനാം ദിനാപേക്ഷം ഗ്രഹണകാലം നിയമയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രത്യൂഷസി പ്രഭാതേ| സ ഏവ ചാപാം പരോ ഗുണ ഇതി സ ച ശൈത്യാമലത്വലക്ഷണോऽപാം പരമോ ഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ശൈത്യം ചാപാം പരോ ഗുണഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര ചകാരോऽമലസൂചനാര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
ദിവാര്കകിരണൈര്ജുഷ്ടം നിശായാമിന്ദുരശ്മിഭിഃ | അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി തത്തുല്യം ഗഗനാമ്ബുനാ ||൨൫||
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः | अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ||२५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ഭൌമാനാമര്കസോമകരസംസ്കാരജഗുണേനാന്തരിക്ഷതുല്യത്വം തദലാഭേ ഉപാദാനായാഹ- ദിവേത്യാദി| അര്കഗ്രഹണേ സിദ്ധേ ദിവാഗ്രഹണം സമസ്തദിനപ്രാപ്ത്യര്ഥം, കിരണഗ്രഹണം ദുര്ദിനവ്യുദാസാര്ഥമ്| ദിവാനിശീതിവചനാത് സരോऽപി ചന്ദ്രാര്കകരസമ്ബദ്ധം സത്യപ്യര്കേ ചന്ദ്രസമ്ബന്ധാദരൂക്ഷം, സത്യപി ചന്ദ്രേऽര്കസമ്ബന്ധാദനഭിഷ്യന്ദി| ദോഷാന് വ്യാധീന് ഝടിതി യദഭിഷ്യന്ദതേ ഉത്പാദയതി തദഭിഷ്യന്ദി, വിപര്യയേണാനഭിഷ്യന്ദി| നിശാഗ്രഹണം സമസ്തരാത്രിപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| യദ്യപി പൌര്ണമാസ്യാമേവ സകലരാത്രൌ ചന്ദ്രസമ്ബന്ധോ നാന്യാസു, തഥാऽപി ഏകയാऽപി പൌര്ണമാസ്യാ രാത്ര്യാऽതിശായീ സംസ്കാരഃ കൃതോऽന്യാസ്വപ്യനുവര്തതേ| ഏതേനാതിശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷം നിന്ദിതമിത്യുക്തം ഭവതി||൨൫||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ഗഗനാമ്ബു ത്രിദോഷഘ്നം ഗൃഹീതം യത് സുഭാജനേ | ബല്യം രസായനം മേധ്യം പാത്രാപേക്ഷി തതഃ പരമ് ||൨൬||
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने | बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
കിങ്ഗുണം പുനര്ഗഗനാമ്ബു യേനൈതത്തുല്യമുച്യത ഇത്യാഹ- ഗഗനാമ്ബ്വിത്യാദി| ബല്യമുപചയൌജഃശക്തികരത്വാത്| വിശിഷ്ടരസാദ്യുത്പാദനാദ്രസായനം സ്വസ്ഥാതുരോപയോഗി| മേധ്യം പവിത്രമ്| പാത്രാപേക്ഷി തതഃ പരമിതി അതിശ്രേഷ്ഠഭാജനേ ഗൃഹീതമധികം ഗുണം കരോതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു മേധ്യസ്ഥാനേ ശീതമിതി പഠന്തി| പൂര്വം ദോഷശമനാദി നോക്തമധുനാ അഗസ്ത്യോദയദര്ശനവിശേഷപ്രഭാവാദുക്തമ്||൨൬||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
രക്ഷോഘ്നം ശീതലം ഹ്ലാദി ജ്വരദാഹവിഷാപഹമ് | ചന്ദ്രകാന്തോദ്ഭവം വാരി പിത്തഘ്നം വിമലം സ്മൃതമ് ||൨൭||
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् | चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ചന്ദ്രകാന്തമണിപ്രഭവജലസ്യ ഗുണമാഹ- രക്ഷോഘ്നമിതാദി| രക്ഷോഘ്നം രാക്ഷസഭയഹരമ്| ഹ്ലാദി സുഖാവഹമ്| ചന്ദ്രകാന്തോദ്ഭവമിതി ചന്ദ്രകാന്തമണിപ്രഭവമ്| ഇദം തു ചന്ദ്രകിരണാനുപ്രവേശാന്നാഭസം, മണിപ്രാദുര്ഭൂതത്വാദ്ഭൌമമിത്യുഭയാത്മകമ്||൨൭||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
മൂര്ച്ഛാപിത്തോഷ്ണദാഹേഷു വിഷേ രക്തേ മദാത്യയേ | ഭ്രമക്ലമപരീതേഷു തമകേ വമഥൌ തഥാ ||൨൮|| ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ ച ശീതമമ്ഭഃ പ്രശസ്യതേ |൨൯|
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये | भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ||२८|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते |२९|
🔊 Audio coming soon
ശീതോഷ്ണവിഷയമാഹ- മൂര്ച്ഛേത്യാദി| പിത്തോഷ്ണദാഹേഷ്വിതി ഉഷ്ണേ ശരദി ഗ്രീഷ്മേ ച| മദാത്യയേ മദ്യവികാരേ| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ| പരീതേഷു യുക്തേഷു| തമകഃ ശ്വാസോ മോഹോ വാ| വമഥൌ ഛര്ദിരോഗേ||൨൮||-
Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30
പാര്ശ്വശൂലേ പ്രതിശ്യായേ വാതരോഗേ ഗലഗ്രഹേ ||൨൯|| ആധ്മാനേ സ്തിമിതേ കോഷ്ഠേ സദ്യഃശുദ്ധേ നവജ്വരേ | ഹിക്കായാം സ്നേഹപീതേ ച ശീതാമ്ബു പരിവര്ജയേത് ||൩൦||
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ||२९|| आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे | हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
പാര്ശ്വേത്യാദി| സ്തിമിതേ കോഷ്ഠേ ആമകോഷ്ഠേ ഇത്യര്ഥഃ| സദ്യഃശുദ്ധേ ഇതി യസ്മിന് ദിനേ ശോധനം കൃതം തത്രേത്യേകേ, അപരേ തു സപ്താഹമിത്യാഹുഃ| യദ്യപ്യൌഷ്ണ്യം സ്പര്ശദോഷ ഉക്തസ്തഥാऽപ്യവസ്ഥായാം വ്യവഹാരാര്ഥത്വേനോപാദേയമ്; അന്യേ തു പൂര്വമൌഷ്ണ്യം ഭൂബാഷ്പജനിതമേവ ദോഷത്വേനോക്തമ്, ഇദം ത്വഗ്ന്യാതപകൃതമിതി സമാദധതി||൨൯-൩൦||
Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37
നാദേയം വാതലം രൂക്ഷം ദീപനം ലഘു ലേഖനമ് | തദഭിഷ്യന്ദി മധുരം സാന്ദ്രം ഗുരു കഫാവഹമ് ||൩൧|| തൃഷ്ണാഘ്നം സാരസം ബല്യം കഷായം മധുരം ലഘു | താഡാഗം വാതലം സ്വാദു കഷായം കടുപാകി ച ||൩൨|| വാതശ്ലേഷ്മഹരം വാപ്യം സക്ഷാരം കടു പിത്തലമ് | സക്ഷാരം പിത്തലം കൌപം ശ്ലേഷ്മഘ്നം ദീപനം ലഘു ||൩൩|| ചൌണ്ട്യമഗ്നികരം രൂക്ഷം മധുരം കഫകൃന്ന ച | കഫഘ്നം ദീപനം ഹൃദ്യം ലഘു പ്രസ്രവണോദ്ഭവമ് ||൩൪|| മധുരം പിത്തശമനമവിദാഹ്യൌദ്ഭിദം സ്മൃതമ് | വൈകിരം കടു സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മഘ്നം ലഘു ദീപനമ് ||൩൫|| കൈദാരം മധുരം പ്രോക്തം വിപാകേ ഗുരു ദോഷലമ് | തദ്വത്പാല്വലമുദ്ദിഷ്ടം വിശേഷാദ്ദോഷലം തു തത് ||൩൬|| സാമുദ്രമുദകം വിസ്രം ലവണം സര്വദോഷകൃത് |൩൭|
नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् | तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम् ||३१|| तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु | ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च ||३२|| वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् | सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु ||३३|| चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च | कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् ||३४|| मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् | वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम् ||३५|| कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् | तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत् ||३६|| सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् |३७|
🔊 Audio coming soon
സമസ്തനദീനാം ശേഷഗുണമാഹ- നാദേയമിത്യാദി| ദ്വിവിധം കൌപം സക്ഷാരമവ്യക്തരസം ച; യത് സക്ഷാരം തത് പിത്തലം, ഇതരന്ന പിത്തലമ്||൩൧-൩൬||-
Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39
അനേകദോഷമാനൂപം വാര്യഭിഷ്യന്ദി ഗര്ഹിതമ് ||൩൭|| ഏഭിര്ദോഷൈരസംയുക്തം നിരവദ്യം തു ജാങ്ഗലമ് | പാകേऽവിദാഹി തൃഷ്ണാഘ്നം പ്രശസ്തം പ്രീതിവര്ധനമ് ||൩൮|| ദീപനം സ്വാദു ശീതം ച തോയം സാധാരണം ലഘു |൩൯|
अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम् ||३७|| एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् | पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम् ||३८|| दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु |३९|
🔊 Audio coming soon
ആനൂപധന്വസാധാരണഗുണൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- അനേകേത്യാദി| അത്ര സ്പര്ശരൂപരസഗന്ധവീര്യവിപാകാഃ പ്രാഗുക്താ ദോഷാ ജ്ഞേയാഃ| ഏഭിരിതി ഏഭിഃ പൂര്വോക്തൈഃ സ്പര്ശാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| അവിദാഹി അദാഹകാരീത്യര്ഥഃ||൩൭-൩൮||-
Adhikarana 28 (39) · Śloka 40
കഫമേദോऽനിലാമഘ്നം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ് ||൩൯|| ശ്വാസകാസജ്വരഹരം പഥ്യമുഷ്ണോദകം സദാ |൪൦|
कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् ||३९|| श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा |४०|
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണോദകഗുണമാഹ- കഫേത്യാദി| പഥ്യം ഹിതമ്| ഉഷ്ണോദകമര്ധാവശിഷ്ടമുദകമ്||൩൯||-
Adhikarana 29 (40) · Śloka 41
യത് ക്വാഥ്യമാനം നിര്വേഗം നിഷ്ഫേനം നിര്മലം ലഘു ||൪൦|| ചതുര്ഭാഗാവശേഷം തു തത്തോയം ഗുണവത് സ്മൃതമ് |൪൧|
यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु ||४०|| चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണോദകഭേദമാഹ- യദിത്യാദി| നിര്വേഗം നിശ്ചലമ്||൪൦||-
Adhikarana 30 (41) · Śloka 42
ന ച പര്യുഷിതം ദേയം കദാചിദ്വാരി ജാനതാ ||൪൧|| അമ്ലീഭൂതം കഫോത്ക്ലേദി ന ഹിതം തത് പിപാസവേ |൪൨|
न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ||४१|| अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे |४२|
🔊 Audio coming soon
പര്യുഷിതമുഷ്ണോദകം ന ദാതവ്യമിത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| പര്യുഷിതം രാത്ര്യുഷിതമ്||൪൧||-
Adhikarana 31 (42) · Śloka 43
മദ്യപാനാത്സമുദ്ഭൂതേ രോഗേ പിത്തോത്ഥിതേ തഥാ ||൪൨|| സന്നിപാതസമുത്ഥേ ച ശൃതശീതം പ്രശസ്യതേ |൪൩|
मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ||४२|| सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते |४३|
🔊 Audio coming soon
ശൃതശീതവിഷയമാഹ- മദ്യപാനാദിത്യാദി| പൂര്വം മദാത്യയേ ശീതമ്, അത്ര തു മദാത്യയസമുദ്ഭൂതേ രോഗേ ശൃതശീതം; മദാത്യയേ മദാത്യയസമുദ്ഭൂതേ രോഗേ ചോഭയസ്മിന്നപി ശൃതശീതം പ്രയോക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൪൨||-
Adhikarana 32 (43) · Śloka 44
സ്നിഗ്ധം സ്വാദു ഹിമം ഹൃദ്യം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ് ||൪൩|| വൃഷ്യം പിത്തപിപാസാഘ്നം നാലികേരോദകം ഗുരു |൪൪|
स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम् ||४३|| वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु |४४|
🔊 Audio coming soon
ഉദകപ്രസങ്ഗേന നാരികേലഫലസലിലസ്യാപി ഗുണം നിദര്ശയന്നാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| നാരികേലോദകമീഷത്പക്വാര്ദ്രനാരികേലഫലാന്തര്വര്തി സലിലമിത്യര്ഥഃ| ജേജ്ഝടസ്തു ‘ലഘു’ ഇതി പഠതി, ലഘുത്വം ച ശീഘ്രപരിണാമിത്വമിച്ഛതി||൪൩||-
Adhikarana 33 (44) · Śloka 45
ദാഹാതീസാരപിത്താസൃങ്മൂര്ച്ഛാമദ്യവിഷാര്തിഷു ||൪൪|| ശൃതശീതം ജലം ശസ്തം തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിഭ്രമേഷു ച |൪൫|
दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु ||४४|| शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च |४५|
🔊 Audio coming soon
അധുനാ ശൃതശീതസ്യ ശേഷവിഷയമാഹ- ദാഹേത്യാദി||൪൪||-
Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46
അരോചകേ പ്രതിശ്യായേ പ്രസേകേ ശ്വയഥൌ ക്ഷയേ ||൪൫|| മന്ദേऽഗ്നാവുദരേ കുഷ്ഠേ ജ്വരേ നേത്രാമയേ തഥാ | വ്രണേ ച മധുമേഹേ ച പാനീയം മന്ദമാചരേത് ||൪൬|| ഇതി ജലവര്ഗഃ |
अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ||४५|| मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा | व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ||४६|| इति जलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
കേഷു രോഗേഷു ജലം മന്ദം പേയമിത്യാഹ- അരോചകേ ഇത്യാദി| യാവത് പ്രതിഷേധയിതുമശക്യം താവദാചരേദിതി മന്ദാര്ഥഃ| അയം പാനീയവര്ഗോ നിബന്ധകാരൈര്വിപരീതക്രമേണ പഠിതഃ| അസ്മാഭിസ്തു യഥൈവ ഗുരുഭിഃ കഥിതസ്തഥൈവ ക്രമേണ വ്യാഖ്യാതഃ| ഇതി പാനീയവര്ഗഃ||൪൫-൪൬||
Adhikarana 35 (47) · Śloka 47
അഥ ക്ഷീരവര്ഗഃ | ഗവ്യമാജം തഥാ ചൌഷ്ട്രമാവികം മാഹിഷം ച യത് | അശ്വായാശ്ചൈവ നാര്യാശ്ച കരേണൂനാം ച യത്പയഃ ||൪൭||
अथ क्षीरवर्गः | गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् | अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ക്ഷീരസ്യാഷ്ടവിധാം യോനിമാഹ- ഗവ്യമിത്യാദി| കരേണുര്ഹസ്തിനീ| അശ്വായാശ്ച നാര്യാശ്ച കരേണൂനാം ചേതി ചകാരത്രയമനുക്തസമാനജാതീയക്ഷീരാണാം സമുച്ചയാര്ഥം, തേനാശ്വതരീഖരീമൃഗീഖങ്ഗിനീക്ഷീരാണാമപി ഗ്രഹണമ്| തത് പുനര്ഭൂയസാ നോപയുജ്യത ഇതി ന കൃതം സാക്ഷാത്തദ്ഗ്രഹണമ്||൪൭||
Adhikarana 36 (48) · Śloka 48
തത്ത്വനേകൌഷധിരസപ്രസാദം പ്രാണദം ഗുരു | മധുരം പിച്ഛിലം ശീതം സ്നിഗ്ധം ശ്ലക്ഷ്ണം സരം മൃദു | സര്വപ്രാണഭൃതാം തസ്മാത് സാത്മ്യം ക്ഷീരമിഹോച്യതേ ||൪൮||
तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु | मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु | सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते ||४८||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാമേവ ക്ഷീരാണാം ദശവിധം ഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| തത്ത്വനേകൌഷധിരസപ്രസാദമിതി തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, ഓഷധിശബ്ദേന സര്വദ്രവ്യാണി ന തു ഫലപാകാവസാനാഃ, രസഃ സാരഃ കിട്ടഭാവ(ഗ)രഹിത ഓജഃശുക്രാദിവത്, ഏതേന ശുക്ലത്വം ദ്യോത്യതേ| പ്രാണദമഗ്നിസോമാദിധാരണാദുപചയാദികരണാദ്വാ| പിച്ഛിലം വിശദവിപരീതമ്| ശ്ലക്ഷ്ണം ഖരവിപരീതമ്| ഏവമിദം ക്ഷീരം ദശഗുണയുക്തം ഭവതി| ജേജ്ഝടസ്തു “തത്ത്വനേകൌഷധിരസപ്രസാദഃ ക്ഷീരതാം ഗതഃ| സര്വപ്രാണഭൃതാം തസ്മാത് സാത്മ്യം ക്ഷീരമിഹോച്യതേ” ഇതി പഠതി, വ്യാരവ്യാനയതി ച- ക്ഷീരതാം ഗതഃ ക്ഷീരത്വം പ്രാപ്തഃ| പ്രാണഭൃതാം പ്രാണിനാം ജരായുജാനാമ്| സാത്മ്യം നാമ സുസ്വം യത് കരോതി തദുച്യതേ||൪൮||
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
തത്ര സര്വമേവ ക്ഷീരം പ്രാണിനാമപ്രതിഷിദ്ധം ജാതിസാത്മ്യാത്, വാതപിത്തശോണിതമാനസേഷ്വപി വികാരേഷ്വവിരുദ്ധം, ജീര്ണജ്വരകാസശ്വാസശോഷക്ഷയഗുല്മോന്മാദോദരമൂര്ച്ഛാഭ്രമമദദാഹപിപാസാഹൃദ്ബസ്തിദോഷ- പാണ്ഡുരോഗഗ്രഹണീദോഷാര്ശഃശൂലോദാവര്താതിസാരപ്രവാഹികായോനിരോഗഗര്ഭാസ്രാവരക്തപിത്തശ്രമക്ലമഹരം, പാപ്മാപഹം ബല്യം വൃഷ്യം വാജീകരണം രസായനം മേധ്യം വയഃസ്ഥാപനമായുഷ്യം ജീവനം ബൃംഹണം സന്ധാനം വമനവിരേചനാസ്ഥാപനം തുല്യഗുണത്വാച്ചൌജസോ വര്ധനം ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണാനാം ക്ഷുദ്വ്യവായവ്യായാമകര്ശിതാനാം ച പഥ്യതമമ് ||൪൯||
तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात्, वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं, जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोष- पाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं, पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं सन्धानं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാമേവ സമാനഗുണാനാം ക്ഷീരാണാം സമാനകര്മ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി| സര്വമ് അഷ്ടവിധമപാത്യര്ഥഃ| പ്രാണിനാം ജരായുജാനാമ്| ജാതിസാത്മ്യാത് മനുഷ്യാദിജാതിസുഖകരത്വാത്| മാനസേഷു വികാരേഷു രജസ്തമഃസംസര്ഗജേഷു| ജീര്ണജ്വരേത്യാദി ജീര്ണശബ്ദമേകേ ജ്വരേണ സഹ സമ്ബധ്നന്തി, അന്യേ തു ക്ലമാന്തൈര്ജ്വരാദിഭിഃ സഹ, ജീര്ണത്വേനൈതേഷു പ്രായേണ വാതപിത്താനുബന്ധോ ഭവതീത്യാഹുഃ| ഹരശബ്ദോ ജ്വരാദിഭിഃ ക്ലമാന്തൈഃ സര്വൈഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| കാസേതി കാസോऽത്ര കഫകാസം ത്യക്ത്വാ, ശോഷോऽത്ര മുഖകണ്ഠതാലൂനാം, ക്ഷയോ രാജയക്ഷ്മാ, ഗുല്മോദരയോര്വാതപൈത്തികയോഃ, മൂര്ച്ഛാഭ്രമമദപിപാസാസു കഫാമരഹിതാസു, ഹൃദയദോഷാണാം വാതപിത്തപ്രായാണാം, പാണ്ഡുരോഗേ വാതപിത്തപ്രായേ, ഗ്രഹണീപ്രദോഷേ ജീര്ണാവസ്ഥായാമ്, അര്ശസ്സു രക്തപിത്തപ്രബലേഷു, അതിസാരേ വാതപിത്തശോണിതപ്രായേ പക്വാവസ്ഥായാം, പ്രവാഹികായാം വാതപിത്തപ്രബലായാം, ഗര്ഭസ്രാവേ ആമാന്വയാദിനാ; രക്തപിത്തേ കഫപ്രധാനേ, അഗ്നിമാന്ദ്യേ ച ന ദേയമ്| ബല്യം മാംസോപചയകരമ്, അന്യേ ഓജസോ വര്ധനമിതി; തന്മതേ ‘ഓജസോ വര്ധനമ്’ ഇതി പാഠോऽഗ്രേ ന ഭവതി| വൃഷ്യം ശുക്രജനകം, വാജീകരണം ശുക്രപ്രവര്തനമ്, ഏതേന ജനകപ്രവര്തകമിത്യുക്തമ്| രസായനം സതതോപയോഗാത്| മേധ്യം മേധാജനകം പവിത്രം വാ| പാപ്മാപഹം പാപോപശമനം വിശേഷതോ ഗവ്യമ്| വയഃസ്ഥാപനം ജരയാ വിനാ| ആയുഷ്യം ആയുഷേ ഹിതമ്| സന്ധാനം ഭഗ്നസ്യ| വമനവിരേചനാസ്ഥാപനമിതി വമനം വമനദ്രവ്യസംയോഗി; വിരേചനം സരത്വാന്മൃദുകോഷ്ഠസ്യ, ‘രേചനദ്രവ്യസംയോഗാദ്വിരേചനമ്’ ഇത്യന്യേ; ആസ്ഥാപനമ് ആസ്ഥാപനദ്രവ്യസംയോഗി, ആസ്ഥാപനം നിരൂഹണമിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തുല്യഗുണത്വാച്ചൌജസോ വര്ധനമിതി യാവന്ത ഏവൌജസോ ഗുണാസ്താവന്ത ഏവ ക്ഷീരസ്യാപി, തേന തൈസ്തൈരേവാത്മഗുണൈസ്തേഷാം സമാനാനാമോജസോ ഗുണാനാമഭിവര്ധനമ്| ജേജ്ഝടസ്തു ‘ഗവ്യം തു ശീതം സ്നിഗ്ധം മധുരമവിദാഹീ’ ഇതി പഠതി, ശേഷം തു സമം; തന്മതേ ഗോക്ഷീരസ്യൈവ ഗുണാഃ||൪൯||
Adhikarana 38 (50) · Śloka 51
അല്പാഭിഷ്യന്ദി ഗോക്ഷീരം സ്നിഗ്ധം ഗുരു രസായനമ് | രക്തപിത്തഹരം ശീതം മധുരം രസപാകയോഃ ||൫൦|| ജീവനീയം തഥാ വാതപിത്തഘ്നം പരമം സ്മൃതമ് |൫൧|
अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् | रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ||५०|| जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् |५१|
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യേന ക്ഷീരസ്യ ഗുണമഭിധായ ഗവ്യസ്യൈവ വിശിഷ്ടം ഗുണകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- ഗോക്ഷീരമിത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം മന്ദക്ലേദപ്രാപ്തിജനകമല്പാഭിഷ്യന്ദി||൫൦||-
Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53
ഗവ്യതുല്യഗുണം ത്വാജം വിശേഷാച്ഛോഷിണാം ഹിതമ് ||൫൧|| ദീപനം ലഘു സങ്ഗ്രാഹി ശ്വാസകാസാസ്രപിത്തനുത് | അജാനാമല്പകായത്വാത് കടുതിക്തനിഷേവണാത് ||൫൨|| നാത്യമ്ബുപാനാദ്വ്യായാമാത് സര്വവ്യാധിഹരം പയഃ |൫൩|
गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ||५१|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् | अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ||५२|| नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः |५३|
🔊 Audio coming soon
അജാക്ഷീരഗുണമാഹ- ഗവ്യതുല്യഗുണമിത്യാദി| ഗുണശബ്ദസ്തത്കാര്യേ ഫലേ വര്തതേ| അത്രാല്പകായത്വാദയഃ സ്വരൂപവിശേഷേണ ന ക്ഷീരപഥ്യത്വേ ഹേതവഃ, തേഷാമല്പകായത്വാദീനാമവ്യാദിഷ്വപി സമ്ഭവാത്; അതോ ദ്വയമേവ ക്ഷീരപഥ്യാപഥ്യവിഭാഗേ ഹേതുര്ജാതിവിശേഷോ ഭ്രമണാദിവിശേഷശ്ച| സര്വവ്യാധിഹരം സര്വദോഷഹരമ്||൫൧-൫൨||-
Adhikarana 40 (53) · Śloka 54
രൂക്ഷോഷ്ണം ലവണം കിഞ്ചിദൌഷ്ട്രം സ്വാദുരസം ലഘു ||൫൩|| ശോഫഗുല്മോദരാര്ശോഘ്നം കൃമികുഷ്ഠവിഷാപഹമ് |൫൪|
रूक्षोष्णं लवणं किञ्चिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ||५३|| शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् |५४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമൌഷ്ട്രക്ഷീരഗുണമാഹ- രൂക്ഷേത്യാദി||൫൩||-
Adhikarana 41 (54) · Śloka 55
ആവികം മധുരം സ്നിഗ്ധം ഗുരു പിത്തകഫാവഹമ് ||൫൪|| പഥ്യം കേവലവാതേഷു കാസേ ചാനിലസമ്ഭവേ |൫൫|
आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ||५४|| पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे |५५|
🔊 Audio coming soon
ആവികക്ഷീരഗുണമാഹ- ആവികമിത്യാദി| കഫാവഹം കഫകരമ്| കേവലവാതേഷ്വിതി കേവലേഷ്വനാവൃതേഷു, അസംയുക്തേഷ്വപീത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “ആവികം മധുരം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം പിത്തകഫാവഹമ്| ഗുരു ശുദ്ധേऽനിലേ പഥ്യം സേകശ്ചാനിലശോണിതേ”- ഇതി| ശുദ്ധേऽനിലേ അനാവൃതേ, അനിലശോണിതേ രക്താവൃതേ വാതേ, സേകഃ പരിഷേകഃ||൫൪||-
Adhikarana 42 (55) · Śloka 56
മഹാഭിഷ്യന്ദി മധുരം മാഹിഷം വഹ്നിനാശനമ് ||൫൫|| നിദ്രാകരം ശീതതരം ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധതരം ഗുരു |൫൬|
महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ||५५|| निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु |५६|
🔊 Audio coming soon
മഹിഷീക്ഷീരമാഹ- മഹാഭിഷ്യന്ദീത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാമതിശയക്ലേദപ്രാപ്തിജനകം മഹാഭിഷ്യന്ദി| ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധതരം ഗോക്ഷീരാത് സ്നിഗ്ധതരമിത്യര്ഥഃ||൫൫||-
Adhikarana 43 (56) · Śloka 57
ഉഷ്ണമൈകശഫം ബല്യം ശാഖാവാതഹരം പയഃ ||൫൬|| മധുരാമ്ലരസം രൂക്ഷം ലവണാനുരസം ലഘു |൫൭|
उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ||५६|| मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु |५७|
🔊 Audio coming soon
അശ്വാദിക്ഷീരമാഹ- ഉഷ്ണമിത്യാദി| ഏകശഫാ അശ്വാദയഃ, ശഫഃ ഖുരഃ| ‘ശാഖാ ബാഹുജങ്ഘേ, തദ്വാതഹരമ്’ ഇത്യേകേ; ‘ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ’ ഇത്യന്യേ| ‘കാഞ്ജികസ്യേവ പ്രഭാവാദാധാരപ്രഭാവാച്ച ശാഖായാം ഹന്തി, കോഷ്ഠേ കരോതീ’ ഇത്യാമനന്തി||൫൬||-
Adhikarana 44 (57) · Śloka 58
നാര്യാസ്തു മധുരം സ്തന്യം കഷായാനുരസം ഹിമമ് ||൫൭|| നസ്യാശ്ച്യോതനയോഃ പഥ്യം ജീവനം ലഘു ദീപനമ് |൫൮|
नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ||५७|| नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् |५८|
🔊 Audio coming soon
മാനുഷം ക്ഷീരമാഹ- നാര്യാസ്ത്വിത്യാദി| ആശ്ച്യോതനമക്ഷിപൂരണമ്||൫൭||-
Adhikarana 45 (58) · Śloka 59
ഹസ്തിന്യാ മധുരം വൃഷ്യം കഷായാനുരസം ഗുരു ||൫൮|| സ്നിഗ്ധം സ്ഥൈര്യകരം ശീതം ചക്ഷുഷ്യം ബലവര്ധനമ് |൫൯|
हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ||५८|| स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् |५९|
🔊 Audio coming soon
ഹസ്തിനീക്ഷീരമാഹ- ഹസ്തിന്യാ ഇത്യാദി| സ്ഥൈര്യകരം ശരീരദാര്ഢ്യകരമ്, അന്യേ ‘താരുണ്സ്ഥാപകമ്’ ഇത്യാഹുഃ||൫൮||-
Adhikarana 46 (59) · Śloka 60
പ്രായഃ പ്രാഭാതികം ക്ഷീരം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ് ||൫൯|| രാത്ര്യാഃ സോമഗുണത്വാച്ച വ്യായാമാഭാവതസ്തഥാ |൬൦|
प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||५९|| रात्र्याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा |६०|
🔊 Audio coming soon
പ്രാഭാതികം ക്ഷീരമാഹ- പ്രായ ഇത്യാദി| വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ||൫൯||-
Adhikarana 47 (60) · Śloka 61
ദിവാകരാഭിതപ്താനാം വ്യായാമാനിലസേവനാത് ||൬൦|| ശ്രമഘ്നം വാതനുച്ചൈവ ചക്ഷുഷ്യം ചാപരാഹ്ണികമ് |൬൧|
दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ||६०|| श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् |६१|
🔊 Audio coming soon
ആപരാഹ്ണികക്ഷീരമാഹ- ദിവാകരേത്യാദി| അപരാഹ്ണോ ദിനാന്തഭാഗഃ| വൃദ്ധാനുമതൌ പാഠാവിമൌ||൬൦||-
Adhikarana 48 (61) · Śloka 61
പയോऽഭിഷ്യന്ദി ഗുര്വാമം പ്രായശഃ പരികീര്തിതമ് ||൬൧||
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ആമക്ഷീരമാഹ- പയ ഇത്യാദി||൬൧||
Adhikarana 49 (62) · Śloka 62
തദേവോക്തം ലഘുതരമനഭിഷ്യന്ദി വൈ ശൃതമ് |൬൨|
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् |६२|
🔊 Audio coming soon
പക്വസ്യ ഗുണമാഹ- തദിത്യാദി| ശൃതം പക്വമ്, ആവര്തിതമിത്യര്ഥഃ| അനഭിഷ്യന്ദി കിഞ്ചിദഭിഷ്യന്ദീത്യര്ഥഃ|൬൨|
Adhikarana 50 (62) · Śloka 62
വര്ജയിത്വാ സ്ത്രിയാഃ സ്തന്യമാമമേവ ഹി തദ്ധിതമ് ||൬൨||
वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ||६२||
🔊 Audio coming soon
സ്ത്രീക്ഷീരേ പാകനിഷേധമാഹ- വര്ജയിത്വേത്യാദി| സ്ത്രിയാഃ സ്തന്യം വര്ജയിത്വാऽന്യദുഗ്ധാനി ശൃതാന്യേവ ഹിതാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| തത് സ്ത്രീഭവം സ്തന്യമാമമക്വഥിതമേവ ഹിതമ്||൬൨||
Adhikarana 51 (63) · Śloka 63
ധാരോഷ്ണം ഗുണവത് ക്ഷീരം വിപരീതമതോऽന്യഥാ |൬൩|
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा |६३|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സര്വക്ഷീരാണാമേവ ദോഹനകാലധാരാപാതോഷ്ണാനാം ഗുണവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ധാരോഷ്ണമിത്യാദി| ഗുണവത് ഗുണാന്വിതം, വിപരീതമഗുണവത്, അതോऽന്യഥേതി ധാരോഷ്ണം യന്ന ഭവതി|൬൩|
Adhikarana 52 (63) · Śloka 63
തദേവാതിശൃതം ശീതം ഗുരു ബൃംഹണമുച്യതേ ||൬൩||
तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
അതിപക്വമാഹ- തദിത്യാദി| ബൃംഹണം ദേഹവൃദ്ധികരമ്||൬൩||
Adhikarana 53 (64) · Śloka 64
അനിഷ്ടഗന്ധമമ്ലം ച വിവര്ണം വിരസം ച യത് | വര്ജ്യം സലവണം ക്ഷീരം യച്ച വിഗ്രഥിതം ഭവേത് ||൬൪|| ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ |
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् | वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ||६४|| इति क्षीरवर्गः |
🔊 Audio coming soon
കീദൃശം ക്ഷീരം വര്ജ്യമിത്യാഹ- അനിഷ്ടേത്യാദി| വിവര്ണം ശുക്ലാദ്വര്ണാന്തരമാപന്നമ്| വിരസം മധുരാദന്യരസമ്| വിഗ്രഥിതമമ്ലാദിദ്രവ്യസംയോഗേന വിഗ്രഥിതാവയവം, യല്ലോകേ വിനഷ്ടമിതി പ്രസിദ്ധമ്||൬൪||
Adhikarana 54 (65) · Śloka 65
അഥ ദധിവര്ഗഃ | ദധി തു മധുരമമ്ലമത്യമ്ലം ചേതി; തത്കഷായാനുരസം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം പീനസവിഷമജ്വരാതിസാരാരോചകമൂത്രകൃച്ഛ്രകാര്ശ്യാപഹം വൃഷ്യം പ്രാണകരം മങ്ഗല്യം ച ||൬൫||
अथ दधिवर्गः | दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति; तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च ||६५||
🔊 Audio coming soon
അഥ ദധിഭേദാനാഹ- ദധീത്യാദി| ഏതേന ത്രിപ്രകാരം ദധ്യുക്തമ്| സാമാന്യദധിഗുണമാഹ- തദിത്യാദി| ഉഷ്ണമുഷ്ണവീര്യമ്| വൃഷ്യം ശുക്രകരമ്| മങ്ഗല്യം മങ്ഗലഹേതുഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ദധി തു മധുരം സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ഗുര്വമ്ലമഭിഷ്യന്ദി ശ്ലേഷ്മപിത്തശോഫവര്ധനം കാര്ശ്യാപഹം രോചനം മങ്ഗല്യം ച, തദേവ ചോദ്ധൃതസാരം ഗ്രാഹ്യനഭിഷ്യന്ദി ച, സസരം കഫമേദഃശുക്രകൃത്, ത്രിദോഷകൃന്മന്ദജാതമ്’ ഇതി||൬൫||
Adhikarana 55 (66) · Śloka 66
മഹാഭിഷ്യന്ദി മധുരം കഫമേദോവിവര്ധനമ് | കഫപിത്തകൃദമ്ലം സ്യാദത്യമ്ലം രക്തദൂഷണമ് ||൬൬||
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् | कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
അഥ ത്രിപ്രകാരസ്യാപി ദധ്നോ ഗുണമാഹ- മഹേത്യാദി| മഹാഭിഷ്യന്ദീതി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്||൬൬||
Adhikarana 56 (67) · Śloka 67
വിദാഹി സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം മന്ദജാതം ത്രിദോഷകൃത് |൬൭|
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् |६७|
🔊 Audio coming soon
മന്ദജാതഗുണമാഹ- വിദാഹീത്യാദി| ത്രിദോഷകൃദിതി ദോഷാന് വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ കരോതീതി ദോഷകൃദിതി സിദ്ധേ ത്രിഗ്രഹണമേതജ്ജ്ഞാപയതി യന്മന്ദജാതം ദധി ത്രീനപി ദോഷാന് യൌഗപദ്യേന തുല്യബലസ്വേന ച കോപയതി, ന പുനഃ പരിപാഠ്യാ ഹീനാധികഭാവേന വാ|൬൭|
Adhikarana 57 (67) · Śloka 68
സ്നിഗ്ധം വിപാകേ മധുരം ദീപനം ബലവര്ധനമ് ||൬൭|| വാതാപഹം പവിത്രം ച ദധി ഗവ്യം രുചിപ്രദമ് |൬൮|
स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ||६७|| वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् |६८|
🔊 Audio coming soon
ഗോദധ്യാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി||൬൭||-
Adhikarana 58 (68) · Śloka 69
ദധ്യാജം കഫപിത്തഘ്നം ലഘു വാതക്ഷയാപഹമ് ||൬൮|| ദുര്നാമശ്വാസകാസേഷു ഹിതമഗ്നേശ്ച ദീപനമ് |൬൯|
दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ||६८|| दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् |६९|
🔊 Audio coming soon
അജാദധ്യാഹ- ദധ്യാജമിത്യാദി||൬൮||-
Adhikarana 59 (69) · Śloka 70
വിപാകേ മധുരം വൃഷ്യം വാതപിത്തപ്രസാദനമ് ||൬൯|| ബലാസവര്ധനം സ്നിഗ്ധം വിശേഷാദ്ദധി മാഹിഷമ് |൭൦|
विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ||६९|| बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् |७०|
🔊 Audio coming soon
മഹിഷീദധ്യാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| ബലാസഃ ശ്ലേഷ്മാ| സ്നിഗ്ധപദബലാസവര്ധനപദാഭ്യാം സഹ ‘വിശേഷാത്’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ||൬൯||-
Adhikarana 60 (70) · Śloka 71
വിപാകേ കടു സക്ഷാരം ഗുരു ഭേദ്യൌഷ്ട്രികം ദധി ||൭൦|| വാതമര്ശാംസി കുഷ്ഠാനി കൃമീന് ഹന്ത്യുദരാണി ച |൭൧|
विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि ||७०|| वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ട്രീദധ്യാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| സക്ഷാരമീഷത്ക്ഷാരമ്||൭൦||-
Adhikarana 61 (71) · Śloka 72
കോപനം കഫവാതാനാം ദുര്നാമ്നാം ചാവികം ദധി ||൭൧|| രസേ പാകേ ച മധുരമത്യഭിഷ്യന്ദി ദോഷലമ് |൭൨|
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि ||७१|| रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् |७२|
🔊 Audio coming soon
മേഷീദധ്യാഹ- കോപനമിത്യാദി| ദുര്നാമാനി അര്ശാംസി| ദോഷലമപഥ്യത്വേന വികാരകാരി||൭൧||-
Adhikarana 62 (72) · Śloka 73
ദീപനീയമചക്ഷുഷ്യം വാഡവം ദധി വാതലമ് ||൭൨|| രൂക്ഷമുഷ്ണം കഷായം ച കഫമൂത്രാപഹം ച തത് |൭൩|
दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ||७२|| रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् |७३|
🔊 Audio coming soon
അശ്വാദധ്യാഹ- ദീപനീയമിത്യാദി| വാഡവമാശ്വമ്||൭൨||-
Adhikarana 63 (73) · Śloka 74
സ്നിഗ്ധം വിപാകേ മധുരം ബല്യം സന്തര്പണം ഗുരു ||൭൩|| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം ദോഷഘ്നം ദധി നാര്യാ ഗുണോത്തരമ് |൭൪|
स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं सन्तर्पणं गुरु ||७३|| चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् |७४|
🔊 Audio coming soon
മാനുഷീദധ്യാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം ശ്രേഷ്ഠം ചക്ഷുഷ്യമിത്യര്ഥഃ| ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്||൭൩||-
Adhikarana 64 (74) · Śloka 75
ലഘു പാകേ ബലാസഘ്നം വീര്യോഷ്ണം പക്തിനാശനമ് ||൭൪|| കഷായാനുരസം നാഗ്യാ ദധി വര്ചോവിവര്ധനമ് |൭൫|
लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम् ||७४|| कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् |७५|
🔊 Audio coming soon
ഹസ്തിനീദധ്യാഹ- ലഘ്വിത്യാദി||൭൪||-
Adhikarana 65 (75) · Śloka 76
ദധീന്യുക്താനി യാനീഹ ഗവ്യാദീനി പൃഥക് പൃഥക് ||൭൫|| വിജ്ഞേയമേവം സര്വേഷു ഗവ്യമേവ ഗുണോത്തരമ് |൭൬|
दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ||७५|| विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् |७६|
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാം ഗോദധി ശ്രേഷ്ഠമിത്യാഹ- ദധീനീത്യാദി| ഏവമേതേന പ്രകാരേണ, ഏവാവധാരണേ||൭൫||-
Adhikarana 66 (76) · Śloka 77
വാതഘ്നം കഫകൃത് സ്നിഗ്ധം ബൃംഹണം നാതിപിത്തകൃത് ||൭൬|| കുര്യാദ്ഭക്താഭിലാഷം ച ദധി യത് സുപരിസ്രുതമ് |൭൭|
वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत् ||७६|| कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् |७७|
🔊 Audio coming soon
വസ്ത്രാദിഗാലിതദധിഗുണമാഹ- വാതഘ്നമിത്യാദി| സുപരിസ്രുതം സുഷ്ഠു ഗാലിതം വസ്ത്രാദിഭിഃ||൭൬||-
Adhikarana 67 (77) · Śloka 78
ശൃതാത് ക്ഷീരാത്തു യജ്ജാതം ഗുണവദ്ദധി തത് സ്മൃതമ് ||൭൭|| വാതപിത്തഹരം രുച്യം ധാത്വഗ്നിബലവര്ധനമ് |൭൮|
शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ||७७|| वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् |७८|
🔊 Audio coming soon
ക്വഥിതക്ഷീരജാതസ്യ ദധ്നോ ഗുണമാഹ- ശൃതാദിത്യാദി||൭൭||-
Adhikarana 68 (78) · Śloka 79
ദധ്നഃ സരോ ഗുരുര്വൃഷ്യോ വിജ്ഞേയോऽനിലനാശനഃ ||൭൮|| വഹ്നേര്വിധമനശ്ചാപി കഫശുക്രവിവര്ധനഃ |൭൯|
दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ||७८|| वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः |७९|
🔊 Audio coming soon
ദധ്യവയവവിശേഷാണാം ഗുണവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ദധ്ന ഇത്യാദി| സരഃ ദധ്ന ഉപരിതനോ ഭാഗഃ സ്നേഹബഹുലഃ ‘തര’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| വഹ്നേര്വിധമനഃ അഗ്നിനാശനഃ| വൃഷ്യഃ ശുക്രവര്ധന ഇതി ചോഭയമതിവൃദ്ധികരത്വപ്രാപ്തയേ; ഏതേന ജനകപ്രവര്തകമുക്തമ്||൭൮||-
Adhikarana 69 (79) · Śloka 80
ദധി ത്വസാരം രൂക്ഷം ച ഗ്രാഹി വിഷ്ടമ്ഭി വാതലമ് ||൭൯|| ദീപനീയം ലഘുതരം സകഷായം രുചിപ്രദമ് |൮൦|
दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ||७९|| दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् |८०|
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ധൃതസ്നേഹസ്യ ദധ്നോ ഗുണമാഹ- ദധീത്യാദി| അസാരം സാരരഹിതമ്| വിഷ്ടമ്ഭീതി സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ; അന്യേ ‘വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ’ ഇതി പ്രാഹുഃ||൭൯||-
Adhikarana 70 (80) · Śloka 81
ശരദ്ഗ്രീഷ്മവസന്തേഷു പ്രായശോ ദധി ഗര്ഹിതമ് ||൮൦|| ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവ വര്ഷാസു ദധി ശസ്യതേ |൮൧|
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ||८०|| हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते |८१|
🔊 Audio coming soon
ഋതുഭേദേന ഹേയോപാദേയതാമാഹ- ശരദിത്യാദി||൮൦||-
Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83
തൃഷ്ണാക്ലമഹരം മസ്തു ലഘു സ്രോതോവിശോധനമ് ||൮൧|| അമ്ലം കഷായം മധുരമവൃഷ്യം കഫവാതനുത് | പ്രഹ്ലാദനം പ്രീണനം ച ഭിനത്ത്യാശു മലം ച തത് | ബലമാവഹതേ ക്ഷിപ്രം ഭക്തച്ഛന്ദം കരോതി ച ||൮൨|| സ്വാദ്വമ്ലമത്യമ്ലകമന്ദജാതം തഥാ ശൃതക്ഷീരഭവം സരശ്ച | അസാരമേവം ദധി സപ്തധാऽസ്മിന് വര്ഗേ സ്മൃതാ മസ്തുഗുണാസ്തഥൈവ ||൮൩|| ഇതി ദധിവര്ഗഃ |
तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम् ||८१|| अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् | प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् | बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च ||८२|| स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च | असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव ||८३|| इति दधिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
മസ്തുഗുണമാഹ- തൃഷ്ണേത്യാദി| മസ്തു അധോദധി ജലമിശ്രം; തച്ച സപ്തവിധം ദധിഭേദാത്; അന്യേ തു ദധിതക്രജഭേദേന മസ്തു ദ്വിവിധമിച്ഛന്തി| മലം മൂത്രപുരീഷമ്| ഭക്തച്ഛന്ദം ഭോജനാഭിലാഷമ്||൮൧-൮൩||
Adhikarana 72 (84) · Śloka 84
അഥ തക്രവര്ഗഃ | തക്രം തു മധുരമമ്ലം കഷായാനുരസമുഷ്ണവീര്യം ലഘുരൂക്ഷമഗ്നിദീപനം ഗരശോഫാതിസാരഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാര്ശഃപ്ലീഹഗുല്മാരോചകവിഷമജ്വരതൃഷ്ണാച്ഛര്ദിപ്രസേകശൂലഭേദഃശ്ലേഷ്മാനിലഹരം മധുരവിപാകം ഹൃദ്യം മൂത്രകൃച്ഛ്രസ്നേഹവ്യാപത്പ്രശമനമവൃഷ്യം ച ||൮൪||
अथ तक्रवर्गः | तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघुरूक्षमग्निदीपनं गरशोफातिसारग्रहणीपाण्डुरोगार्शःप्लीहगुल्मारोचकविषमज्वरतृष्णाच्छर्दिप्रसेकशूलभेदःश्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नेहव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च ||८४||
🔊 Audio coming soon
അഥ തക്രഗുണാനാഹ- തക്രമിത്യാദി| ഗരം കൃത്രിമം വിഷം, സദാഭാവിനം വര്ജയിത്വാऽന്യേ വിഷമജ്വരാഃ, പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ| സ്നേഹവ്യാപത് സ്നേഹാതിയോഗായോഗസമുത്ഥോ വികാരഃ| അവൃഷ്യമ് അശുക്രലമ്| തച്ച തന്ത്രാന്തരേ ത്രിവിധം- “രൂക്ഷമര്ധോദ്ധൃതസ്നേഹം യതശ്ചാനുദ്ധൃതം ഘൃതമ്| തക്രം ദോഷാഗ്നിബലവിത്ത്രിവിധം തത് പ്രയോജയേത്” (ച. ചി. അ. ൧൪)- ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ സര്വേഷാമേവൈതേഷാം പൃഥഗ്ഗുണോപവര്ണനം കൃതമ്||൮൪||
Adhikarana 73 (85) · Śloka 85
മന്ഥനാദിപൃഥഗ്ഭൂതസ്നേഹമര്ധോദകം ച യത് | നാതിസാന്ദ്രദ്രവം തക്രം സ്വാദ്വമ്ലം തുവരം രസേ | യത്തു സസ്നേഹമജലം മഥിതം ഘോലമുച്യതേ ||൮൫||
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् | नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे | यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते ||८५||
🔊 Audio coming soon
അഥ കീദൃക് തക്രം യസ്യായം ഗുണനിര്ദേശഃ കൃതഃ? ഉച്യതേ- മന്ഥനാദീത്യാദി| ഘോലമാഹ- യത്ത്വിത്യാദി| തത്തു ദധിഗുണമേവ| സസ്നേഹം സജലമുദശ്വിത്; തദ്ഗുണാസ്തു മതാന്തരാദ്ബോദ്ധവ്യാഃ||൮൫||
Adhikarana 74 (86) · Śloka 86
നൈവ തക്രം ക്ഷതേ ദദ്യാന്നോഷ്ണകാലേ ന ദുര്ബലേ | ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമദാഹേഷു ന രോഗേ രക്തപൈത്തികേ ||൮൬||
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले | न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ||८६||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ തക്രസ്യ നിഷേധവിഷയമാഹ- നൈവേത്യാദി| ഉഷ്ണകാലേ ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോഃ||൮൬||
Adhikarana 75 (87) · Śloka 87
ശീതകാലേऽഗ്നിമാന്ദ്യേ ച കഫോത്ഥേഷ്വാമയേഷു ച | മാര്ഗാവരോധേ ദുഷ്ടേ ച വായൌ തക്രം പ്രശസ്യതേ ||൮൭||
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च | मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते ||८७||
🔊 Audio coming soon
കേഷു പ്രശസ്തമിത്യാഹ- ശീതകാല ഇത്യാദി| മാര്ഗാവരോധേ സ്രോതഃശോധകത്വാത്| ദുഷ്ടേ ച വായൌ വികൃതേ വാതേ; സ ച പ്രായഃ കോഷ്ഠസ്ഥോ ജ്ഞേയഃ||൮൭||
Adhikarana 76 (88) · Śloka 88
തത് പുനര്മധുരം ശ്ലേഷ്മപ്രകോപണം പിത്തപ്രശമനം ച; അമ്ലം വാതഘ്നം പിത്തകരം ച ||൮൮||
तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च; अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च ||८८||
🔊 Audio coming soon
തക്രസ്യ രസവിശേഷേണ ഗുണവിശേഷമാഹ- തദിത്യാദി||൮൮||
Adhikarana 77 (89) · Śloka 89
വാതേऽമ്ലം സൈന്ധവോപേതം, സ്വാദു പിത്തേ സശര്കരമ് | പിബേത്തക്രം കഫേ ചാപി വ്യോഷക്ഷാരസമന്വിതമ് ||൮൯||
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं, स्वादु पित्ते सशर्करम् | पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
സംയോഗവിശേഷേണ ത്രിദോഷഹരത്വമാഹ- വാതേ ഇത്യാദി||൮൯||
Adhikarana 78 (90) · Śloka 90
ഗ്രാഹിണീ വാതലാ രൂക്ഷാ ദുര്ജരാ തക്രകൂര്ചികാ |൯൦|
ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका |९०|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ഹേത്വന്തരൈര്വിഗ്രഥിതസ്യ ഘനീഭൂതാവയവസ്യ സ്വഗുണാന് നിര്ദിശന്നാഹ- ഗ്രാഹിണീത്യാദി| വിനഷ്ടം തക്രം ഘനാവയവം തക്രകൂര്ചികാ|൯൦|
Adhikarana 79 (90) · Śloka 90
തക്രാല്ലഘുതരോ മണ്ഡഃ കൂര്ചികാദധിതക്രജഃ ||൯൦||
तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ||९०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം തക്രാദ്ദധിമസ്തുനസ്തഥാ തക്രമസ്തുനോऽപി വിശേഷം ഗുണേഷു ദര്ശയന്നാഹ- തക്രാദിത്യാദി| മണ്ഡോ മസ്തുകഃ; കൂര്ചികാഭൂതം യദ്ദധി തക്രം ച താഭ്യാം ജാതോ യോ മണ്ഡഃ സ തക്രാല്ലഘുതരഃ, പ്രാകൃതദധിജാതം പുനര്മസ്തു ലാഘവാത്തക്രസമമേവ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി, ‘ദധികൂര്ചികതക്രജഃ’ ഇതി| തക്ര പ്രാകൃതദധിജഃ, കൂര്ചികീഭൂതദധിജഃ, കൂര്ചികീഭൂതതക്രജ ഇതി മസ്തുത്രയസങ്ഗ്രഹഃ| ‘തക്രതുല്യോ ദധിമണ്ഡോ വിഷ്ടമ്ഭാരുചിനാശന’ ഇതി ച ക്വചിത് പഠ്യതേ| പ്രാകൃതമസ്തു ച ഗ്രീഷ്മാദിവിദാഹേന സുജാതസ്യ ദധ്നോऽച്ഛോ ഭാഗ ഉച്യതേ||൯൦||
Adhikarana 80 (91) · Śloka 91
ഗുരുഃ കിലാടോऽനിലഹാ പുംസ്ത്വനിദ്രാപ്രദഃ സ്മൃതഃ |൯൧|
गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्राप्रदः स्मृतः |९१|
🔊 Audio coming soon
തക്രകൂര്ചികാപ്രസ്താവേ ക്ഷീരകൂര്ചികാമാഹ- ഗുരുരിത്യാദി| കൂര്ചികീഭൂതക്ഷീരസ്യ ഘനഭാഗഃ കിലാടഃ; യം ലോകാഃ ക്ഷീരാംശുമിത്യാഹുഃ, സൂദാസ്തു ‘കിലാടീ’ ഇതി| പുംസ്ത്വം ശുക്രമ്|൯൧|
Adhikarana 81 (91) · Śloka 91
മധുരൌ ബൃംഹണൌ വൃഷ്യൌ തദ്വത്പീയൂഷമോരടൌ ||൯൧||
मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ ||९१||
🔊 Audio coming soon
പീയൂഷമോരടാവാഹ- മധുരാവിത്യാദി| തദ്വദിതി കിലാടതുല്യൌ| പീയൂഷഃ സദ്യഃപ്രസൂതായാ ഗോഃ ക്ഷീരം സപ്താഹം യാവത്, തദേവ സപ്താഹാത് പരതോ യാവത് പ്രസന്നതാം ന ഗച്ഛതി താവത് ‘മോരട’ ഇത്യുച്യതേ| ജേജ്ജടസ്തു ‘വിനഷ്ടക്ഷീരഭവം മസ്തു മോരടമ്’ ഇത്യാഹ||൯൧||
Adhikarana 82 (92) · Śloka 92
നവനീതം പുനഃ സദ്യസ്കം ലഘു സുകുമാരം മധുരം കഷായമീഷദമ്ലം ശീതലം മേധ്യം ദീപനം ഹൃദ്യം സങ്ഗ്രാഹി പിത്താനിലഹരം വൃഷ്യമവിദാഹി ക്ഷയകാസവ്രണശോഷാര്ശോऽര്ദിതാപഹം, ചിരോത്ഥിതം ഗുരു കഫമേദോവിവര്ധനം ബലകരം ബൃംഹണം ശോഷഘ്നം വിശേഷേണ ബാലാനാം പ്രശസ്യതേ ||൯൨||
नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं सङ्ग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽर्दितापहं, चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते ||९२||
🔊 Audio coming soon
സദ്യസ്കം നവനീതമാഹ- നവനീതമിത്യാദി| സദ്യസ്കം സദ്യോഭവമ്| സുകുമാരം ദേഹസൌകുമാര്യകരമ്| സങ്ഗ്രാഹി പ്രഭാവാത്തക്രാവയവസമ്ബന്ധാച്ച, അത ഏവാമ്ലമ്| ചിരോത്ഥിതസ്യ നവനീതസ്യ ഗുണമാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| ബലകരമോജസ്കരമ്| ബൃംഹണം ദേഹോപചയകരമ്| വിശേഷേണാതിശയേനേത്യര്ഥഃ||൯൨||
Adhikarana 83 (93) · Śloka 93
ക്ഷീരോത്ഥം പുനര്നവനീതമുത്കൃഷ്ടസ്നേഹമാധുര്യമതിശീതം സൌകുമാര്യകരം ചക്ഷുഷ്യം സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്തനേത്രരോഗഹരം പ്രസാദനം ച ||൯൩||
क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं सङ्ग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च ||९३||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീരമഥനോത്ഥിതസ്യ നവനീതസ്യ ഗുണമാഹ- ക്ഷീരോത്ഥമിത്യാദി| ദധ്യുത്ഥിതനവനീതാപേക്ഷയാ ഉത്കൃഷ്ടേ സ്നേഹമാധുര്യേ യസ്മിന് തത്തഥാ| അതിശീതമപി തദപേക്ഷയൈവ| പ്രസാദനം ചേതി രക്തപിത്തനേത്രരോഗയോഃ| പ്രസാദനസ്ഥാനേ ‘വര്ണപ്രസാദനീയമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൯൩||
Adhikarana 84 (94) · Śloka 94
സന്താനികാ പുനര്വാതഘ്നീ തര്പണീ വൃഷ്യാ ബല്യാ സ്നിഗ്ധാ രുച്യാ മധുരാ മധുരവിപാകാ രക്തപിത്തപ്രസാദനീ ഗുര്വീ ച ||൯൪||
सन्तानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपाका रक्तपित्तप्रसादनी गुर्वी च ||९४||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീരോത്ഥനവനീതപ്രസങ്ഗേന ക്ഷീരോത്ഥസന്താനികാമാഹ- സന്താനികേത്യാദി| സന്താനികാ ക്ഷീരസ്യോപരി സ്ത്യാനോ ഭാഗഃ ക്ഷീരസര ഇത്യര്ഥഃ| തര്പണീ തൃപ്തിജനികാ||൯൪||
Adhikarana 85 (95) · Śloka 95
വികല്പ ഏഷ ദധ്യാദിഃ ശ്രേഷ്ഠോ ഗവ്യോऽഭിവര്ണിതഃ | വികല്പാനവശിഷ്ടാംസ്തു ക്ഷീരവീര്യാത്സമാദിശേത് ||൯൫|| ഇതി തക്രവര്ഗഃ |
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः | विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत् ||९५|| इति तक्रवर्गः |
🔊 Audio coming soon
നനു ചാഷ്ടാനാം ക്ഷീരാണാം നിര്ദിഷ്ടത്വാദിഹ തക്രമസ്തുതക്രകൂര്ചികാകിലാടപീയൂഷമോരടനവനീതസന്താനികാദയഃ കസ്യ ക്ഷീരസ്യോക്താ ഇത്യാഹ- വികല്പ ഇത്യാദി| വികല്പോ ഭേദഃ പ്രകാരഃ| ദധി ആദിര്യസ്യ സ ദധ്യാദിഃ| ഗവ്യ ഇതി ഗോരേവ| അഭിവര്ണിതഃ കഥിതഃ| ന പുനരജാവിപ്രഭൃതീനാം, യതഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വേഭ്യഃ പ്രധാനമ്| തത് കിമജാദീനാം ദധ്യാദി ന സമ്ഭവതീത്യാഹ- വികല്പാനിത്യാദി| അവശിഷ്ടാന് ഉര്വരിതാന്| ക്ഷീരവീര്യാദിതി ക്ഷീരവീര്യം ക്ഷീരഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| യഥാऽജാദീനാം ക്ഷീരഗുണസ്തദനുഗുണസ്തത്തക്രാദിഗുണോ വാച്യ ഇത്യര്ഥഃ||൯൫||
Adhikarana 86 (96) · Śloka 96
അഥ ഘൃതമ് | ഘൃതം തു മധുരം സൌമ്യം മൃദു ശീതവീര്യമനഭിഷ്യന്ദി സ്നേഹനമുദാവര്തോന്മാദാപസ്മാരശൂലജ്വരാനാഹവാതപിത്തപ്രശമനമഗ്നിദീപനം സ്മൃതിമതിമേധാകാന്തിസ്വരലാവണ്യസൌകുമാര്യൌജസ്തേജോബലകരമായുഷ്യം വൃഷ്യം മേധ്യം വയഃസ്ഥാപനം ഗുരു ചക്ഷുഷ്യം ശ്ലേഷ്മാഭിവര്ധനം പാപ്മാലക്ഷ്മീപ്രശമനം വിഷഹരം രക്ഷോഘ്നം ച ||൯൬||
अथ घृतम् | घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदु शीतवीर्यमनभिष्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्यौजस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च ||९६||
🔊 Audio coming soon
അഥ ഘൃതമാഹ- ഘൃതം ത്വിത്യാദി| ഏതേ സാമാന്യഘൃതസ്യ ഗുണാഃ, അന്യേ തു ഗവ്യസ്യൈവേതി ഗുണശ്രേഷ്ഠത്വാദിത്യാഹുഃ| സൌമ്യത്വമുഷ്ണേऽപി യഥാऽവിക്ഷീരേ, അത ഏവ ശീതവീര്യമിത്യുക്തമ്| അനഭിഷ്യന്ദീതി അത്രേഷദര്ഥേ നഞ്; തേന, അല്പാഭിഷ്യന്ദീത്യര്ഥഃ; ഏതേന ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം മന്ദക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| സ്നേഹനം സ്നിഗ്ധത്വാപാദകമ്| ഉദാവര്താദിപ്രശമനം നിരാമാണാമേവ നതു സാമാനാമ്| ജ്വരസ്യ ജീര്ണസ്യ പ്രശമനം ശാന്തികരമിത്യര്ഥഃ| സ്മൃത്യാദിഭിര്ബലാന്തൈഃ സഹ കരശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| സ്മൃതിഃ അതീതസ്മരണമ്; അനാഗതജ്ഞാനം മതിഃ; മേധാ ഗ്രന്ഥധാരണശക്തിഃ; കാന്തിഃ ശോഭാ; ലാവണ്യം രൂപാതിശയഃ; സൌകുമാര്യം മാര്ദവമങ്ഗാനാമ്; ഓജോ ഹൃദി സ്ഥിതം ധാതുധാമ; തേജഃ പരാക്രമഃ, അന്യേ പ്രഭാമാഹുഃ, സാ ച മഹാപഞ്ജികായാം നിഷിദ്ധാ; ബലമുപചയഃ| മേധ്യം പവിത്രമ്| വയഃസ്ഥാപനമിതി യാവദേവായുഃ പ്രമിതം താവദേവായുഃ സ്ഥാപയത്യനാബാധമ്| പാപാദീനി ഹന്തി പ്രഭാവാത്| രക്ഷോഘ്നം രാക്ഷസഭയഹരമ്| ‘ത്രിദോഷാപകര്ഷണമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, സ തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ പാഠഃ| തത്രാപി വാതപിത്തസമ്ബദ്ധസ്യൈവ കഫസ്യ ഹന്തൃത്വം, നതു കേവലസ്യ||൯൬||
Adhikarana 87 (97) · Śloka 97
വിപാകേ മധുരം ശീതം വാതപിത്തവിഷാപഹമ് | ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം ബല്യം ച ഗവ്യം സര്പിര്ഗുണോത്തരമ് ||൯൭||
विपाके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् | चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യേന ഘൃതഗുണമഭിധായ ഗവ്യഘൃതസ്യ വിശേഷഗുണമാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യമിതി സര്വചക്ഷുഷ്യശ്രേഷ്ഠമിത്യര്ഥഃ| ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്||൯൭||
Adhikarana 88 (98) · Śloka 98
ആജം ഘൃതം ദീപനീയം ചക്ഷുഷ്യം ബലവര്ധനമ് | കാസേ ശ്വാസേ ക്ഷയേ ചാപി പഥ്യം പാകേ ച തല്ലഘു ||൯൮||
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् | कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ||९८||
🔊 Audio coming soon
ആജം ഘൃതമാഹ- ആജമിത്യാദി||൯൮||
Adhikarana 89 (99) · Śloka 99
മധുരം രക്തപിത്തഘ്നം ഗുരു പാകേ കഫാവഹമ് | വാതപിത്തപ്രശമനം സുശീതം മാഹിഷം ഘൃതമ് ||൯൯||
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् | वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
മാഹിഷഘൃതമാഹ- മധുരമിത്യാദി||൯൯||
Adhikarana 90 (100) · Śloka 100
ഔഷ്ട്രം കടു ഘൃതം പാകേ ശോഫക്രിമിവിഷാപഹമ് | ദീപനം കഫവാതഘ്നം കുഷ്ഠഗുല്മോദരാപഹമ് ||൧൦൦||
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् | दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
ഔഷ്ട്രഘൃതമാഹ- ഔഷ്ട്രമിത്യാദി||൧൦൦||
Adhikarana 91 (101) · Śloka 101
പാകേ ലഘ്വാവികം സര്പിര്ന ച പിത്തപ്രകോപണമ് | കഫേऽനിലേ യോനിദോഷേ ശോഷേ കമ്പേ ച തദ്ധിതമ് ||൧൦൧||
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् | कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
ആവികഘൃതമാഹ- പാകേ ഇത്യാദി||൧൦൧||
Adhikarana 92 (102) · Śloka 102
പാകേ ലഘൂഷ്ണവീര്യം ച കഷായം കഫനാശനമ് | ദീപനം ബദ്ധമൂത്രം ച വിദ്യാദൈകശഫം ഘൃതമ് ||൧൦൨||
पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् | दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम् ||१०२||
🔊 Audio coming soon
ആശ്വഘൃതമാഹ- പാകേ ഇത്യാദി| ഐകശഫം ഘൃതമശ്വായാ ഘൃതമിത്യര്ഥഃ||൧൦൨||
Adhikarana 93 (103) · Śloka 103
ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം സ്ത്രീണാം തു സര്പിഃ സ്യാദമൃതോപമമ് | വൃദ്ധിം കരോതി ദേഹാഗ്ന്യോര്ലഘുപാകം വിഷാപഹമ് ||൧൦൩||
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् | वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
മാനുഷീഘൃതമാഹ- ചക്ഷുഷ്യമിത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം സര്വചക്ഷുഷ്യശ്രേഷ്ഠമ്||൧൦൩||
Adhikarana 94 (104) · Śloka 104
കഷായം ബദ്ധവിണ്മൂത്രം തിക്തമഗ്നികരം ലഘു | ഹന്തി കാരേണവം സര്പിഃ കഫകുഷ്ഠവിഷക്രിമീന് ||൧൦൪||
कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु | हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
ഹാസ്തിനഘൃതമാഹ- കഷായമിത്യാദി| കാരേണവം ഹാസ്തിനമ്||൧൦൪||
Adhikarana 95 (105) · Śloka 105
ക്ഷീരഘൃതം പുനഃ സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്തഭ്രമമൂര്ച്ഛാപ്രശമനം നേത്രരോഗഹിതം ച ||൧൦൫||
क्षीरघृतं पुनः सङ्ग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च ||१०५||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീരോത്ഥഘൃതഗുണമാഹ- ക്ഷീരഘൃതമിത്യാദി| ക്ഷീരമഥനാത് സമുദ്ഭൂതനവനീതോത്ഥിതം ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതമ്| സങ്ഗ്രാഹി പ്രഭാവാത്| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ| മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ||൧൦൫||
Adhikarana 96 (106) · Śloka 106
സര്പിര്മണ്ഡസ്തു മധുരഃ സരോ യോനിശ്രോത്രാക്ഷിശിരസാം ശൂലഘ്നോ ബസ്തിനസ്യാക്ഷിപൂരണേഷൂപദിശ്യതേ ||൧൦൬||
सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ||१०६||
🔊 Audio coming soon
ഘൃതമണ്ഡസ്യ ഗുണമാഹ- സര്പിര്മണ്ഡസ്ത്വിത്യാദി| വിലീനഘൃതസ്യ ഘനീഭൂത ഉപരിതനോ ഭാഗോ മണ്ഡഃ||൧൦൬||
Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111
സര്പിഃ പുരാണം സരം കടുവിപാകം ത്രിദോഷാപഹം മൂര്ച്ഛാമദോന്മാദോദരജ്വരഗരശോഷാപസ്മാരയോനിശ്രോത്രാക്ഷിശിര ശൂലഘ്നം ദീപനം ബസ്തിനസ്യപൂരണേഷൂപദിശ്യതേ ||൧൦൭|| ഭവതി ചാത്ര- പുരാണം തിമിരശ്വാസപീനസജ്വരകാസനുത് | മൂര്ച്ഛാകുഷ്ഠവിഷോന്മാദഗ്രഹാപസ്മാരനാശനമ് ||൧൦൮|| (ഏകാദശശതം ചൈവ വത്സരാനുഷിതം ഘൃതമ് | രക്ഷോഘ്നം കുമ്ഭസര്പിഃ സ്യാത് പരതസ്തു മഹാഘൃതമ് ||൧൦൯|| പേയം മഹാഘൃതം ഭൂതൈഃ കഫഘ്നം പവനാധികൈഃ | ബല്യം പവിത്രം മേധ്യം ച വിശേഷാത്തിമിരാപഹമ് ||൧൧൦|| സര്വഭൂതഹരം ചൈവ ഘൃതമേതത് പ്രശസ്യതേ) ||൧൧൧|| ഇതി ഘൃതവര്ഗഃ |
सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते ||१०७|| भवति चात्र- पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् | मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ||१०८|| (एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् | रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ||१०९|| पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः | बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ||११०|| सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते) ||१११|| इति घृतवर्गः |
🔊 Audio coming soon
പുരാണഘൃതഗുണമാഹ- സര്പിരിത്യാദി| പുരാണം ദശവര്ഷസ്ഥിതമ്| വിഷരുധിരമദ്യജാ മദാസ്ത്രയഃ, ഗരഃ സംയോഗവിഷമ്| പൂരണേऽക്ഷിപൂരണേ| ഏകാദശശതമിതി ഏകാദശോത്തരം ശതമിത്യര്ഥഃ| ഭൂതൈഃ പ്രാണിഭിഃ| ആചാര്യസ്തു ‘കൌമ്ഭം തു ശതവത്സരമ്’ ഇത്യാഹ| അയം പാഠോ നിബന്ധേഷു ന ദൃശ്യതേ, അസ്മാഭിസ്തു ബഹുവൈദ്യപഠിതത്വാത് പഠിതഃ||൧൦൭-൧൧൧||
Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113
അഥ തൈലാനി | തൈലം ത്വാഗ്നേയമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം മധുരം മധുരവിപാകം ബൃംഹണം പ്രീണനം വ്യവായി സൂക്ഷ്മം വിശദം ഗുരു സരം വികാസി വൃഷ്യം ത്വക്പ്രസാദനം മേധാമാര്ദവമാംസസ്ഥൈര്യവര്ണബലകരം ചക്ഷുഷ്യം ബദ്ധമൂത്രം ലേഖനം തിക്തകഷായാനുരസം പാചനമനിലബലാസക്ഷയകരം ക്രിമിഘ്നമശിതപിത്തജനനം യോനിശിരഃകര്ണശൂലപ്രശമനം ഗര്ഭാശയശോധനം ച, തഥാ ഛിന്നഭിന്നവിദ്ധോത്പിഷ്ടച്യുതമഥിതക്ഷതപിച്ചിതഭഗ്നസ്ഫുടിതക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധവിശ്ലിഷ്ടദാരിതാ ഭിഹതദുര്ഭഗ്നമൃഗവ്യാലവിദഷ്ടപ്രഭൃതിഷു ച പരിഷേകാഭ്യങ്ഗാവഗാഹാദിഷു തിലതൈലം പ്രശസ്യതേ ||൧൧൨|| തദ്ബസ്തിഷു ച പാനേഷു നസ്യേ കര്ണാക്ഷിപൂരണേ | അന്നപാനവിധൌ ചാപി പ്രയോജ്യം വാതശാന്തയേ ||൧൧൩||
अथ तैलानि | तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक्प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णबलकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरःकर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च, तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्नस्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लिष्टदारिता भिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते ||११२|| तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे | अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ||११३||
🔊 Audio coming soon
ജങ്ഗമസ്നേഹോത്തമം ഘൃതം നിര്ദിശ്യ സ്ഥാവരസ്നേഹോത്തമം തൈലം ഗുണകര്മഭ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- തൈലമിത്യാദി| തിലേഷു ഭവം തൈലം തിലതൈലമ്| ആഗ്നേയമുഷ്ണമിതി പ്രഭാ ആഗ്നേയീ ന ചോഷ്ണാ, ക്ഷാര ഉഷ്ണഃ സൌമ്യശ്ച, മത്സ്യാ ഉഷ്ണാ ന ത്വാഗ്നേയാഃ, അത ഏവാഗ്നേയമുഷ്ണമിത്യുഭയമുക്തമ്| ബൃംഹണം ധാതുപുഷ്ടികരത്വേന ശരീരദാര്ഢ്യാവഹത്വാത്; ന ച ലേഖനത്വമപ്യസ്യ വിരുദ്ധം, മേദോഹരത്വാത്| ന ഖലു തൈലം മേദോഘ്നമപി മാംസം ന കരോതി, പ്രതിനിയതശക്തിത്വാദ്ദ്രവ്യാണാമ്| പ്രീണനം തൃപ്തിജനകമ്| വ്യവായി അപരിണതമേവ വ്യാപ്യ ദേഹം പച്യതേ| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മസ്രോതോനുസാരി| വിശദം നിര്മലമ്| വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചകമ്| വൃഷ്യം ശുക്രലമ്, അന്യേ തു ധാതുപോഷണകരണാദ്വൃഷ്യം, സദ്യഃ പുനരവൃഷ്യമേവ| യദുക്തം ജാതൂകര്ണേന- ‘അശുക്രാര്ഥേ തൈലലവണമ്’ ഇതി| ത്വക്പ്രസാദനമഭ്യങ്ഗേ ഭോജനേ ച| വര്ണോ ഗൌരാദിഃ| ബലകരമുത്സാഹകരമ്| ചക്ഷുഷ്യം പരിണാമേ, ന തു പൂരണേന| ലേഖനം മേദോഹരമ്| അനിലബലാസക്ഷയകരമിതി മിലിതവാതബലാസയോഃ ക്ഷയകരം, ന കേവലസ്യ വാതസ്യ ന ച കേവലസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ; അഥവാ ക്ഷയോ മാര്ഗഃ, അനിലബലാസസ്രോതഃശോധനമിത്യര്ഥഃ| അശിതപിത്തജനനമ് ജല്പതനൂകരണപിത്തയോര്ജനകം, ശിതം ഹി തനൂകരണം, നഞീഷദര്ഥേ, തേനാല്പതനൂകരണമിതി ലഭ്യതേ; കേചിദശിതമിതി പൃഥക് പഠന്തി, തച്ച മഹാപഞ്ജികായാം ദൂഷിതമ്| ഛിന്നം ദ്വിധാഭൂതം, ഭിന്നം വിദാരിതം, വിദ്ധം സൂച്യാദിഭിഃ, ഉത്പിഷ്ടം ചൂര്ണിതം, ച്യുതം സ്ഥാനാദധോഗതം, മഥിതം വിലോഡിതം, ക്ഷതമുരഃക്ഷതാദി, പിഞ്ചിതം ചിപ്പടീഭൂതം ‘ചിര്പിതം’ ഇതി ലോകേ, ഭഗ്നം സന്ധിമുക്താദിഭേദം, സ്ഫുടിതം ബഹുധാ ഖണ്ഡീഭൂതം, വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിവിശ്ലേഷമാത്രയുക്തം, ദാരിതം സ്ഫാടി(ഡി)തമിത്യര്ഥഃ, അഭിഹതം ലഗുഡാദിഭിഃ, ദുര്ഭഗ്നം ചൂര്ണിതാതിപാതിതം മജ്ജാനുഗതാദികം കൃച്ഛ്രസാധ്യം ദുഷ്ടം ഭഗ്നം, മൃഗവ്യാലവിദഷ്ടം ദുഷ്ടമൃഗഭക്ഷിതമ്| പരിഷേകഃ അങ്ഗോപരി തൈലധാരാദിനിപാതഃ, അഭ്യങ്ഗഃ പ്രസിദ്ധഃ, അവഗാഹോऽപക്രീഡനമ് | അന്നപാനവിധാവിതി വിധൌ സംസ്കരണേ||൧൧൨-൧൧൩||
Adhikarana 99 (114) · Śloka 114
ഏരണ്ഡതൈലം മധുരമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ദീപനം കടു കഷായാനുരസം സൂക്ഷ്മം സ്രോതോവിശോധനം ത്വച്യം വൃഷ്യം മധുരവിപാകം വയഃസ്ഥാപനം യോനിശുക്രവിശോധനമാരോഗ്യമേധാകാന്തിസ്മൃതിബലകരം വാതകഫഹരമധോഭാഗദോഷഹരം ച ||൧൧൪||
एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्यमेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च ||११४||
🔊 Audio coming soon
ഏരണ്ഡതൈലസ്യ ഗുണകര്മാണ്യാഹ- ഏരണ്ഡതൈലമിത്യാദി| അധോഭാഗദോഷഹരം വിരേചനേന ദോഷഹരമിത്യര്ഥഃ||൧൧൪||
Adhikarana 100 (115) · Śloka 115
നിമ്ബാതസീകുസുമ്ഭമൂലകജീമൂതകവൃക്ഷകകൃതവേധനാര്കകമ്പില്ലകഹസ്തികര്ണപൃഥ്വീകാപീലു- കരഞ്ജേങ്ഗുദീശിഗ്രുസര്ഷപസുവര്ചലാവിഡങ്ഗജ്യോതിഷ്മതീഫലതൈലാനി തീക്ഷ്ണാനി ലഘൂന്യുഷ്ണവീര്യാണി കടൂനി കടുവിപാകാനി സരാണ്യനിലകഫകൃമികുഷ്ഠപ്രമേഹശിരോരോഗാപഹരാണി ചേതി ||൧൧൫||
निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्णपृथ्वीकापीलु- करञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति ||११५||
🔊 Audio coming soon
നിമ്ബാദിഫലസ്നേഹഗുണാനാഹ- നിമ്ബേത്യാദി| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ, വൃക്ഷകഃ കുടജഃ, കൃതവേധനഃ കോശാതകീ, അര്കഃ പ്രസിദ്ധഃ, കമ്പില്ലകോ രേചനികഃ, ഹസ്തികര്ണോ മഹാപര്ണോ ‘ഭൂപലാശ’ ഇത്യുച്യതേ, അന്യേ രക്തൈരണ്ഡമാഹുഃ, പൃഥ്വീകാ കൃഷ്ണജീരകഃ, പീലുഃ പ്രസിദ്ധഃ, കരഞ്ജോ വൃക്ഷകരഞ്ജഃ, ഇങ്ഗുദീ കണ്ടകീ(ക)വൃക്ഷഃ പ്രസിദ്ധഃ, അന്യേ പുത്രജീവകമാഹുഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനഫലം, സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഃ, വിഡങ്ഗഃ കൃമിഹാ, ജ്യോതീഷ്മതി കാകമര്ദനികാ| നിമ്ബതൈലം തന്ത്രാന്തരേ പലിതഹരമുക്തമ്, ഇഹാപി സാമാന്യേന ശിരോരോഗാപഹരത്വേന പലിതഹരത്വമുച്യതേ||൧൧൫||
Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119
വാതഘ്നം മധുരം തേഷു ക്ഷൌമം തൈലം ബലാപഹമ് | കടുപാകമചക്ഷുഷ്യം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗുരുപിത്തലമ് ||൧൧൬|| കൃമിഘ്നം സാര്ഷപം തൈലം കണ്ഡൂകുഷ്ഠാപഹം ലഘു | കഫമേദോനിലഹരം ലേഖനം കടു ദീപനമ് ||൧൧൭|| കൃമിഘ്നമിങ്ഗുദീതൈലമീഷത്തിക്തം തഥാ ലഘു | കുഷ്ഠാമയകൃമിഹരം ദൃഷ്ടിശുക്രബലാപഹമ് ||൧൧൮|| വിപാകേ കടുകം തൈലം കൌസുമ്ഭം സര്വദോഷകൃത് | രക്തപിത്തകരം തീക്ഷ്ണമചക്ഷുഷ്യം വിദാഹി ച ||൧൧൯||
वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् | कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम् ||११६|| कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु | कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम् ||११७|| कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु | कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम् ||११८|| विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् | रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च ||११९||
🔊 Audio coming soon
ഏഷു കേഷാഞ്ചിത് സാമാന്യഗുണാദ്വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- വാതഘ്നമിത്യാദി| ക്ഷൌമമിതി അതസീഭവമ്||൧൧൬-൧൧൯||
Adhikarana 102 (120) · Śloka 120
കിരാതതിക്തകാതിമുക്തകബിഭീതകനാലികേരകോലാക്ഷോഡജീവന്തീപ്രിയാലകര്ബുദാര- സൂര്യവല്ലീത്രപുസൈര്വാരുകകര്കാരുകൂഷ്മാണ്ഡപ്രഭൃതീനാം തൈലാനി മധുരാണി മധുരവിപാകാനി വാതപിത്തപ്രശമനാനി ശീതവീര്യാണ്യഭിഷ്യന്ദീനി സൃഷ്ടമൂത്രാണ്യഗ്നിസാദനാനി ചേതി ||൧൨൦||
किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदार- सूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरविपाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति ||१२०||
🔊 Audio coming soon
കടൂന്യഭിധായ മധുരാണി നിര്ദിശന്നാഹ- കിരാതേത്യാദി| അതിമുക്തക ആവാന്തകഃ, കോലോ ബദരമജ്ജാ, അക്ഷോഡ ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ, ജീവന്തീ സ്വര്ണജീവന്തീഫലം, പ്രിയാലഃ പ്രസിദ്ധോ മധുരാമ്ലഫലഃ, കര്ബുദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ; സൂര്യവല്ലീ അര്കപുഷ്പീ, ‘സൂര്യാവര്തഭേദഃ’ ഇത്യന്യേ, സുവര്ചലായാഃ പൂര്വമേവ പഠിതത്വാത്; ത്രപുസം കര്കടീഫലം ‘ത്രിഷുഡീ’ ഇതി ലോകേ, ഏര്വാരുര്ഗ്രീഷ്മകര്കടികാ, കര്കാരു വാഡവം ത്രപുസമ്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കാലിങ്ഗാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അഗ്നിസാദനാനി അഗ്നിമാന്ദ്യകരാണി| കിരാതതിക്തകാദീനാം തിക്താനാമപി മധുരാണി തൈലാനി പ്രത്യക്ഷദൃഷ്ടത്വാത്||൧൨൦||
Adhikarana 103 (121) · Śloka 121
മധൂകകാശ്മര്യപലാശതൈലാനി മധുരകഷായാണി കഫപിത്തപ്രശമനാനി ||൧൨൧||
मधूककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि ||१२१||
🔊 Audio coming soon
മധൂകാദീനാം തൈലാന്യാഹ- മധൂകേത്യാദി| പലാശഃ കിംശുകഃ||൧൨൧||
Adhikarana 104 (122) · Śloka 122
തുവരകഭല്ലാതകതൈലേ ഉഷ്ണേ മധുരകഷായേ തിക്താനുരസേ വാതകഫകുഷ്ഠമേദോമേഹകൃമിപ്രശമനേ ഉഭയതോഭാഗദോഷഹരേ ച ||൧൨൨||
तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च ||१२२||
🔊 Audio coming soon
തുവരകാദിതൈലമാഹ- തുവരകേത്യാദി| തുവരകം പശ്ചിമാര്ണവതീരജാതമാഹുഃ| തദുക്തം- “പത്രൈസ്തു കേശരാകാരൈഃ കപിത്ഥസദൃശൈഃ ഫലൈഃ| വൃക്ഷസ്തുവരകോ നാമ പശ്ചിമാര്ണവതീരജഃ”- ഇതി| ഉഭയതോഭാഗദോഷഹരേ ചേതി വമനേന വിരേചനേന ചേത്യര്ഥഃ||൧൨൨||
Adhikarana 105 (123) · Śloka 123
സരലദേവദാരുശിംശപാഗുരുഗണ്ഡീരസാരസ്നേഹാസ്തിക്തകടുകഷായാ ദുഷ്ടവ്രണശോധനാഃ കൃമികഫകുഷ്ഠാനിലഹരാശ്ച ||൧൨൩||
सरलदेवदारुशिंशपागुरुगण्डीरसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च ||१२३||
🔊 Audio coming soon
സാരസ്നേഹാനാഹ- സരലേത്യാദി| സരലാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ| ഗണ്ഡീരഃ സാരപ്രധാനസ്തരുവിശേഷഃ| സാരസ്ത്വന്തര്ഗതഃ പ്രധാനഭൂതോऽവയവവിശേഷഃ||൧൨൩||
Adhikarana 106 (124) · Śloka 124
തുമ്ബീകോശാമ്രദന്തീദ്രവന്തീശ്യാമാസപ്തലാനീലികാകമ്പില്ലകശങ്ഖിനീസ്നേഹാസ്തിക്തകടുകഷായാ അധോഭാഗദോഷഹരാഃ കൃമികഫകുഷ്ഠാനിലഹരാ ദുഷ്ടവ്രണശോധനാശ്ച ||൧൨൪||
तुम्बीकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्लकशङ्खिनीस्नेहास्तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च ||१२४||
🔊 Audio coming soon
തുമ്ബ്യാദീനാം സ്നേഹമാഹ- തുമ്ബീത്യാദി| തുമ്ബീ തിക്താലാബുഃ, കോശാമ്രഃ ‘കോശമ്ബ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, ദന്തീ ദന്തിനീ, ദ്രവന്തീ ശമ്ബരീ, ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ, സപ്തലാ സാതലേതി പ്രസിദ്ധാ, നീലിനീ ശ്രീഫലികാ, കമ്പില്ലകഃ പ്രസിദ്ധഃ, ശങ്ഖിനീ ശ്വേതശ്രീഫലികാ, അന്യേ യവതിക്താഭേദമാഹുഃ| അധോഭാഗദോഷഹരാ ഇതി വിരേചനേന ദോഷഹരാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൨൪||
Adhikarana 107 (125) · Śloka 125
യവതിക്താതൈലം സര്വദോഷപ്രശമനമീഷത്തിക്തമഗ്നിദീപനം ലേഖനം മേധ്യം പഥ്യം ച ||൧൨൫||
यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनमीषत्तिक्तमग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं च ||१२५||
🔊 Audio coming soon
യവതിക്താതൈലമാഹ- യവതിക്താതൈലമിത്യാദി| യവതിക്താ യവക്ഷേത്രേഷു ജായതേ തിക്തസപ്താഷ്ടപത്രാ ‘യവേന്തികാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ||൧൨൫||
Adhikarana 108 (126) · Śloka 126
ഏകൈഷികാതൈലം മധുരമതിശീതം പിത്തഹരമനിലപ്രകോപണം ശ്ലേഷ്മാഭിവര്ധനം ച ||൧൨൬||
एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च ||१२६||
🔊 Audio coming soon
ഏകൈഷികാതൈലമാഹ- ഏകൈഷികാതൈലമിത്യാദി| ഏകൈഷികാ അവിദ്ധകരണീ ‘പാഠാ’ ഇതി ലോകേ, ത്രിവൃദിതി ജേജ്ഝടഃ||൧൨൬||
Adhikarana 109 (127) · Śloka 127
സഹകാരതൈലമീഷത്തിക്തമതിസുഗന്ധി വാതകഫഹരം രൂക്ഷം മധുരകഷായം രസവന്നാതിപിത്തകരം ച ||൧൨൭||
सहकारतैलमीषत्तिक्तमतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नातिपित्तकरं च ||१२७||
🔊 Audio coming soon
ആമ്രതൈലമാഹ- സഹകാരതൈലമിത്യാദി| സഹകാരതൈലമാമ്രതൈലമ്| തച്ച ‘ആമ്രസ്യ തരുണഫലവൃന്തഭങ്ഗമാത്രത ഏവ ജാതമ്’ ഇതി ഗയീ, ‘തത്ഫലമജ്ജസ്നേഹഃ’ ഇത്യന്യേ||൧൨൭||
Adhikarana 110 (128) · Śloka 128
ഫലോദ്ഭവാനി തൈലാനി യാന്യുക്താനീഹ കാനിചിത് | ഗുണാന് കര്മ ച വിജ്ഞായ ഫലാനീവ വിനിര്ദിശേത് ||൧൨൮||
फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् | गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
ഫലാനാമാനന്ത്യാത് ഫലഗുണാതിദേശം തൈലേऽപ്യാഹ- ഫലോദ്ഭവാനീത്യാദി| ഇഹ ജഗതി| ഫലാനീവേതി ഫലസദൃശഗുണാഃ കര്മാണി ചേത്യര്ഥഃ; അഥവാ ഇഹ തൈലവര്ഗേ യാനി കാനിചിത് ഫലോദ്ഭവാനി തൈലാന്യുക്താനി താനി താവദുക്തഗുണകര്മഭ്യാമേവ ജ്ഞേയാനി, ശേഷാണി തു ഫലതൈലാനി ഫലസ്യ ഗുണാന് കര്മ ച വിജ്ഞായ ഫലാനീവ വിനിര്ദിശേദിത്യര്ഥഃ| കേചിത്തു ‘യാന്യുക്താനീഹ കാനിചിത്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘യാനീത്യുക്താനി കാനിചിത്’ ഇതി പഠന്തി, ശേഷം ച സമമ്| തച്ച സുബോധമ്||൧൨൮||
Adhikarana 111 (129) · Śloka 129
യാവന്തഃ സ്ഥാവരാഃ സ്നേഹാഃ സമാസാത്പരികീര്തിതാഃ | സര്വേ തൈലഗുണാ ജ്ഞേയാഃ സര്വേ ചാനിലനാശനാഃ ||൧൨൯||
यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः | सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാം സ്ഥാവരാണാം സ്നേഹാനാം തിലതൈലഗുണത്വമാഹ- യാവന്ത ഇത്യാദി| സര്വേ തൈലഗുണാ ജ്ഞേയാ ഇതി ഏതേന തിലതൈലേ യേ കേചിദ്ധര്മാഃ യാനി ച കാനിചിത് കര്മാണി താന്യപരേഷ്വപി തൈലേഷു വര്തന്ത ഇത്യുക്തം, ന തു സര്വേ തിലതൈലധര്മാഃ സര്വാണി തിലതൈലകര്മാണി; അന്യേ തു ഗുണശബ്ദേന സര്വസാധാരണീം സ്നിഗ്ധതാമാഹുഃ||൧൨൯||
Adhikarana 112 (130) · Śloka 130
സര്വേഭ്യസ്ത്വിഹ തൈലേഭ്യസ്തിലതൈലം വിശിഷ്യതേ | നിഷ്പത്തേസ്തദ്ഗുണത്വാച്ച തൈലത്വമിതരേഷ്വപി ||൧൩൦||
सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते | निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि ||१३०||
🔊 Audio coming soon
തിലതൈലപ്രാധാന്യകഥനദ്വാരേണേതരേഷാം തൈലാനാമപി തൈലത്വമാഹ- സര്വേഭ്യസ്ത്വിത്യാദി| നിഷ്പത്തേരിതി യഥാ തൈലം തിലാനാം നിഷ്പദ്യതേ തഥൈവൈരണ്ഡാദിതൈലമപീതി നിഷ്പത്തിസാമ്യാദിത്യര്ഥഃ| തദ്ഗുണത്വാച്ചേതി കൈശ്ചിത്തിലതൈലകര്മഭിഃ കൈശ്ചിത്തിലതൈലധര്മൈശ്ച സമാനത്വാത്||൧൩൦||
Adhikarana 113 (131) · Śloka 131
ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം ച വസാമേദോമജ്ജാനോ ഗുരൂഷ്ണമധുരാ വാതഘ്നാഃ, ജാങ്ഗലൈകശഫക്രവ്യാദാദീനാം ലഘുശീതകഷായാ രക്തപിത്തഘ്നാഃ, പ്രതുദവിഷ്കിരാണാം ശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ | തത്ര ഘൃതതൈലവസാമേദോമജ്ജാനോ യഥോത്തരം ഗുരുവിപാകാ വാതഹരാശ്ച ||൧൩൧|| ഇതി തൈലവര്ഗഃ |
ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः, जाङ्गलैकशफक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः, प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः | तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च ||१३१|| इति तैलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹസമാനത്വാദ്വസാദിഗുണകര്മാഹ- ഗ്രാമ്യേത്യാദി| ഗ്രാമ്യാ ഗവോഷ്ട്രബസ്താദയഃ, ആനൂപാ മഹിഷാദയഃ, ഔദകാ മത്സ്യാദയഃ| ജാങ്ഗലേത്യാദി ജാങ്ഗലാ ഏണാദയഃ, ഏകശഫാ അശ്വാദയഃ, ക്രവ്യാദാ വ്യാഘ്രാദയഃ| പ്രതുദേത്യാദി പ്രതുദാഃ കപോതപാരാവതാദയഃ, വിഷ്കിരാ ലാവാദയഃ||൧൩൧||
Adhikarana 114 (132) · Śloka 132
അഥ മധുവര്ഗഃ | മധു തു മധുരം കഷായാനുരസം രൂക്ഷം ശീതമഗ്നിദീപനം വര്ണ്യം സ്വര്യം ലഘു സുകുമാരം ലേഖനം ഹൃദ്യം വാജീകരണം സന്ധാനം ശോധനം രോപണം(സങ്ഗ്രാഹി ) ചക്ഷുഷ്യം പ്രസാദനം സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസാരി പിത്തശ്ലേഷ്മമേദോമേഹഹിക്കാശ്വാസകാസാതിസാരച്ഛര്ദിതൃഷ്ണാകൃമിവിഷപ്രശമനം ഹ്ലാദി ത്രിദോഷപ്രശമനം ച; തത്തു ലഘുത്വാത് കഫഘ്നം, പൈച്ഛില്യാന്മാധുര്യാത് കഷായഭാവാച്ച വാതപിത്തഘ്നമ് ||൧൩൨||
अथ मधुवर्गः | मधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं(सङ्ग्राहि ) चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च; तत्तु लघुत्वात् कफघ्नं, पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം മധ്വാഹ, തസ്യ സാമാന്യം സ്വഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- മധ്വിത്യാദി| രൂക്ഷദീപനലഘുത്വാദിഗുണയുക്തം പുരാണം, നവമേതദ്വിപരീതമിതി| സുകുമാരം സൌകുമാര്യകരമ്| ലേഖനം പത്തലീകരണമ്| ഹൃദ്യം ഹൃദയപ്രിയം ഹിതം ച| വാജീകരണം ശുക്രലമ്| സന്ധാനം ഭഗ്നസ്യ| ശോധനം ദുഷ്ടവ്രണസ്യ| രോപണം ശുദ്ധവ്രണസ്യ| ചക്ഷുഷ്യം ചക്ഷുഷേ ഹിതമ്| പ്രസാദനം ചക്ഷുഷോര്ദേഹസ്യ ച| ഹ്ലാദി സുഖകാരി| ത്രിദോഷശമനമിതി യദ്യപി ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘവൈര്വാതകാരിത്വം മധുരത്വാദിനാ ച കഫകാരിത്വം തഥാऽപി ദ്രവ്യഗുണോഭയപ്രഭാവാത്ത്രിദോഷഘ്നത്വമ്||൧൩൨||
Adhikarana 115 (133) · Śloka 133
പൌത്തികം ഭ്രാമരം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ഛാത്രമേവ ച | ആര്ഘ്യമൌദ്ദാലകം ദാലമിത്യഷ്ടൌ മധുജാതയഃ ||൧൩൩||
पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च | आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
തദ്ഭേദാനാഹ- പൌത്തികമിത്യാദി| പിങ്ഗലാ മഹത്യോ മക്ഷികാഃ പുത്തികാഃ, തദ്ഭവം പൌത്തികമ്; അന്യേ ‘മശകോപമാ മക്ഷികാഃ കൃഷ്ണവര്ണാഃ പുത്തികാഃ’ ഇതി വദന്തി| ഭ്രമരാഃ പ്രസിദ്ധാഃ, തദ്ഭവം ഭ്രാമരമ്| മക്ഷികാഃ പിങ്ഗലാ ഏവ സ്വല്പാഃ ക്ഷുദ്രാഃ, തദ്ഭവം ക്ഷൌദ്രമ്| പിങ്ഗലവര്ണാ മഹത്യോ മക്ഷികാസ്തദ്ഭവം മാക്ഷികമ്; അന്യേ ‘അത്യല്പാ മക്ഷികാഃ’ ഇത്യാഹുഃ| പീതകപിങ്ഗലാ ‘ബഗ’ ഇതി ലോകേ യത് കുര്വന്തി ഛത്രകാകാരം ഹൈമവതേ വനേ മാലവവനേ ച തച്ഛാത്രമ്| “മധൂകവൃക്ഷപുഷ്പേഭ്യോ ജരത്കാര്വാശ്രമോദ്ഭവാഃ| സ്രവന്ത്യാര്ധ്യം മധു പ്രാഹുഃ ശ്വേതകം മാലവേ ജനാഃ|| തീക്ഷ്ണതുണ്ഡാസ്തു യാഃ പീതവര്ണാഃ ഷട്പദസന്നിഭാഃ| അര്ഘാ നാമ ച തദ്ഭൂതമാര്ഘ്യമിത്യപരേ ജഗുഃ”- ഇതി| ഉഷ്ണേന സഹാര്ഘ്യം ന വിരുധ്യതേ| യദുക്തം- “മധൂന്യുഷ്ണൈര്വിരുധ്യന്തേऽന്യത്രാര്ഘ്യാത്”- ഇതി| ഉദ്ദാലകാഃ കപിലകീടാഃ സ്വല്പാഃ പ്രായശോ വല്മീകേഷ്വന്തര്മധു ചിന്വന്തി, തദ്ഭവമൌദ്ദാലകമ്| ദാലമിതി ദലം പത്രം, തദുപരിസ്ഥിതം ദാലമ്; അന്യേ തു കപിലാ ഏവ സ്വല്പതരാ മക്ഷികാഃ പ്രായേണ വൃക്ഷകോടരോദ്ഭവാ ‘ദലാ’ ഇത്യുച്യന്തേ, തദ്ഭവം ദാലമിതി||൧൩൩||
Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140
വിശേഷാത്പൌത്തികം തേഷു രൂക്ഷോഷ്ണം സവിഷാന്വയാത് | വാതാസൃക്പിത്തകൃച്ഛേദി വിദാഹി മദകൃന്മധു ||൧൩൪|| പൈച്ഛില്യാത് സ്വാദുഭൂയസ്ത്വാദ്ഭ്രാമരം ഗുരുസഞ്ജ്ഞിതമ് | ക്ഷൌദ്രം വിശേഷതോ ജ്ഞേയം ശീതലം ലഘു ലേഖനമ് ||൧൩൫|| തസ്മാല്ലഘുതരം രൂക്ഷം മാക്ഷികം പ്രവരം സ്മൃതമ് | ശ്വാസാദിഷു ച രോഗേഷു പ്രശസ്തം തദ്വിശേഷതഃ ||൧൩൬|| സ്വാദുപാകം ഗുരു ഹിമം പിച്ഛിലം രക്തപിത്തജിത് | ശ്വിത്രമേഹകൃമിഘ്നം ച വിദ്യാച്ഛാത്രം ഗുണോത്തരമ് ||൧൩൭|| ആര്ഘ്യം മധ്വതിചക്ഷുഷ്യം കഫപിത്തഹരം പരമ് | കഷായം കടു പാകേ ച ബല്യം തിക്തമവാതകൃത് ||൧൩൮|| ഔദ്ദാലകം രുചികരം സ്വര്യം കുഷ്ഠവിഷാപഹമ് | കഷായമമ്ലമുഷ്ണം ച പിത്തകൃത് കടുപാകി ച ||൧൩൯|| ഛര്ദിമേഹപ്രശമനം മധു രൂക്ഷം ദലോദ്ഭവമ് |൧൪൦|
विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् | वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ||१३४|| पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसञ्ज्ञितम् | क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ||१३५|| तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् | श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ||१३६|| स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् | श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ||१३७|| आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् | कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ||१३८|| औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् | कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च ||१३९|| छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् |१४०|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം ഗുണമാഹ- വിശേഷാദിത്യാദി| സവിഷാന്വയാദിതി സവിഷപുഷ്പാഹാരമക്ഷികാസമ്ഭത്വാത്| ഛേദി മേദോഗ്രന്ഥ്യാദീനാമ്| മദകൃദിതി വിഷാന്വയത്വാദേവ വിഷമദകൃത്||൧൩൪-൧൩൯||-
Adhikarana 117 (140) · Śloka 141
ബൃംഹണീയം മധു നവം നാതിശ്ലേഷ്മഹരം സമമ് ||൧൪൦|| മേദഃസ്ഥൌല്യാപഹം ഗ്രാഹി പുരാണമതിലേഖനമ് |൧൪൧|
बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम् ||१४०|| मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् |१४१|
🔊 Audio coming soon
നവപുരാണയോര്ഗുണമാഹ- ബൃംഹണീയമിത്യാദി| ആശയാച്ച്യാവിതസ്യാല്പകാലസ്ഥാപിതത്വേന നവത്വമ്, ഏതദ്വിപര്യയേണ പുരാണത്വമ്||൧൪൦||-
Adhikarana 118 (141) · Śloka 141
ദോഷത്രയഹരം പക്വമാമമമ്ലം ത്രിദോഷകൃത് ||൧൪൧||
दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ||१४१||
🔊 Audio coming soon
പക്വാമയോര്ഗുണമാഹ- ദോഷത്രയഹരമിത്യാദി| പക്വത്വമഗ്നിസംയോഗാത്, ഘനീഭാവാദിത്യേകേ; ‘അഗ്നിസംയോഗനിഷേധാന്നിന്ദിതമേതത്, തസ്മാന്മധുനഃ കാലവിശേഷസ്ഥിത്യാ പരിണാമാത് പക്വത്വമാമത്വം ച ജ്ഞേയമ്’ ഇത്യന്യേ||൧൪൧||
Adhikarana 119 (142) · Śloka 142
തദ്യുക്തം വിവിധൈര്യോഗൈര്നിഹന്യാദാമയാന് ബഹൂന് | നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു ||൧൪൨||
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् | नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ||१४२||
🔊 Audio coming soon
അനേകകര്മകാരിണീം യോഗവാഹിതാം ദര്ശയന്നാഹ- തദ്യുക്തമിത്യാദി| യോഗൈരിതി ഔഷധസമൂഹൈരിത്യര്ഥഃ| യാദൃഗ്ദ്രവ്യേണ സംയോജ്യന്തേ താദൃക് കര്മ കുര്വന്തീതി യോഗവാഹിത്വം, തേഷാം മധ്യേ പരമുത്കൃഷ്ടം മധ്വിത്യര്ഥഃ||൧൪൨||
Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145
തത്തു നാനാദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകവിരുദ്ധാനാം പുഷ്പരസാനാം മക്ഷികാസമ്ഭവത്വാച്ചാനുഷ്ണോപചാരമ് ||൧൪൩|| ഉഷ്ണൈര്വിരുധ്യതേ സര്വം വിഷാന്വയതയാ മധു | ഉഷ്ണാര്തമുഷ്ണൈരുഷ്ണേ വാ തന്നിഹന്തി യഥാ വിഷമ് ||൧൪൪|| തത്സൌകുമാര്യാച്ച തഥൈവ ശൈത്യാന്നാനൌഷധീനാം രസസമ്ഭവാച്ച | ഉഷ്ണൈര്വിരുധ്യേത വിശേഷതശ്ച തഥാऽന്തരീക്ഷേണ ജലേന ചാപി ||൧൪൫||
तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णोपचारम् ||१४३|| उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु | उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ||१४४|| तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससम्भवाच्च | उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि ||१४५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുക്തായാമപി ഹിതാഹിതീയേ പ്രക്രമാഗതായാമനുഷ്ണോപചാരതായാം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| തന്മധു അനുഷ്ണോപചാരം ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| കസ്മാദിത്യാഹ- പുഷ്പരസാനാം മക്ഷികാസമ്ഭവത്വാത്, കിമ്ഭൂതാനാം നാനാദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകവിരുദ്ധാനാം; ‘പുഷ്പരസവിഷമക്ഷികാസമ്ഭവത്വാത്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; പുഷ്പരസവിഷസഞ്ചാരിണ്യോ മക്ഷികാഃ പുഷ്പരസവിഷമക്ഷികാഃ| ‘അനുഷ്ണോപചാരം യോഗവാഹി ച’ ഇതി കേചിദ്ദ്വയം പഠന്തി; തന്ന, പൂര്വമുക്തത്വാദ്യോഗവാഹിതായാഃ| (മക്ഷികാ ഹി പുഷ്പരസസഞ്ചാരിണ്യസ്തത്സമ്ഭവം മധ്വപി വീര്യേണോഷ്ണം ഭവതി, തസ്മാന്മധൂഷ്ണദ്രവ്യേണ നോപചര്യതേ യുജ്യതേ, ഉഷ്ണേന സഹ വിരുദ്ധത്വാദ് വിഷവദിതി ഭാവഃ|) ഉഷ്ണേന സഹ വിരോധേ ഹേതുമാഹ- ഉഷ്ണൈരിത്യാദി| ഉഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണസ്പര്ശൈഃ, ന തൂഷ്ണവീര്യൈഃ| വിഷാന്വയതയാ വിഷാഹാരമക്ഷികാപ്രസവതയാ| ഉഷ്ണാര്തം ഘര്മപീഡിതമ്| ഉഷ്ണൈര്ദ്രവ്യൈഃ സഹ| ഉഷ്ണേ ദേശേ കാലേ വാ| ഉക്തമേവ സുഖബോധനാര്ഥമാഹ- തദിത്യാദി| സുകുമാരം ഹ്യുഷ്ണേന വിരുധ്യതേ; യഥാ നവനീതസ്ത്യാനഘൃതജലകുസുമാനി| ശീതസ്യാപി സ്വഭാവതഃ ശീതേനാപി കേനചിദ്വിരോധമാഹ- തഥാऽന്തരീക്ഷേണ ജലേന ചാപി; ഖജലേന സ്വഭാവതഃ; അപിശബ്ദാദാര്ഘ്യമുഷ്ണേന സഹ ന വിരുധ്യതേ||൧൪൩-൧൪൫||
Adhikarana 121 (146) · Śloka 146
ഉഷ്ണേന മധു സംയുക്തം വമനേഷ്വവചാരിതമ് | അപാകാദനവസ്ഥാനാന്ന വിരുധ്യേത പൂര്വവത് ||൧൪൬||
उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् | अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ||१४६||
🔊 Audio coming soon
വമനവിഷയേ ഉഷ്ണേനാപ്യവിരോധമാഹ- ഉഷ്ണേനേത്യാദി| യദ്യപി വമനേ ഉഷ്ണസ്യ മധുനാ വിരോധോ നോക്തഃ, തഥാऽപി വൃദ്ധാ ന പ്രയുഞ്ജതേ വമനസ്യാധോഗതിഭയാത്||൧൪൬||
Adhikarana 122 (147) · Śloka 147
മധ്വാമാത്പരതസ്ത്വന്യദാമം കഷ്ടം ന വിദ്യതേ | വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്തത് സര്വം ഹന്തി യഥാ വിഷമ് ||൧൪൭|| ഇതി മധുവര്ഗഃ |
मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते | विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम् ||१४७|| इति मधुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
അന്യേഭ്യോऽജീര്ണേഭ്യഃ സകാശാന്മധ്വജീര്ണം കഷ്ടാവഹമിത്യാഹ- മധ്വിത്യാദി| മധ്വാമം മധ്വജീര്ണമ്| പരത ഊര്ധ്വമ്| ആമസ്യ സ്വേദോഷ്ണോദകാദയ ഉപക്രമാഃ, തേ ചോഷ്ണത്വാന്മധുനോ വിരുദ്ധാഃ| സര്വം പ്രാണിനമ്||൧൪൭||
Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150
അഥേക്ഷുവര്ഗഃ | ഇക്ഷവോ മധുരാ മധുരവിപാകാ ഗുരവഃ ശീതാഃ സ്നിഗ്ധാ ബല്യാ വൃഷ്യാ മൂത്രലാ രക്തപിത്തപ്രശമനാഃ കൃമികഫകരാശ്ചേതി | തേ ചാനേകവിധാഃ | തദ്യഥാ- ||൧൪൮|| പൌണ്ഡ്രകോ ഭീരുകശ്ചൈവ വംശകഃ ശ്വേതപോരകഃ | കാന്താരസ്താപസേക്ഷുശ്ച കാഷ്ഠേക്ഷുഃ സൂചിപത്രകഃ ||൧൪൯|| നൈപാലോ ദീര്ഘപത്രശ്ച നീലപോരോऽഥ കോശകൃത് | ഇത്യേതാ ജാതയഃ സ്ഥൌല്യാദ്, ... |൧൫൦|
अथेक्षुवर्गः | इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति | ते चानेकविधाः | तद्यथा- ||१४८|| पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः | कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ||१४९|| नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् | इत्येता जातयः स्थौल्याद्, ... |१५०|
🔊 Audio coming soon
അഥേക്ഷൂണാം സാമാന്യം ഗുണമാഹ- ഇക്ഷവ ഇത്യാദി| ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരവാചീ, തേന ഭോരദശതപത്രപാണ്ഡുകവേത്രകോദ്രവകചണിപ്രഭൃതയോ ബഹ്വയോ ജാതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സ്ഥൌല്യാദിതി സ്ഥൌല്യാത് സാമാന്യാദേവ ദ്വാദശജാതയോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൪൮-൧൪൯||-
Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155
... ഗുണാന് വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ് ||൧൫൦|| സുശീതോ മധുരഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണഃ ശ്ലേഷ്മലഃ സരഃ | അവിദാഹീ ഗുരുര്വൃഷ്യഃ പൌണ്ഡ്രകോ ഭീരുകസ്തഥാ ||൧൫൧|| ആഭ്യാം തുല്യഗുണഃ കിഞ്ചിത്സക്ഷാരോ വംശകോ മതഃ | വംശവച്ഛ്വേതപോരസ്തു കിഞ്ചിദുഷ്ണഃ സ വാതഹാ ||൧൫൨|| കാന്താരതാപസാവിക്ഷൂ വംശകാനുഗതൌ മതൌ | ഏവങ്ഗുണസ്തു കാഷ്ഠേക്ഷുഃ സ തു വാതപ്രകോപണഃ ||൧൫൩|| സൂചീപത്രോ നീലപോരൌ നൈപാലോ ദീര്ഘപത്രകഃ | വാതലാഃ കഫപിത്തഘ്നാഃ സകഷായാ വിദാഹിനഃ ||൧൫൪|| കോശകാരോ ഗുരുഃ ശീതോ രക്തപിത്തക്ഷയാപഹഃ |൧൫൫|
... गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ||१५०|| सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः | अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ||१५१|| आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित्सक्षारो वंशको मतः | वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किञ्चिदुष्णः स वातहा ||१५२|| कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ | एवङ्गुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः ||१५३|| सूचीपत्रो नीलपोरौ नैपालो दीर्घपत्रकः | वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ||१५४|| कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः |१५५|
🔊 Audio coming soon
ഗുണാനിത്യാദി||൧൫൦-൧൫൪||-
Adhikarana 125 (155) · Śloka 156
അതീവ മധുരോ മൂലേ മധ്യേ മധുര ഏവ തു ||൧൫൫|| അഗ്രേഷ്വക്ഷിഷു വിജ്ഞേയ ഇക്ഷൂണാം ലവണോ രസഃ ||൧൫൬||
अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ||१५५|| अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ||१५६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമവയവവിശേഷേണ ഗുണവിശേഷമാഹ- അതീവേത്യാദി| അഗ്രേഷ്വക്ഷിഷു വിജ്ഞേയ ഇതി ഇക്ഷൂണാമക്ഷീണി പര്വസന്ധിഷു പ്രരോഹജനനസമര്ഥാ അങ്കുരാഃ| അന്യേ ‘ത്വക്ഷു ച’ ഇതി പഠന്തി, ത്വക്ഷു വല്കലേഷു||൧൫൫||-
Adhikarana 126 (157) · Śloka 157
അവിദാഹീ കഫകരോ വാതപിത്തനിവാരണഃ | വക്ത്രപ്രഹ്ലാദനോ വൃഷ്യോ ദന്തനിഷ്പീഡിതോ രസഃ ||൧൫൭||
अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः | वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
ദന്തനിഷ്പീഡിതേക്ഷുരസസ്യ ഗുണമാഹ- അവിദാഹീത്യാദി|- ബൃഹല്ലഘുപഞ്ജികയോഃ; ജേജ്ഝടസ്തു- “കഫകൃച്ചാവിദാഹീ ച രക്തപിത്തനിബര്ഹണഃ| ശര്കരാസമവീര്യസ്തു ദന്തനിഷ്പീഡിതോ രസഃ”- ഇതി പഠതി| ശര്കരാസമവീര്യ ഇത്യത്ര വീര്യശബ്ദഃ ശക്തയഭിധായകഃ, നതു ശീതാദിവീര്യവാചകഃ| കസ്മാദവിദാഹീ? ഉച്യതേ- ബഹിരസ്ഥായിത്വേന വാതാതപാദ്യനുപഹതത്വാത്||൧൫൭||
Adhikarana 127 (158) · Śloka 158
ഗുരുര്വിദാഹീ വിഷ്ടമ്ഭീ യാന്ത്രികസ്തു പ്രകീര്തിതഃ |൧൫൮|
गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः |१५८|
🔊 Audio coming soon
യന്ത്രപീഡിതേക്ഷുരസസ്യ ഗുണമാഹ- ഗുരുരിത്യാദി| യന്ത്രപീഡിതസ്യ ബഹിശ്ചിരസ്ഥിത്യാ വാതാതപാദിസംയോഗേ ത്വഗാദിഭിഃ സഹ പീഡനാച്ച ഗുരുത്വാദയോ ഭവന്തി| ഗുരുത്വം ചിരപാകിത്വമ്| വിദാഹീതി “ദ്രവ്യസ്വഭാവാദയ ഗൌരവാദ്വാ ചിരേണ പാകം ജഠരാഗ്നിയോഗാത്| പിത്തപ്രകോപം വിദഹത് കരോതി തദന്നപാനം കഥിതം വിദാഹി”- ഇതി| വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, അന്യേ തു സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ|൧൫൮|
Adhikarana 128 (158) · Śloka 158
പക്വോ ഗുരുഃ സരഃ സ്നിഗ്ധഃ സതീക്ഷ്ണഃ കഫവാതനുത് ||൧൫൮||
पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत् ||१५८||
🔊 Audio coming soon
തസ്യാഗ്നിപക്വസ്യ ഗുണമാഹ- പക്വ ഇത്യാദി||൧൫൮||
Adhikarana 129 (159) · Śloka 159
ഫാണിതം ഗുരു മധുരമഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണമവൃഷ്യം ത്രിദോഷകൃച്ച ||൧൫൯||
फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च ||१५९||
🔊 Audio coming soon
ഫാണിതസ്യ ഗുണമാഹ- ഫാണിതമിത്യാദി| ഫാണിതം ക്ഷുദ്രഗുഡഃ ‘കാകവീ’ ഇതി ലോകേ| അസ്യ ത്രിദോഷകരത്വം പ്രഭാവാത്||൧൫൯||
Adhikarana 130 (160) · Śloka 160
ഗുഡഃ സക്ഷാരമധുരോ നാതിശീതഃ സ്നിഗ്ധോ മൂത്രരക്തശോധനോ നാതിപിത്തജിദ്വാതഘ്നോ മേദഃകൃമികഫകരോ ബല്യോ വൃഷ്യശ്ച ||൧൬൦||
गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नातिपित्तजिद्वातघ्नो मेदःकृमिकफकरो बल्यो वृष्यश्च ||१६०||
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവ പാകാദതിഘനഭാവം ഗതസ്യ ഗുഡസഞ്ജ്ഞാ, തമാഹ- ഗുഡ ഇത്യാദി| സക്ഷാര ഈഷത്ക്ഷാരഃ| ഏതേऽനിര്മലഗുഡഗുണാഃ||൧൬൦||
Adhikarana 131 (161) · Śloka 161
പിത്തഘ്നോ മധുരഃ ശുദ്ധോ വാതഘ്നോऽസൃക്പ്രസാദനഃ |൧൬൧|
पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः |१६१|
🔊 Audio coming soon
നിര്മലഗുഡസ്യ ഗുണമാഹ- പിത്തഘ്ന ഇത്യാദി| ശുദ്ധോ നിര്മലോ ധവല ഇത്യര്ഥഃ|൧൬൧|
Adhikarana 132 (161) · Śloka 161
സപുരാണോऽധികഗുണോ ഗുഡഃ പഥ്യതമഃ സ്മൃതഃ ||൧൬൧||
सपुराणोऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः ||१६१||
🔊 Audio coming soon
പുരാണസ്യ ഗുഡസ്യ ഗുണമാഹ- സേത്യാദി| സപുരാണ ഈഷത്പുരാണഃ||൧൬൧||
Adhikarana 133 (162) · Śloka 162
മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡശര്കരാ വിമലജാതാ ഉത്തരോത്തരം ശീതാഃ സ്നിഗ്ധാഃ ഗുരുതരാ മധുരതരാ വൃഷ്യാ രക്തപിത്തപ്രശമനാസ്തൃഷ്ണാപ്രശമനാശ്ച ||൧൬൨||
मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च ||१६२||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ഗുഡസ്യ സംസ്കാരവിശേഷേണ നാമാന്തരം ഗുണാന്തരം ചാഹ- മത്സ്യണ്ഡികേത്യാദി| മത്സ്യണ്ഡികാ ദ്രവഖണ്ഡഃ ‘ഖണ്ഡദ്രവ’ ഇതി ലോകേ; ഖണ്ഡഃ പ്രസിദ്ധഃ; ശര്കരാ സിതോപലാ ‘തവരാജ’ ഇതി ലോകേ| ഗുഡാന്മത്സ്യണ്ഡികാ തതഃ ഖണ്ഡസ്തതഃ ശര്കരേതി വൈമല്യോത്കര്ഷേ ശൈത്യാദിപ്രകര്ഷ ഇത്യര്ഥഃ||൧൬൨||
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
യഥാ യഥൈഷാം വൈമല്യം മധുരത്വം തഥാ തഥാ | സ്നേഹഗൌരവശൈത്യാനി സരത്വം ച തഥാ തഥാ ||൧൬൩||
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा | स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ||१६३||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തമേവ സ്പഷ്ടയതി- യഥേത്യാദി| ഏഷാമിക്ഷുവികാരാണാമ്| ഗൌരവം വാതപിത്തഹാരിത്വം, ഗൌരവം മധുരവിപാകിത്വമിത്യന്യേ| അന്യേ തു ‘സ്നേഹലാഘവശൈത്യാനി’ ഇതി പഠന്തി||൧൬൩||
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
യോ യോ മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡശര്കരാണാം സ്വകോ ഗുണഃ | തേന തേനൈവ നിര്ദേശ്യസ്തേഷാം വിസ്രാവണോ ഗുണഃ ||൧൬൪||
यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः | तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
മത്സ്യണ്ഡികാദീനാം കരണേऽപനീയമാനസ്യ മലസ്യ ഗുണമാഹ- യോ യ ഇത്യാദി| സ്വകോ ഗുണഃ ശീതാദിരിത്യര്ഥഃ| തേന തേനൈവ സ്വകീയേന സ്വകീയേനൈവ ഗുണേന| കോ നിര്ദേശ്യ ഇത്യാഹ- തേഷാം വിസ്രാവണോ ഗുണ ഇതി; നിര്ദേശ്യഃ കഥനീയഃ| ഗുണഃ സമലക്ഷാരോऽവയവവിശേഷഃ| കഥം സമലക്ഷാരോ ഗുണഃ കഥ്യതേ? ഉച്യതേ- യോ യത്സമ്ബന്ധീ ഭവതി സ തു തദ്ഗുണ ഏവ , തത്സമ്ഭൂതത്വാത്||൧൬൪||
Adhikarana 136 (165) · Śloka 165
സാരസ്ഥിതാ സുവിമലാ നിഃക്ഷാരാ ച യഥാ യഥാ | തഥാ ഗുണവതീ സര്വാ വിജ്ഞേയാ ശര്കരാ ബുധൈഃ ||൧൬൫||
सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा | तथा गुणवती सर्वा विज्ञेया शर्करा बुधैः ||१६५||
🔊 Audio coming soon
ശര്കരായാ ഉത്കര്ഷമാഹ- സാരേത്യാദി||൧൬൫||
Adhikarana 137 (166) · Śloka 166
മധുശര്കരാ പുനശ്ഛര്ദ്യതീസാരഹരീ രൂക്ഷാ ഛേദനീ പ്രസാദനീ കഷായമധുരാ മധുരവിപാകാ ച ||൧൬൬||
मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च ||१६६||
🔊 Audio coming soon
മധുശര്കരാഗുണമാഹ- മധുശര്കരേത്യാദി| പാകാത് കാലാന്തരശോഷണാദ്വാ ഘനീഭൂതാവയവം മധു ശര്കരാതുല്യത്വാത് ‘മധുശര്കരാ’ ഇത്യുച്യതേ| ഛേദനീ കഫാദീനാം പിണ്ഡീഭൂതാനാം ഭേദകാരിണീ||൧൬൬||
Adhikarana 138 (167) · Śloka 167
യവാസശര്കരാ മധുരകഷായാ തിക്താനുരസാ ശ്ലേഷ്മഹരീ സരാ ചേതി ||൧൬൭||
यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति ||१६७||
🔊 Audio coming soon
യവാസശര്കരാഗുണമാഹ- യവാസശര്കരേത്യാദി| യവാസക്വാഥപാകഘനീഭാവാച്ഛര്കരാ കൃതാ യവാസശര്കരാ||൧൬൭||
Adhikarana 139 (168) · Śloka 168
യാവത്യഃ ശര്കരാഃ പ്രോക്താഃ സര്വാ ദാഹപ്രണാശനാഃ | രക്തപിത്തപ്രശമനാശ്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതൃഷാപഹാഃ ||൧൬൮||
यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः | रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः ||१६८||
🔊 Audio coming soon
അവശിഷ്ടശര്കരാഗുണമാഹ- യാവത്യ ഇത്യാദി||൧൬൮||
Adhikarana 140 (169) · Śloka 169
രൂക്ഷം മധൂകപുഷ്പോത്ഥം ഫാണിതം വാതപിത്തകൃത് | കഫഘ്നം മധുരം പാകേ കഷായം ബസ്തിദൂഷണമ് ||൧൬൯|| ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ |
रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् | कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम् ||१६९|| इतीक्षुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
മധൂകപുഷ്പോത്ഥഫാണിതസ്യ ഗുണമാഹ- രൂക്ഷമിത്യാദി| ബസ്തിദൂഷണമിതി മൂത്രാശയേ വാതാദിപ്രകോപകാരി||൧൬൯||
Adhikarana 141 (170) · Śloka 171
അഥ മദ്യവര്ഗഃ | സര്വം പിത്തകരം മദ്യമമ്ലം രോചനദീപനമ് | ഭേദനം കഫവാതഘ്നം ഹൃദ്യം ബസ്തിവിശോധനമ് ||൧൭൦|| പാകേ ലഘു വിദാഹ്യുഷ്ണം തീക്ഷ്ണമിന്ദ്രിയബോധനമ് | വികാസി സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം... |൧൭൧|
अथ मद्यवर्गः | सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् | भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ||१७०|| पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् | विकासि सृष्टविण्मूत्रं... |१७१|
🔊 Audio coming soon
അഥ മദ്യാനി ഗുണകര്മഭ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വമിത്യാദി| സര്വം പൈഷ്ടികം മാര്ദ്വീകം ഗൌഡം ച ത്രിവിധം ഹി മദ്യമ്| അമ്ലമിതി ലവണവര്ജ്യം പഞ്ചരസത്വേऽപ്യമ്ലസ്യോത്കടത്വാദമ്ലകാര്യകാരിത്വാച്ചാമ്ലമിത്യുക്തമ്| ഇന്ദ്രിയബോധനമ് ഇന്ദ്രിയപാടവകരമ്| വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചകമ്| സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം വിഷ്ഠാമൂത്രപ്രവര്തകമ്| ഏതേ സര്വമദ്യഗുണാഃ||൧൭൦||-
Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173
... ശൃണു തസ്യ വിശേഷണമ് ||൧൭൧|| മാര്ദ്വീകമവിദാഹിത്വാന്മധുരാന്വയതസ്തഥാ | രക്തപിത്തേऽപി സതതം ബുധൈര്ന പ്രതിഷിധ്യതേ ||൧൭൨|| മധുരം തദ്ധി രൂക്ഷം ച കഷായാനുരസം ലഘു | ലഘുപാകി സരം ശോഷവിഷമജ്വരനാശനമ് ||൧൭൩||
... शृणु तस्य विशेषणम् ||१७१|| मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा | रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते ||१७२|| मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु | लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
മാര്ദ്വീകമാഹ- മാര്ദ്വീകമിത്യാദി| മാര്ദ്വീകമവിദാഹിത്വാദിതി മാര്ദ്വീകം ദ്രാക്ഷോദ്ഭവമ്| മധുരാന്വയതോ മധുരദ്രവ്യപ്രഭവത്വാത്||൧൭൧-൧൭൩||
Adhikarana 143 (174) · Śloka 175
മാര്ദ്വീകാല്പാന്തരം കിഞ്ചിത് ഖാര്ജൂരം വാതകോപനമ് | തദേവ വിശദം രുച്യം കഫഘ്നം കര്ശനം ലഘു ||൧൭൪|| കഷായമധുരം ഹൃദ്യം സുഗന്ധീന്ദ്രിയബോധനമ് |൧൭൫|
मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वातकोपनम् | तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु ||१७४|| कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबोधनम् |१७५|
🔊 Audio coming soon
ഖാര്ജൂരമാഹ- മാര്ദ്വീകേത്യാദി| അല്പാന്തരം സ്തോകഭേദമ്| കര്ശനം കാര്ശ്യകരമ്||൧൭൪||-
Adhikarana 144 (175) · Śloka 176
കാസാര്ശോഗ്രഹണീദോഷമൂത്രാഘാതാനിലാപഹാ ||൧൭൫|| സ്തന്യരക്തക്ഷയഹിതാ സുരാ ബൃംഹണദീപനീ |൧൭൬|
कासार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ||१७५|| स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी |१७६|
🔊 Audio coming soon
സുരാഗുണമാഹ- കാസാര്ശ ഇത്യാദി| സുരാ ലോഹിതവര്ണാ പിഷ്ടകിണ്വകല്കേന കിഞ്ചിത്കലുഷാ| ഏതേ സര്വസുരാഗുണാഃ||൧൭൫||-
Adhikarana 145 (176) · Śloka 177
കാസാര്ശോഗ്രഹണീശ്വാസപ്രതിശ്യായവിനാശനീ ||൧൭൬|| ശ്വേതാ മൂത്രകഫസ്തന്യരക്തമാംസകരീ സുരാ |൧൭൭|
कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी ||१७६|| श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा |१७७|
🔊 Audio coming soon
ശ്വേതസുരാഗുണമാഹ- കാസാര്ശ ഇത്യാദി| ശ്വേതസുരാ ശ്വേതപുനര്നവാദിമൂലശാലിപിഷ്ടകകിണ്വപ്രഭവാ ‘കതോലീ’ ഇത പ്രസിദ്ധാ||൧൭൬||-
Adhikarana 146 (177) · Śloka 178
ഛര്ദ്യരോചകഹൃത്കുക്ഷിതോദശൂലപ്രമര്ദനീ ||൧൭൭|| പ്രസന്നാ കഫവാതാര്ശോവിബന്ധാനാഹനാശനീ |൧൭൮|
छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी ||१७७|| प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी |१७८|
🔊 Audio coming soon
പ്രസന്നാഗുണമാഹ- ഛര്ദീത്യാദി| തോദഃ പീഡാ, ശൂലം ദ്വാദശപ്രകാരമുക്തലക്ഷണമ്| പ്രസന്നാ സുരായാ മണ്ഡ ഉപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| വിബന്ധോ വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| ആനാഹ ഉദരാപൂരഃ||൧൭൭||-
Adhikarana 147 (178) · Śloka 179
പിത്തലാऽല്പകഫാ രൂക്ഷാ യവൈര്വാതപ്രകോപണീ |൧൭൮| വിഷ്ടമ്ഭിനീ സുരാ ഗുര്വീ... ||൧൭൯||
पित्तलाऽल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी |१७८| विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी... ||१७९||
🔊 Audio coming soon
പിഷ്ടസുരാം കഥയിത്വാ കുധാന്യസുരാമാഹ- പിത്തലേത്യാദി| യവൈരിതി ബഹുവചനാദ്യവയവികാതിയവാ ഗൃഹ്യന്തേ| സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ, അന്യേ ഗുഡഗുഡാശബ്ദമാഹുഃ| യവകിണ്വേന സുരേയമ്||൧൭൮||-
Adhikarana 148 (178) · Śloka 178
... ശ്ലേഷ്മലം തു മധൂലകമ് ||൧൭൮||
... श्लेष्मलं तु मधूलकम् ||१७८||
🔊 Audio coming soon
മധൂലകമാഹ- ശ്ലേഷ്മലം തു മധൂലകമിതി| മധൂലകഃ സ്വല്പഗോധൂമോ മധ്യദേശേ ‘പീശീകാ’ ഇതി ഖ്യാതാഃ, മര്കടഹസ്തതൃണം വാ, തത്ഫലകിണ്വം മധൂലകമ്; ‘അസഞ്ജാതമദ്യം മധൂകപുഷ്പോത്ഥമ്’ ഇതി ജേജ്ഝടഃ||൧൭൮||
Adhikarana 149 (179) · Śloka 179
രൂക്ഷാ നാതികഫാ വൃഷ്യാ പാചനീ ചാക്ഷികീ സ്മൃതാ ||൧൭൯||
रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता ||१७९||
🔊 Audio coming soon
ആക്ഷികീം സുരാമാഹ- രൂക്ഷേത്യദി| അക്ഷസ്യ ബിഭീതകസ്യ വല്കലൈഃ സഹ കൃതാ ആക്ഷികീ; ‘വല്കികീ’ ഇതി കേചിത്, അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൧൭൯||
Adhikarana 150 (180) · Śloka 180
ത്രിദോഷോ ഭേദ്യവൃഷ്യശ്ച കോഹലോ വദനപ്രിയഃ |൧൮൦|
त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः |१८०|
🔊 Audio coming soon
കോഹലഗുണമാഹ- ത്രിദോഷ ഇത്യാദി| യവസക്തുകൃതഃ കോഹലഃ ‘കൌഹലികാ’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ പുനര്ഭക്തസുരാമാഹുഃ, യാമേവ പൌണ്ഡ്രാഃ ‘കാഞ്ചനാലീ’ ഇത്യാഹുഃ|൧൮൦| -
Adhikarana 151 (180) · Śloka 181
ഗ്രാഹ്യുഷ്ണോ ജഗലഃ പക്താ രൂക്ഷസ്തൃട്കഫശോഫകൃത് ||൧൮൦|| ഹൃദ്യഃ പ്രവാഹികാടോപദുര്നാമാനിലശോഷഹൃത് |൧൮൧|
ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत् ||१८०|| हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् |१८१|
🔊 Audio coming soon
ജഗലഗുണമാഹ- ഗ്രാഹീത്യാദി| ജഗലോऽധഃ കിട്ടം മദ്യസ്യ യോ ബഹിസ്ത്യജ്യതേ| അന്യേ ‘കിണ്വഭക്തസുരാ ജഗലമിത്യുച്യതേ’| ശോഫഹാ ലേപേന| ശോഷഃ ക്ഷയഃ||൧൮൦||-
Adhikarana 152 (181) · Śloka 182
ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ വാതകോപനഃ ||൧൮൧|| ദീപനഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രോ വിശദോऽല്പമദോ ഗുരുഃ |൧൮൨|
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ||१८१|| दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदोऽल्पमदो गुरुः |१८२|
🔊 Audio coming soon
ബക്കസഗുണമാഹ- ബക്കസ ഇത്യാദി| ബക്കസോ ജഗല ഏവാദ്രവഃ കിണ്വൌഷധമാത്രമ്||൧൮൧||-
Adhikarana 153 (182) · Śloka 182
കഷായോ മധുരഃ ശീധുര്ഗൌഡഃ പാചനദീപനഃ ||൧൮൨||
कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचनदीपनः ||१८२||
🔊 Audio coming soon
ഗുഡശീധുമാഹ- കഷായ ഇത്യാദി| ശീധുഃ സസ്യക ഇക്ഷുരസേന ക്വഥിതേന ധാതക്യാദിബദ്ധപാശഃ കാലാന്തരേണ നിഷ്പന്നഃ കിഞ്ചിദ്ഗുഡഘൃതാവാപഃ സസ്യകവാച്യഃ||൧൮൨||
Adhikarana 154 (183) · Śloka 183
ശാര്കരോ മധുരോ രുച്യോ ദീപനോ ബസ്തിശോധനഃ | വാതഘ്നോ മധുരഃ പാകേ ഹൃദ്യ ഇന്ദ്രിയബോധനഃ ||൧൮൩||
शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः | वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
ശാര്കരശീധുമാഹ- ശാര്കര ഇത്യാദി| ഗുഡശര്കരയാ ഖണ്ഡശര്കരയാ വാ ക്രിയത ഇതി ശാര്കരശീധുഃ| ഇന്ദ്രിയബോധനഃ ഇന്ദ്രിയപാടവജനകഃ||൧൮൩||
Adhikarana 155 (184) · Śloka 184
തദ്വത് പക്വരസഃ ശീധുര്ബലവര്ണകരഃ സരഃ | ശോഫഘ്നോ ദീപനോ ഹൃദ്യോ രുച്യഃ ശ്ലേഷ്മാര്ശസാം ഹിതഃ ||൧൮൪||
तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः | शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ||१८४||
🔊 Audio coming soon
പക്വരസശീധുമാഹ- തദ്വദിത്യാദി| തദ്വത് ശാര്കരവത്| പക്വരസഃ പക്വേനേക്ഷുരസാദിനാ കൃതഃ||൧൮൪||
Adhikarana 156 (185) · Śloka 185
കര്ശനഃ ശീതരസികഃ ശ്വയഥൂദരനാശനഃ | വര്ണകൃജ്ജരണഃ സ്വര്യോ വിബന്ധഘ്നോऽര്ശസാം ഹിതഃ ||൧൮൫||
कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः | वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः ||१८५||
🔊 Audio coming soon
അപക്വരസശീധുഗുണമാഹ- കര്ശന ഇത്യാദി| ശീതരസികസ്ത്വപക്വരസകൃതഃ| ജരണോऽന്നാദിപരിണാമകാരീ||൧൮൫||
Adhikarana 157 (186) · Śloka 186
ആക്ഷികഃ പാണ്ഡുരോഗഘ്നോ വ്രണ്യഃ സങ്ഗ്രാഹകോ ലഘുഃ | കഷായമധുരഃ സീധുഃ പിത്തഘ്നോऽസൃക്പ്രസാദനഃ ||൧൮൬||
आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः सङ्ग्राहको लघुः | कषायमधुरः सीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः ||१८६||
🔊 Audio coming soon
ആക്ഷികശീധുമാഹ- ആക്ഷിക ഇത്യാദി| ബിഭീതകക്വാഥഗുഡകൃതോ ധാതകീകുസുമാദികൃതസംസ്കാരഃ ശീധരാക്ഷികഃ| ദ്രവ്യപ്രഭാവാദപരമദ്യാപേക്ഷയാ പ്രായശഃ പാണ്ഡുരോഗേ വ്രണേ ചാവിരുദ്ധാഃ; ഗ്രാഹിത്വമപ്യേവം വാച്യമ്||൧൮൬||
Adhikarana 158 (187) · Śloka 187
ജാമ്ബവോ ബദ്ധനിസ്യന്ദസ്തുവരോ വാതകോപനഃ |൧൮൭|
जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः |१८७|
🔊 Audio coming soon
ജാമ്ബവശീധുമാഹ- ജാമ്ബവ ഇത്യാദി| ജമ്ബൂഫലരസതുമ്ബരുക്വാഥഗുഡധാതക്യാദികൃതസംസ്കാരോ ജാമ്ബവഃ ശീധുരുക്തഃ| ബദ്ധനിസ്യന്ദോ ബദ്ധമൂത്രഃ| തുവരഃ കഷായഃ|൧൮൭|
Adhikarana 159 (187) · Śloka 188
തീക്ഷ്ണഃ സുരാസവോ ഹൃദ്യോ മൂത്രലഃ കഫവാതനുത് ||൧൮൭|| മുഖപ്രിയഃ സ്ഥിരമദോ വിജ്ഞേയോऽനിലനാശനഃ |൧൮൮|
तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ||१८७|| मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः |१८८|
🔊 Audio coming soon
ആസവമാഹ- തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| സുരാസവഃ സുരയാ സൂയതേ തോയകാര്യം ക്രിയതേ യസ്മിന് സഃ സുരാസവഃ| സഃ സ്ഥിരമദശ്ചിരകാലമത്തതാകാരീ||൧൮൭||-
Adhikarana 160 (188) · Śloka 189
ലഘുര്മധ്വാസവശ്ഛേദീ മേഹകുഷ്ഠവിഷാപഹഃ ||൧൮൮|| തിക്തഃ കഷായഃ ശോഫഘ്നസ്തീക്ഷ്ണഃ സ്വാദുരവാതകൃത് |൧൮൯|
लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ||१८८|| तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् |१८९|
🔊 Audio coming soon
മധ്വാസവമാഹ- ലഘുരിത്യാദി| മധ്വാസവോ മധുഗുഡാഭ്യാം സന്ധാനമ്||൧൮൮||-
Adhikarana 161 (189) · Śloka 190
തീക്ഷ്ണഃ കഷായോ മദകൃദ്ദുര്നാമകഫഗുല്മഹൃത് ||൧൮൯|| കൃമിമേദോനിലഹരോ മൈരേയോ മധുരോ ഗുരുഃ |൧൯൦|
तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ||१८९|| कृमिमेदोनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः |१९०|
🔊 Audio coming soon
മൈരേയസഞ്ജ്ഞകത്രിയോനിമാസവമാഹ- തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| തത്ര മൈരേയോ നാമ സുരാസവയോഃ പ്രത്യേകനിഷ്പാദിതയോരേകീകൃത്യ പുനഃ സന്ധാനാന്മൈരേയഃ| സുരാ പൈഷ്ടീ, ആസവശ്ച ഗുഡയോനിഃ, മധു ച ദേയമിതി ത്രിയോനിത്വമ്| യദി വാ പൈഷ്ടീ മധ്വാസവോ ഗുഡശ്ചേതി സന്ധാനാത്ത്രിയോനിത്വേന മൈരേയോ ദ്വിവിധോ ഭവതി||൧൮൯||-
Adhikarana 162 (190) · Śloka 190
ബല്യഃ പിത്തഹരോ വര്ണ്യോ ഹൃദ്യശ്ചേക്ഷുരസാസവഃ ||൧൯൦||
बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः ||१९०||
🔊 Audio coming soon
ഇക്ഷുരസാസവമാഹ- ബല്യ ഇത്യാദി| ‘മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ’ ഇതി ദ്വയമന്യേ പഠന്തി| മാര്ദ്വീകം മദ്യമുക്തമ്, അയം ത്വാസവഃ||൧൯൦||
Adhikarana 163 (191) · Śloka 191
ശീധുര്മധൂകപുഷ്പോത്ഥോ വിഹാഹ്യഗ്നിബലപ്രദഃ | രൂക്ഷഃ കഷായഃ കഫഹൃദ്വാതപിത്തപ്രകോപണഃ ||൧൯൧||
शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विहाह्यग्निबलप्रदः | रूक्षः कषायः कफहृद्वातपित्तप्रकोपणः ||१९१||
🔊 Audio coming soon
പുഷ്പയോനിം ശീധുമാഹ- ശീധുരിത്യാദി| അത്ര മധൂകപുഷ്പോത്ഥേ കേചിദ്ഗുഡം നേച്ഛന്തി, ശീധുത്വാദ്ഗുഡമിച്ഛന്ത്യന്യേ||൧൯൧||
Adhikarana 164 (192) · Śloka 192
നിര്ദിശേദ്രസതശ്ചാന്യാന് കന്ദമൂലഫലാസവാന് |൧൯൨|
निर्दिशेद्रसतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् |१९२|
🔊 Audio coming soon
അനുക്തസങ്ഗ്രഹായാഹ- നിര്ദിശേദിത്യാദി| കന്ദാദ്യുപലക്ഷണം, തേന കാണ്ഡത്വഗാസവാ അപി ഗൃഹ്യന്തേ|൧൯൨|
Adhikarana 165 (192) · Śloka 193
നവം മദ്യമഭിഷ്യന്ദി ഗുരു വാതാദികോപനമ് ||൧൯൨|| അനിഷ്ടഗന്ധി വിരസമഹൃദ്യം ച വിദാഹി ച |൧൯൩|
नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् ||१९२|| अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च |१९३|
🔊 Audio coming soon
നവമദ്യസ്യ ദോഷമാഹ- നവമിത്യാദി| നവത്വമജാതരസപ്രസാദത്വേന, അന്യേ തു ‘അനതീതസംവത്സരം നവമ്’ ഇത്യാഹുഃ||൧൯൨||-
Adhikarana 166 (193) · Śloka 194
സുഗന്ധി ദീപനം ഹൃദ്യം രോചിഷ്ണു കൃമിനാശനമ് ||൧൯൩|| സ്ഫുടസ്രോതസ്കരം ജീര്ണം ലഘു വാതകഫാപഹമ് |൧൯൪|
सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् ||१९३|| स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् |१९४|
🔊 Audio coming soon
ജീര്ണസ്യ ഗുണമാഹ- സുഗന്ധീത്യാദി| രോചിഷ്ണു സാധു രോചതേ, തൃപ്തസ്യാപി രുചികരമ്| പുരാണത്വം ജാതരസപ്രസാദനത്വേന ഗന്ധാദിസമ്പത്ത്യാ; ‘അതീതസംവത്സരം ജീര്ണമ്’ ഇത്യന്യേ വദന്തി||൧൯൩||-
Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196
അരിഷ്ടോ ദ്രവ്യസംയോഗസംസ്കാരാദധികോ ഗുണൈഃ ||൧൯൪|| ബഹുദോഷഹരശ്ചൈവ ദോഷാണാം ശമനശ്ച സഃ | ദീപനഃ കഫവാതഘ്നഃ സരഃ പിത്താവിരോധനഃ ||൧൯൫|| ശൂലാധ്മാനോദരപ്ലീഹജ്വരാജീര്ണാര്ശസാം ഹിതഃ |൧൯൬|
अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ||१९४|| बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः | दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ||१९५|| शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः |१९६|
🔊 Audio coming soon
ആസവപ്രസങ്ഗേന തത്സദൃശാരിഷ്ടഗുണമാഹ- അരിഷ്ട ഇത്യാദി| ദ്രവ്യസംയോഗഃ അഭയാചിത്രകാദിസംയോഗഃ| സംസ്കാരാച്ച മദ്യാദധികകര്മതാ| ബഹുദോഷഹരശ്ചൈവേതി ദോഷശബ്ദോ വ്യാധിവാചീ| ദോഷാണാം ശമന ഇത്യസ്യ ഭാഷ്യം- കഫവാതഘ്ന ഇതി| പിത്താവിരോധന ഇതി നഞീഷദര്ഥേ, തേനേഷത് പിത്തം ഹന്തീതി മന്യതേ| ബഹുവ്യാധിഹര ഇത്യേതസ്യ തു ഭാഷ്യം- ശൂലാധ്മാനോദരാദീനാം ഹിത ഇതി; ശൂലാദികേ ഹിത ഇത്യര്ഥഃ, അന്യേ ‘കഫവാതഘ്നത്വം വിശേഷതഃ’ ഇത്യാഹുഃ||൧൯൪-൧൯൫||-
Adhikarana 168 (196) · Śloka 196
പിപ്പല്യാദികൃതോ ഗുല്മകഫരോഗഹരഃ സ്മൃതഃ ||൧൯൬||
पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः ||१९६||
🔊 Audio coming soon
പിപ്പല്യാദ്യരിഷ്ടമാഹ- പിപ്പല്യാദീത്യാദി||൧൯൬||
Adhikarana 169 (197) · Śloka 197
ചികിത്സിതേഷു വക്ഷ്യന്തേऽരിഷ്ടാ രോഗഹരാഃ പൃഥക് |൧൯൭|
चिकित्सितेषु वक्ष्यन्तेऽरिष्टा रोगहराः पृथक् |१९७|
🔊 Audio coming soon
ശേഷാരിഷ്ടാനാം സ്ഥാനമാഹ- ചികിത്സിതേഷ്വിത്യാദി|൧൯൭|
Adhikarana 170 (197) · Śloka 198
അരിഷ്ടാസവശീധൂനാം ഗുണാന് കര്മാണി ചാദിശേത് ||൧൯൭|| ബുദ്ധ്യാ യഥാസ്വം സംസ്കാരമവേക്ഷ്യ കുശലോ ഭിഷക് |൧൯൮|
अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् ||१९७|| बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् |१९८|
🔊 Audio coming soon
അനുക്തസങ്ഗ്രഹമാഹ- അരിഷ്ടാസവേത്യാദി| ശീധുശബ്ദേനാത്ര മദ്യമാഹുഃ| ദ്രവ്യപ്രധാനമരിഷ്ടം, ദ്രവപ്രധാന ആസവഃ, ഉഭയപ്രധാനം മദ്യമ്| ബുദ്ധ്യാ അവേക്ഷ്യ ജ്ഞാത്വാ, യഥാസ്വമിതി യദ്യസ്യ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ ഹിതം ദ്രവ്യസംസ്കാരാദി ഏതേനാരിഷ്ടാദി വിധീയതേ , അതസ്തദനുരൂപം ഗുണകര്മ വാച്യമിത്യര്ഥഃ||൧൯൭||-
Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203
സാന്ദ്രം വിദാഹി ദുര്ഗന്ധം വിരസം കൃമിലം ഗുരു ||൧൯൮|| അഹൃദ്യം തരുണം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ദുര്ഭാജനസ്ഥിതമ് | അല്പൌഷധം പര്യുഷിതമത്യച്ഛം പിച്ഛിലം ച യത് ||൧൯൯|| തദ്വര്ജ്യം സര്വഥാ മദ്യം കിഞ്ചിച്ഛേഷം തു യദ്ഭവേത് | തത്ര യത് സ്തോകസമ്ഭാരം തരുണം പിച്ഛിലം ഗുരു ||൨൦൦|| കഫപ്രകോപി തന്മദ്യം ദുര്ജരം ച വിശേഷതഃ | പിത്തപ്രകോപി ബഹലം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം വിദാഹി ച ||൨൦൧|| അഹൃദ്യം പേലവം പൂതി കൃമിലം വിരസം ച യത് | തഥാ പര്യുഷിതം ചാപി വിദ്യാദനിലകോപനമ് ||൨൦൨|| സര്വദോഷൈരുപേതം തു സര്വദോഷപ്രകോപണമ് |൨൦൩|
सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु ||१९८|| अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् | अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत् ||१९९|| तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किञ्चिच्छेषं तु यद्भवेत् | तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु ||२००|| कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः | पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च ||२०१|| अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् | तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम् ||२०२|| सर्वदोषैरुपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
മദ്യദോഷാനാഹ- സാന്ദ്രമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനമ്| വിദാഹോऽസ്യാസ്തീതി വിദാഹി “ജഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യഃ പാകമഗച്ഛന് മധ്യമായാമേവ പാകാവസ്ഥായാം വിദഹ്യമാനഃ പിത്തം കുര്വംശ്ചിരകാലമവതിഷ്ഠതേ ന ശീഘ്രം ജരാം യാതി ഗുരുത്വാദ്വസ്തുസ്വഭാവാദ്വാ സ വിദാഹയുക്തോ ഭാവോ ഭണ്യതേ” ഇത്യാഗമികാഃ; അന്യേ ‘വിദാഹി വിവിധസന്താപകാരി’ ഇത്യാഹുഃ| ദുര്ഗന്ധം കുത്സിതഗന്ധമ്| വിരസം വിരുദ്ധരസമനിഷ്ടരസമിത്യര്ഥഃ| കൃമിലം കൃമിയുക്തമ്| ഗുരു ചിരപാകി| അഹൃദ്യമ് അപ്രിയമ്| തരുണം നവമ്| തീക്ഷ്ണം മുഖേ ദുഃഖോത്പാദകമ്| ഉഷ്ണം സ്പര്ശതഃ| ദുര്ഭാജനസ്ഥിതം കുത്സിതപാത്രസ്ഥമ്| അല്പൌഷധം സ്തോകധാതക്യാദികമ്| പര്യുഷിതം സന്ധാനഭാണ്ഡാദന്യസ്മിന് ഭാണ്ഡേ രാത്ര്യുഷിതമ്| അത്യച്ഛമ് അതിതനു| പിച്ഛിലം ശ്ലേഷ്മസ്പര്ശവത്| സര്വഥാ സര്വൈഃ പ്രകാരൈഃ| സ്തോകസമ്ഭാരാദിദോഷഫലമാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്തോകസമ്ഭാരമ് അല്പൌഷധമ്| പേലവമ് അച്ഛമ്, അന്യേ തരുണമാഹുഃ| സര്വദോഷൈരിതി സര്വദോഷൈഃ സാന്ദ്രാദിഭിഃ||൧൯൮-൨൦൨||-
Adhikarana 172 (203) · Śloka 204
ചിരസ്ഥിതം ജാതരസം ദീപനം കഫവാതജിത് ||൨൦൩|| രുച്യം പ്രസന്നം സുരഭി മദ്യം സേവ്യം മദാവഹമ് |൨൦൪|
चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ||२०३|| रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् |२०४|
🔊 Audio coming soon
ദോഷാനഭിധായേദാനീം മദ്യസ്യ ഗുണാനാഹ- ചിരസ്ഥിതമിത്യാദി| പ്രസന്നം നിര്മലമ്| സുരഭി സുഗന്ധി| മദാവഹം ഹര്ഷകാരി| പൂര്വദോഷാന്വിതം വര്ജ്യമ്; ഏതദ്ഗുണാന്വിതം സേവ്യമ്||൨൦൩||-
Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205
തസ്യാനേകപ്രകാരസ്യ മദ്യസ്യ രസവീര്യതഃ ||൨൦൪|| സൌക്ഷ്മ്യാദൌഷ്ണ്യാച്ച തൈക്ഷ്ണ്യാച്ച വികാസിത്വാച്ച വഹ്നിനാ സമേത്യ ഹൃദയം പ്രാപ്യ ധമനീരൂര്ധ്വമാഗതമ് | വിചാല്യേന്ദ്രിയചേതാംസി വീര്യം മദയതേऽചിരാത് ||൨൦൫||
तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः ||२०४|| सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् | विचाल्येन्द्रियचेतांसि वीर्यं मदयतेऽचिरात् ||२०५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യഥാ മദ്യം മദയതി തദാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യ ഏവംവിധസ്യ മദ്യസ്യ, വീര്യം ശക്തിഃ, ഹൃദയം പ്രാപ്യാചിരേണ മദയതി ഹര്ഷയതീതി സമ്ബന്ധഃ| അനേകപ്രകാരത്വം മൃദ്വീകാദിയോനിഭേദേന, തഥാ രസവീര്യതശ്ച; രസാ ലവണവര്ജ്യാഃ, വീര്യമുഷ്ണരൂക്ഷാദി| കഥം മദയതീത്യാഹ- വിചാല്യേന്ദ്രിയചേതാംസീതി; വിചാല്യ ക്ഷോഭയിത്വാ , ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി, ചേതോ മനഃ| കിംവിശിഷ്ടം വീര്യം? ധമനീരൂര്ധ്വമാഗതമിതി| കഥം പുനരസ്യ ധമനീഭിരൂര്ധ്വഗമനം ഭവതീത്യാഹ- വഹ്നിനാ സമേത്യ മിലിത്വാ, സ്വഭാവേനൈവ വഹ്നേരൂര്ധ്വഗാമിത്വാത്| കഥം പുനസ്തന്മദ്യവീര്യം സൂക്ഷ്മാണീന്ദ്രിയചേതാംസി മദയതീത്യാഹ- സൌക്ഷ്മ്യാദിതി| ഊര്ധ്വഗാമിത്വേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- ഔഷ്ണ്യാദിതി| ആഗ്നേയദ്രവ്യസ്യ സ്വഭാവേനൈവോര്ധ്വഗാമിത്വാത്| കുതഃ പുനരചിരേണ മദ്യവീര്യം മദയതീത്യാഹ- തൈക്ഷ്ണ്യാദിതി| തീക്ഷ്ണം ഹി ദ്രവ്യമചിരകാരി ഭവതി| മദ്യവീര്യസ്യാചിരകാരിത്വേऽപരമപി ഹേതുമാഹ- വികാസിത്വാദിതി|- വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചനകാരി| ചകാരേണാനുക്തമപി ലാഘവമൂര്ധ്വഗമനേ ഹേതുഃ സമുച്ചീയതേ||൨൦൪-൨൦൫||-
Adhikarana 174 (206) · Śloka 206
ചിരേണ ശ്ലൈഷ്മികേ പുംസി പാനതോ ജായതേ മദഃ | അചിരാദ്വാതികേ ദൃഷ്ടഃ, പൈത്തികേ ശീഘ്രമേവ ച ||൨൦൬||
चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः | अचिराद्वातिके दृष्टः, पैत्तिके शीघ्रमेव च ||२०६||
🔊 Audio coming soon
ശാരീരദോഷേണ മദഭേദമാഹ- ചിരേണേത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികേ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതികേ| വാതികേ വാതപ്രകൃതികേ| പൈത്തികേ പിത്തപ്രകൃതികേ| ശീഘ്രമേവ ചേതി ചകാരാത്തീക്ഷ്ണശ്ച||൨൦൬||
Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209
സാത്ത്വികേ ശൌചദാക്ഷിണ്യഹര്ഷമണ്ഡനലാലസഃ | ഗീതാധ്യയനസൌഭാഗ്യസുരതോത്സാഹകൃന്മദഃ ||൨൦൭|| രാജസേ ദുഃഖശീലത്വമാത്മത്യാഗം സസാഹസമ് | കലഹം സാനുബന്ധം തു കരോതി പുരുഷേ മദഃ ||൨൦൮|| അശൌചനിദ്രാമാത്സര്യാഗമ്യാഗമനലോലതാഃ | അസത്യഭാഷണം ചാപി കുര്യാദ്ധി താമസേ മദഃ ||൨൦൯||
सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः | गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः ||२०७|| राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् | कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः ||२०८|| अशौचनिद्रामात्सर्यागम्यागमनलोलताः | असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः ||२०९||
🔊 Audio coming soon
മാനസദോഷേണ മദഭേദമാഹ- സാത്ത്വിക ഇത്യാദി| സാത്ത്വികേ സത്ത്വപ്രകൃതികേ| ദാക്ഷിണ്യം പരാപേക്ഷിണീ പ്രകൃതിഃ| ലാലസഃ അഭിലാഷുകഃ| സുരതോത്സാഹോ മൈഥുനോദ്യമഃ| രാജസേ രജഃപ്രകൃതികേ| ദുഃഖശീലത്വം ദുഃഖസേവിത്വമ്| ആത്മത്യാഗം സസാഹസം ദേഹനാശകാരി സാഹസമ്| അനുബന്ധം നിരന്തരമ്| മദ്യകാര്യോ മദോ മത്തതേത്യര്ഥഃ| അശൌചേത്യാദി| താമസേ താമസപ്രകൃതികേ| മാത്സര്യം പരാസഹിഷ്ണുതാ, ലോലതാ അഭിലാഷഃ||൨൦൭-൨൦൯||
Adhikarana 176 (210) · Śloka 211
രക്തപിത്തകരം ശുക്തം ഛേദനം ഭുക്തപാചനമ് | വൈസ്വര്യം ജരണം ശ്ലേഷ്മപാണ്ഡുക്രിമിഹരം ലഘു ||൨൧൦|| തീക്ഷ്ണോഷ്ണം മൂത്രലം ഹൃദ്യം കഫഘ്നം കടുപാകി ച |൨൧൧|
रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदनं भुक्तपाचनम् | वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु ||२१०|| तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च |२११|
🔊 Audio coming soon
ശുക്താദികര്മാണി ദര്ശയന്നാഹ- രക്തപിത്തകരമിത്യാദി| ശുക്തം ചുക്രമുച്യതേ; യദുക്തം- “യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രകാഞ്ജികമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്തം ചുക്രം തദുച്യതേ” ഇതി; തച്ചേക്ഷുരസമധൂകപുഷ്പപീലുപ്രഭൃതിഭിഃ കഷായവ്യതിരേകേണാസൂയതേ, കന്ദാദ്യാസുതമപി ശുക്തമാഹുരന്യേ| ഛേദനം കഫഗ്രന്ഥ്യാദീനാമ്| വൈസ്വര്യം വിസ്വരത്വോത്പാദകമ്| ജരണമാമസ്യ| ശ്ലേഷ്മപാണ്ഡുഃ ശ്ലേഷ്മോത്കടഃ പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യര്ഥഃ||൨൧൦||-
Adhikarana 177 (211) · Śloka 211
തദ്വത്തദാസുതം സര്വം രോചനം ച വിശേഷതഃ ||൨൧൧||
तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनं च विशेषतः ||२११||
🔊 Audio coming soon
ശുക്തസന്ധിതാനാം കന്ദാദീനാമപി ശുക്തഗുണമാഹ- തദ്വദിത്യാദി| തദ്വത് ശുക്തവത്| തദാസുതം ശുക്തസന്ധിതം കന്ദാദികമ്||൨൧൧||
Adhikarana 178 (212) · Śloka 212
ഗൌഡാനി രസശുക്താനി മധുശുക്താനി യാനി ച | യഥാപൂര്വം ഗുരുതരാണ്യഭിഷ്യന്ദകരാണി ച ||൨൧൨||
गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च | यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
ശുക്തസ്യ യോനിഭേദേന ഗുണമാഹ- ഗൌഡാനീത്യാദി| ഗൌഡാനി ഗുഡോദ്ഭവാനി; “ഗുഡാമ്ബുനാ സതൈലേന സന്ധാനം കാഞ്ജികം തു യത്| കന്ദശാകഫലൈര്യുക്തം ഗുഡശുക്തം തദുച്യതേ”- ഇതി| രസശുക്താനി ഇക്ഷുരസാദികൃതാനി| ഗുഡശുക്തവദിക്ഷുരസശുക്തം സന്ധേയമ്| മധുശുക്തം തു “ജമ്ബീരസ്യ ഫലരസം പിപ്പലീമൂലസംയുതമ്| മധുഭാണ്ഡേ വിനിക്ഷിപ്യ ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്|| ത്ര്യഹേണ തജ്ജാതരസം മധുശുക്തമുദാഹൃതമ്|”- ഇതി| (മധുഭാണ്ഡേ ഇതി മധുപൂര്ണപ്രായേ ഭാണ്ഡേ ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ മധൂനി കൃത്വാ ഭാണ്ഡേ നിക്ഷിപ്യേതി യോജ്യമ്|) മദ്യശുക്തമിതി പാഠാന്തരം; തത്ര മദ്യശുക്തലക്ഷണമുച്യതേ- “സര്വം മദ്യം പഞ്ചരസം കാലാന്തരവശാദ്യദാ| ത്യക്ത്വാऽന്യരസമമ്ലത്വം യാതി ശുക്തം തദുച്യതേ” ഇതി| ചകാരേണ ധാന്യയോനിശുക്തമപ്യസ്തീതി സമുച്ചീയതേ| യഥാപൂര്വം യോ യഃ പൂര്വഃ; മദ്യശുക്താപേക്ഷയാ രസശുക്തം ഗുരു, തദപേക്ഷയാ ഗൌഡമിത്യര്ഥഃ| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമഭിഷ്യന്ദി||൨൧൨||
Adhikarana 179 (213) · Śloka 213
തുഷാമ്ബു ദീപനം ഹൃദ്യം ഹൃത്പാണ്ഡുകൃമിരോഗനുത് | ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നം ഭേദി സൌവീരകം തഥാ ||൨൧൩||
तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा ||२१३||
🔊 Audio coming soon
തുഷാമ്ബുസൌവീരകയോര്ഗുണമാഹ- തുഷാമ്ബ്വിത്യാദി| കാഞ്ജികഭേദാവേതൌ| തുഷാമ്ബുസൌവീരകേ വിരേചനാധ്യായോക്തേ അപി സന്ധാനസാമാന്യാദധികഗുണകര്മദര്ശനായേഹോക്തേ||൨൧൩||
Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216
ധാന്യാമ്ലം ധാന്യയോനിത്വാജ്ജീവനം ദാഹനാശനമ് | സ്പര്ശാത് പാനാത്തു പവനകഫതൃഷ്ണാഹരം ലഘു ||൨൧൪|| തൈക്ഷ്ണ്യാച്ച നിര്ഹരേദാശു കഫം ഗണ്ഡൂഷധാരണാത് | മുഖവൈരസ്യദൌര്ഗന്ധ്യമലശോഷക്ലമാപഹമ് ||൨൧൫|| ദീപനം ജരണം ഭേദി ഹിതമാസ്ഥാപനേഷു ച | സമുദ്രമാശ്രിതാനാം ച ജനാനാം സാത്മ്യമുച്യതേ ||൨൧൬|| ഇതി മധ്യവര്ഗഃ |
धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् | स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु ||२१४|| तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् | मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम् ||२१५|| दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च | समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्म्यमुच्यते ||२१६|| इति मध्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ധാന്യാമ്ലമാഹ- ധാന്യാമ്ലമിത്യാദി| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം ശാലിജൂര്ണാഹ്വകോദ്രവാദികൃതം മദ്യമ്| ജീവനം പ്രാണധാരണം ശാല്യാ ദികൃതത്വാത്| ദാഹനാശനം സ്പര്ശാത്| പാനാത്തു പവനകഫതൃഷ്ണാഹരമിതി പാനാത് സവായും കഫം, തയോസ്തൃഷ്ണാം ച ഹരതീത്യര്ഥഃ| ശോഷോ മുഖസ്യ| ജരണം പാചനമ്| ആസ്ഥാപനേഷു നിരൂഹേഷു||൨൧൪-൨൧൬||
Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219
അഥ മൂത്രാണി | മൂത്രാണി ഗോമഹിഷ്യജാവിഗജഹയഖരോഷ്ട്രാണാം തീക്ഷ്ണാന്യുഷ്ണാനി കടൂനി തിക്താനി ലവണാനുരസാനി ലഘൂനി ശോധനാനി കഫവാതകൃമിമേദോവിഷഗുല്മാര്ശദരകുഷ്ഠശോഫാരോചകപാണ്ഡുരോഗഹരാണി ഹൃദ്യാനി ദീപനാനി ച സാമാന്യതഃ ||൨൧൭|| ഭവതശ്ചാത്ര- തത് സര്വം കടു തീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലവണാനുരസം ലഘു | ശോധനം കഫവാതഘ്നം കൃമിമേദോവിഷാപഹമ് ||൨൧൮|| അര്ശോജഠരഗുല്മഘ്നം ശോഫാരോചകനാശനമ് | പാണ്ഡുരോഗഹരം ഭേദി ഹൃദ്യം ദീപനപാചനമ് ||൨൧൯||
अथ मूत्राणि | मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्मार्शदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ||२१७|| भवतश्चात्र- तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु | शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ||२१८|| अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् | पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
അഥ മൂത്രാണ്യുച്യന്തേ- മൂത്രാണീത്യാദി| അഷ്ടാനാമപി മൂത്രാണാം സാമാന്യഗുണമാഹ- തീക്ഷ്ണാനീത്യാദി| ശോധനാനി മലശുദ്ധികരാണി| തത് സര്വമിത്യാദി| പദ്യോക്തത്വാന്ന ദ്വിരുക്തമ്||൨൧൭-൨൧൯||
Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221
ഗോമൂത്രം കടു തീക്ഷ്ണോഷ്ണം സക്ഷാരത്വാന്ന വാതലമ് | ലഘ്വഗ്നിദീപനം മേധ്യം പിത്തലം കഫവാതനുത് ||൨൨൦|| ശൂലഗുല്മോദരാനാഹവിരേകാസ്ഥാപനാദിഷു | മൂത്രപ്രയോഗസാധ്യേഷു ഗവ്യം മൂത്രം പ്രയോജയേത് ||൨൨൧||
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् | लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत् ||२२०|| शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु | मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२१||
🔊 Audio coming soon
ഗോമൂത്രഗുണമാഹ- ഗോമൂത്രമിത്യാദി| ഗോമൂത്രം ഗോരേവ ന തു വൃഷഭസ്യ, മഹിഷീസാഹചര്യാത്, ന ഹി തത്ര മഹിഷേതി പാഠഃ; അഥവാ വൃദ്ധവ്യവഹാരാദിത്യേകേ; ആചാര്യാസ്തു ഗോമഹിഷ്യജാവീനാം സ്ത്രീണാം, ഗജഹയഖരോഷ്ട്രമാനുഷാണാം പുനഃ പുംസാമ്, അനുക്തവ്യക്തികേ തു മൂത്രപാഠേ ഉഭയോരപി മൂത്രാണി ഗ്രാഹ്യാണി, യത്ര തു വ്യക്തയാ സ്ത്രീപുരുഷനിര്ദേശസ്തത്ര തസ്യൈവേതി നിര്ണീതവന്തഃ||൨൨൦-൨൨൧||
Adhikarana 183 (222) · Śloka 222
ദുര്നാമോദരശൂലേഷു കുഷ്ഠമേഹാവിശുദ്ധിഷു | ആനാഹശോഫഗുല്മേഷു പാണ്ഡുരോഗേ ച മാഹിഷമ് ||൨൨൨||
दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु | आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ||२२२||
🔊 Audio coming soon
മാഹിഷമൂത്രമാഹ- ദുര്നാമേത്യാദി| അവിശുദ്ധിര്വമനാദീനാമ്||൨൨൨||
Adhikarana 184 (223) · Śloka 223
കാസശ്വാസാപഹം ശോഫകാമലാപാണ്ഡുരോഗനുത് | കടുതിക്താന്വിതം ഛാഗമീഷന്മാരുതകോപനമ് ||൨൨൩||
कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् | कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम् ||२२३||
🔊 Audio coming soon
ഛാഗമൂത്രമാഹ- കാസശ്വാസാപഹമിത്യാദി||൨൨൩||
Adhikarana 185 (224) · Śloka 224
കാസപ്ലീഹോദരശ്വാസശോഷവര്ചോഗ്രഹേ ഹിതമ് | സക്ഷാരം തിക്തകടുകമുഷ്ണം വാതഘ്നമാവികമ് ||൨൨൪||
कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् | सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ||२२४||
🔊 Audio coming soon
മൈഷമൂത്രമാഹ- കാസേത്യാദി||൨൨൪||
Adhikarana 186 (225) · Śloka 225
ദീപനം കടു തീക്ഷ്ണോഷ്ണം വാതചേതോവികാരനുത് | ആശ്വം കഫഹരം മൂത്രം കൃമിദദ്രുഷു ശസ്യതേ ||൨൨൫||
दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् | आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते ||२२५||
🔊 Audio coming soon
ആശ്വമൂത്രമാഹ- ദീപനമിത്യാദി| ചേതോവികാര ഉന്മാദാദയഃ||൨൨൫||
Adhikarana 187 (226) · Śloka 226
സതിക്തം ലവണം ഭേദി വാതഘ്നം പിത്തകോപനമ് | തീക്ഷ്ണം ക്ഷാരേ കിലാസേ ച നാഗം മൂത്രം പ്രയോജയേത് ||൨൨൬||
सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् | तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
ഗജമൂത്രമാഹ- സതിക്തമിത്യാദി| കിലാസം പാണ്ഡുരം കുഷ്ഠമ്||൨൨൬||
Adhikarana 188 (227) · Śloka 227
ഗരചേതോവികാരഘ്നം തീക്ഷ്ണം ഗ്രഹണിരോഗനുത് | ദീപനം ഗാര്ദഭം മൂത്രം കൃമിവാതകഫാപഹമ് ||൨൨൭||
गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् | दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ||२२७||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ദഭമൂത്രമാഹ- ഗരചേത ഇത്യാദി| ഗരഃ കൃത്രിമം വിഷമ്||൨൨൭||
Adhikarana 189 (228) · Śloka 228
ശോഫകുഷ്ഠോദരോന്മാദമാരുതക്രിമിനാശനമ് | അര്ശോഘ്നം കാരഭം മൂത്രം... |൨൨൮|
शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम् | अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं... |२२८|
🔊 Audio coming soon
കാരഭമൂത്രമാഹ- ശോഫേത്യാദി| കാരഭമ് ഔഷ്ട്രമ്|൨൨൮|
Adhikarana 190 (228) · Śloka 228
... മാനുഷം ച വിഷാപഹമ് ||൨൨൮||
... मानुषं च विषापहम् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
മാനുഷമൂത്രമാഹ- മാനുഷമിത്യാദി| കാരഭം മാനുഷം ച മൂത്രം വിഷാപഹമിത്യര്ഥഃ| മാനുഷമഷ്ടാനാം മൂത്രാണാം മധ്യേऽനുദ്ദിഷ്ടമപി ‘തത് സര്വമ്’ ഇത്യനേനൈവ പൂര്വോക്തേന സൂചിതത്വാദ്വിവൃതമ്||൨൨൮||
Adhikarana 191 (229) · Śloka 229
ദ്രവദ്രവ്യാണി സര്വാണി സമാസാത് കീര്തിതാനി തു | കാലദേശവിഭാഗജ്ഞോ നൃപതേര്ദാതുമര്ഹതി ||൨൨൯||
द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु | कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति ||२२९||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനുക്തദ്രവാണാമൂഹാര്ഥമാഹ- ദ്രവദ്രവ്യാണീത്യാദി| ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞ ഇതി ‘വൈദ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൨൨൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൪൫||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൫||