Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవద్రవ్యవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| ద్రవద్రవ్యాణి పానీయక్షీరాదీని, తేషాం విధిర్విధానం భేద ఇత్యర్థః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
పానీయమాంతరీక్షమనిర్దేశ్యరసమమృతం జీవనం తర్పణం ధారణమాశ్వాసజననం శ్రమక్లమపిపాసామదమూర్చ్ఛాతంద్రానిద్రాదాహప్రశమనమేకాంతతః పథ్యతమం చ ||3||
पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च ||३||
🔊 Audio coming soon
పానీయమిత్యాది| అంతరీక్షాదాగతమాంతరీక్షం, న పునస్తత్ర భవం; కుతః? మేఘజత్వాత్; తత్ర జాతం చేత్యేకే| అనిర్దేశరసం అవ్యక్తరసమప్రకటరసమిత్యర్థః, అత్యల్పరసత్వాత్; న పునస్తస్య రసో నాస్తి| అమృతమితి అమృతమివేత్యర్థః, అమృతత్వం పునరస్య దోషప్రకోపస్యాకరణాత్; ‘అమృతం బ్రహ్మరూపం’ ఇత్యన్యే| జీవనం ప్రాణధారణం, ‘సౌమ్యధాతువృద్ధికరం’ ఇతి కేచిత్, ‘ఓజోవృద్ధికరం’ ఇత్యన్యే| తర్పణం తృప్తిజనకం| ధారణమితి శస్త్రపాతాదివ్యథాసు మూర్చ్ఛతాం శరీరం దధాతీతి ధారణం| ఆశ్వాసజననమితి మార్గాదిశుష్కదేహానాం ప్రాణజననం| శ్రమేత్యాది ప్రశమనశబ్దః శ్రమాదిభిః సహ ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే, శ్రమాదీనాం ప్రశమనమిత్యర్థః; బహ్వాయాసకృతం కష్టం శ్రమః; అల్పాయాసకృతః శ్రమ ఏవ క్లమః; మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా, స చ విషమద్యశోణితోత్థో వికారః; తంద్రానిద్రయోః కఫవాతకృతయోరపి ప్రశమనం స్పర్శేన, యా తు స్వాభావికీ నిద్రా తాం కరోత్యేవ పీతం సత్; తంద్రా నిద్రాభేదః, నిద్రా ప్రసిద్ధైవ| ఏకాంతతః పథ్యతమమితి ఏకాంతతోఽతిశయేనేత్యర్థః, తర్హి తమప్ప్రత్యయః కథం? ఉచ్యతే- స్వార్థికత్వాత్; ఏతేనాతిశయేన పథ్యమిత్యర్థః; ‘అన్యేషామాకాశగుణభూయిష్ఠభూమిసలిలానాం పథ్యానాం ప్రకృష్టం పథ్యం పథ్యతమం; ఏకాంతగ్రహణేన సర్వకాలదేశపురుషవ్యాధిషు ప్రయోగోఽస్య ద్యోత్యతే’ ఇత్యేకే; ‘తమప్ప్రత్యయేన స్వస్థస్యాతిశయేన హితమిత్యభిహితం’ ఇత్యపరే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తదేవావనిపతితమన్యతమం రసముపలభతే స్థానవిశేషాన్నదీనదసరస్తడాగవాపీకూపచుంటీప్రస్రవణోద్భిదవికిరకేదారపల్వలాది షు స్థానేష్వవస్థితమితి ||4||
तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादि षु स्थानेष्ववस्थितमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
తస్యానిర్దేశ్యరసస్యాపి నిర్దేశ్యరసత్వే కారణం నిర్దిశన్నాహ- తదిత్యాది| తదేవావనిపతితమాంతరిక్షం జలం భూమిప్రాప్తం| అన్యతమం మధురాదిష్వేకతమం| ఉపలభతే ప్రాప్నోతీత్యర్థః| స్థానవిశేషాత్ దేశభేదాదిత్యర్థః| కే పునస్తే స్థానవిశేషా ఇత్యాహ- నదీత్యాది| నద్యో గంగాద్యాః; నదాః సింధుశోణాదయః; సరో దివ్యఖ్యాతం పురుషవ్యాపారం వినా; పురుషవ్యాపారకృతస్తడాగః, ‘తలావ’ ఇతి లోకే, కేచిద్విపర్యయేణార్థమాహుః; వాపీ ఇష్టకాదిభిర్బద్ధా ససోపానతీర్థా ‘పుష్కరిణీ’ ఇతి లోకే; కూపో మృత్తికేష్టకాదిభిర్బద్ధోఽసోపానః; చుంటీ అవబద్ధకూపః, అన్యే ‘భుఆ గిరిపల్వలం వా’ ఇత్యాహుః, భుఆ నద్యాః సమీపే తత్కాలకృతా లఘుకూపికా, పల్వలమఖాతగర్త ఇతి; ప్రస్రవణముచ్చప్రదేశాత్ ప్రస్రవజ్జలస్థానం పర్వతాశ్రితం; ఉద్భిదం పునర్నిమ్నప్రదేశాదూర్ధ్వోత్తిష్ఠజ్జలస్థానం; వికిరం వాలుకాది వికీర్య గృహ్యమాణోదకస్థానం; కేదారః ప్రసిద్ధః; పల్వలమానూపదేశజం తృణాదిచ్ఛన్నం సరః| ఆదిగ్రహణాత్ హ్రదసముద్రాదిగ్రహణం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర, ‘లోహితకపిలపాండునీలపీతశుక్లేష్వవనిప్రదేశేషు మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాణి యథాసంఖ్యముదకాని సంభవంతి’ ఇత్యేకే భాషంతే ||5||
तत्र, ‘लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि सम्भवन्ति’ इत्येके भाषन्ते ||५||
🔊 Audio coming soon
పరమతమాహ- తత్రేత్యాది||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్తు న సమ్యక్; పృథివ్యాదీనామన్యోన్యానుప్రవేశకృతః సలిలరసో భవత్యుత్కర్షాపకర్షేణ | తత్ర, స్వలక్షణభూయిష్ఠాయాం భూమావమ్లం లవణం చ; అంబుగుణభూయిష్ఠాయాం మధురం; తేజోగుణభూయిష్ఠాయాం కటుకం తిక్తం చ; వాయుగుణభూయిష్ఠాయాం కషాయం; ఆకాశగుణభూయిష్ఠాయామవ్యక్తరసం, అవ్యక్తం హ్యాకాశమిత్యతః; తత్ ప్రధానమవ్యక్తరసత్వాత్, తత్పేయమాంతరీక్షాలాభే ||6||
तत्तु न सम्यक्; पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण | तत्र, स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च; अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं; तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च; वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम्; आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम्, अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः; तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात्, तत्पेयमान्तरीक्षालाभे ||६||
🔊 Audio coming soon
తన్నిరాకృత్య స్వమతమాహ- తత్త్విత్యాది| కృత ఇతి జనితః| ఉత్కర్షాపకర్షేణేతి వృద్ధిహ్రాసాభ్యాం| స్వలక్షణభూయిష్ఠాయాం పృథివ్యామాత్మగుణబహులాయాం | ‘తత్ర పృథివ్యంబుగుణబాహుల్యాన్మధుర’ ఇత్యాదినా రసవిజ్ఞానీయ ఉక్తస్య సామాన్యవిధేరుత్సర్గాఖ్యస్య ‘తత్ర స్వలక్షణభూయిష్ఠాయాం భూమావమ్లం’ ఇత్యాదికో విశేషవిధిరపవాదాఖ్యోఽత్ర ప్రోక్తః| అన్యే తు భూతద్వయగుణసంయోగం రసవిశేషహేతుమాహుః| తథాహి- ‘తత్ర స్వలక్షణోదకభూయిష్ఠాయాం భూమౌ మధురం, పృథివ్యనిలభూయిష్ఠాయామమ్లం, జలాగ్నిగుణభూయిష్ఠాయాం లవణం, వాయ్వగ్నిగుణభూయిష్ఠాయాం కటుకం, పృథివ్యనిలగుణభూయిష్ఠాయాం కషాయం, ఆకాశగుణభూయిష్ఠాయామవ్యక్తరసం’ ఇతి||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్రాంతరీక్షం చతుర్విధం | తద్యథా- ధారం, కారం, తౌషారం, హైమమితి | తేషాం ధారం ప్రధానం, లఘుత్వాత్; తత్ పునర్ద్వివిధం- గాంగం, సాముద్రం చేతి | తత్ర గాంగమాశ్వయుజే మాసి ప్రాయశో వర్షతి | తయోర్ద్వయోరపి పరీక్షణం కుర్వీత- శాల్యోదనపిండమకుథితమవిదగ్ధం రజతభాజనోపహితం వర్షతి దేవే బహిష్కుర్వీత, స యది ముహూర్తం స్థితస్తాదృశ ఏవ భవతి తదా గాంగం పతతీత్యవగంతవ్యం; వర్ణాన్యత్వే సిక్థప్రక్లేదే చ సాముద్రమితి విద్యాత్, తన్నోపాదేయం | సాముద్రమప్యాశ్వయుజే మాసి గృహీతం గాంగవద్భవతి | గాంగం పునః ప్రధానం, తదుపాదదీతాశ్వయుజే మాసి | శుచిశుక్లవితతపటైకదేశచ్యుతమథవా హర్మ్యతలపరిభ్రష్టమన్యైర్వా శుచిభిర్భాజనైర్గృహీతం సౌవర్ణే రాజతే మృన్మయే వా పాత్రే నిదధ్యాత్ | తత్ సర్వకాలముపయుంజీత, తస్యాలాభే భౌమం | తచ్చాకాశగుణబహులం | తత్ పునః సప్తవిధం | తద్యథా- కౌపం, నాదేయం, సారసం, తాడాగం, ప్రాస్రవణం, ఔద్భిదం, చౌంట్యమితి ||7||
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् | तद्यथा- धारं, कारं, तौषारं, हैममिति | तेषां धारं प्रधानं, लघुत्वात्; तत् पुनर्द्विविधं- गाङ्गं, सामुद्रं चेति | तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति | तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत- शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत, स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं; वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्, तन्नोपादेयम् | सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति | गाङ्गं पुनः प्रधानं, तदुपाददीताश्वयुजे मासि | शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् | तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत, तस्यालाभे भौमम् | तच्चाकाशगुणबहुलम् | तत् पुनः सप्तविधम् | तद्यथा- कौपं, नादेयं, सारसं, ताडागं, प्रास्रवणम्, औद्भिदं, चौण्ट्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| ధారాభిః పతతీతి ధారం| కరా వర్షోపలాః, తేషాం తోయం కారం| తౌషారం అవశ్యాయజం నిశాజలం| తదేవ సంహతావయవత్వేన స్ఫటికశిలాశకలసదృశావయవం హిమం, తద్భవం హైమం| తదిత్యాది| గాంగమాకాశాధిష్ఠానం, సాముద్రం పునరవన్యధిష్ఠానం| తత్రేత్యాది| ఏతేన ‘గాంగమాశ్వయుజ ఏవ గ్రహీతవ్యం న భాద్రపదే మాసి’ ఇత్యుక్తం భవతి| తయోరితి తయోర్గాంగసాముద్రయోరిత్యర్థః| కథం పరీక్షణమిత్యాహ- శాల్యోదనేత్యాది| అవిదగ్ధం అవివర్ణం| రూప్యమయే భాజనేఽమ్లరసే సాముద్రతోయం వినా శాల్యన్నం న కోథమేతి| దినస్య రాత్రేశ్చ పంచదశో భాగో ముహూర్తః| అవగంతవ్యం జ్ఞాతవ్యమిత్యర్థః| వర్ణాన్యత్వే ఇత్యాది| ప్రక్లేదః కోథః| తన్నోపాదేయమితి దోషలత్వాత్| సాముద్రమిత్యాది| ఏతేన సాముద్రస్యానుపాదేయస్యాపి కదాచిదేవోపాదేయతా దర్శితా| ఆంతరిక్షస్య గ్రహణోపాయం దర్శయన్నాహ- శుచీత్యాది| శుచిరనుపహతః| హర్మ్యతలపరిభ్రష్టమితి ధవలగృహోపరిభూమికాయాః సకాశాదధః పతద్గృహీతం| తదిత్యాది కౌపమిత్యాదికం సర్వం ప్రాగేవ వ్యాఖ్యాతం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర వర్షాస్వాంతరిక్షమౌద్భిదం వా సేవేత, మహాగుణత్వాత్; శరది సర్వం, ప్రసన్నత్వాత్; హేమంతే సారసం తాడాగం వా; వసంతే కౌపం ప్రాస్రవణం వా; గ్రీష్మేఽప్యేవం; ప్రావృషి చౌంట్యమనభివృష్టం సర్వం చేతి ||8||
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात्; शरदि सर्वं, प्रसन्नत्वात्; हेमन्ते सारसं ताडागं वा; वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा; ग्रीष्मेऽप्येवं; प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| అత్ర వర్షాశబ్దో వర్షాంతే ఆశ్వయుజే వర్తతే న తు భాద్రపదే, తత్రాంతరిక్షజలస్య నిషిద్ధత్వాత్; తదుక్తం- “బలాహకాద్యాః సమదాః కీటా లూతాశ్చ ఖేచరాః| తద్విషోత్సర్గసంసర్గాదగ్రాహ్యం తత్తదా జలం” ఇతి| తర్హి భాద్రపదే కిం పాతవ్యం? అత్రోచ్యతే- భాద్రపదే మాస్యాకాశగుణభూయిష్ఠభూమ్యాశ్రితమాంతరిక్షవద్భవతీతి తత్పయః పేయమితి| అన్యే పునస్తప్తశీతమంభో భాద్రపదే పాయయంతి, పూర్వస్థాపితం మాహేంద్రం వా; అన్యే తు ‘వర్షాస్వాంతరిక్షమౌద్భిదం కౌపం వా’ ఇతి పఠంతి, తచ్చ కౌపం విదాహపరిహారార్థం సక్షౌద్రం పేయమితి వ్యాఖ్యానయంతి| శరది సర్వం ‘పాతవ్యం’ ఇతి శేషః| ప్రసన్నత్వాదితి ప్రసన్నత్వం నిర్దోషత్వమగస్త్యోదయాత్| ప్రావృషి చౌంట్యమనవమనభివృష్టం సర్వం చేతి అనవం పురాతనం, తచ్చ సారసం తాడాగం వా; అనభివృష్టమనాభసం, తచ్చ కౌపం| పరం యత్ర న వృష్టో దేవస్తదా సర్వమేవ పాతవ్యం యది వా సంస్కృతం భవేత్ క్వథనాదిభిః; సర్వత్రైవాభినవస్య జలస్య ప్రవిష్టత్వాత్| అన్యే తు ‘అనవం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘అనభినవం’ ఇతి పఠంతి; అత్రాపి స ఏవార్థః||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
కీటమూత్రపురీషాండశవకోథప్రదూషితం | తృణపర్ణోత్కరయుతం కలుషం విషసంయుతం ||9|| యోఽవగాహేత వర్షాసు పిబేద్వాఽపి నవం జలం | స బాహ్యాభ్యంతరాన్ రోగాన్ ప్రాప్నుయాత్ క్షిప్రమేవ తు ||10||
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् | तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ||९|| योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् | स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం నవస్య సలిలస్య బాహ్యాభ్యంతరప్రయోగే బాహ్యాభ్యంతరానేవ చ రోగాన్నిర్దిశన్నాహ- కీటేత్యాది| కీటాదిభిః సహ కోథశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే, కోథః శటితత్వం; కీటాః సవిషా వృశ్చికాదయః, శవో మృతప్రాణిశరీరం, ప్రదూషితం వికృతీకృతం| తృణపర్ణోత్కరయుతమితి తృణపర్ణానాముత్కరః సమూహస్తేన యుతం| కలుషం మలినం| విషసంయుతమితి స్థావరజంగమవిషయుక్తమిత్యర్థః| వర్షాస్వితి ఆశ్వయుజం విహాయాషాఢశ్రావణభాద్రపదా గృహ్యంతే| వర్షాశబ్దోఽయం ప్రావృషి వర్షాసు చ వర్తతే| తదాహ- “వర్షాసు చతురో మాసాన్ మాత్రావదుదకం పిబేత్” ఇతి| బాహ్యాభ్యంతరాన్ రోగానితి బాహ్యాః కుష్ఠాదయః, ఆభ్యంతరాస్తూదరాదయః; తే చ యథాసంఖ్యమవగాహపానాభ్యాం జ్ఞేయాః||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
తత్ర యత్ పంకశైవలహఠతృణపద్మపత్రప్రభృతిభిరవచ్ఛన్నం రవిశశికిరణానిలైర్నాభిజుష్టం గంధవర్ణరసోపసృష్టం తద్వ్యాపన్నమితి విద్యాత్ | తస్య స్పర్శరూపరసగంధవీర్యవిపాకదోషాః షట్ సంభవంతి | తత్ర, ఖరతా పైచ్ఛిల్యమౌష్ణ్యం దంతగ్రాహితా చ స్పర్శదోషః, పంకసికతాశైవాలబహువర్ణతా రూపదోషః; వ్యక్తరసతా రసదోషః; అనిష్టగంధతా గంధదోషః; యదుపయుక్తం తృష్ణాగౌరవశూలకఫప్రసేకానాపాదయతి స విర్యదోషః; యదుపయుక్తం చిరాద్విపచ్యతే విష్టంభయతి వా స విపాకదోష ఇతి | త ఏతే ఆంతరిక్షే న సంతి ||11||
तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानिलैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् | तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति | तत्र, खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः, पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः; व्यक्तरसता रसदोषः; अनिष्टगन्धता गन्धदोषः; यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स विर्यदोषः; यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति | त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
వ్యాపన్నలక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| పడ్కః కర్దమః; శైవాలం శైవలం; హఠః జలకుంభికా, ‘అభూమిలగ్నమూలస్తృణవిశేషః’ ఇత్యేకే| అవచ్ఛన్నం ఆచ్ఛాదితం| నాభిజుష్టం న స్పృష్టం| ఉపసృష్టం సంయుతం| వ్యాపన్నం దోషాక్రాంతం| తానేవ షడ్దోషాన్నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| ఔష్ణ్యం భూబాష్పజనితం, న పునరగ్న్యాతపకృతం| దంతగ్రాహితా అతిశీతతాఽభిప్రేతా| పంకేత్యాది సికతా వాలుకా| అనిష్టగంధతా విస్రాదిగంధతా| వ్యక్తరసతా రసనేంద్రియగ్రాహ్యమధురాదిరసతా| యదుపయుక్తమిత్యాది కఫప్రసేకః శ్లేష్మస్రవణం| వీర్యం చాచింత్యక్రియాహేతుః| యదుపయుక్తమిత్యాది విష్టంభో గుడ్గుడాశబ్దః| త ఏతే ఇతి ఏతే పూర్వోక్తాః షడ్దోషాః| ఆంతరిక్షే ఇత్యస్యోపలక్షణత్వాదాకాశగుణభూయిష్ఠేఽపి న సంభవంతి||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
వ్యాపన్నస్య చాగ్నిక్వథనం సూర్యాతపప్రతాపనం తప్తాయఃపిండసికతాలోష్ట్రాణాం వా నిర్వాపణం ప్రసాదనం చ కర్తవ్యం, నాగచంపకోత్పలపాటలాపుష్పప్రభృతిభిశ్చాధివాసనమితి ||12||
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं, नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
వ్యాపన్నానాం ప్రసన్నతోపాయం దర్శయన్నాహ- వ్యాపన్నానామిత్యాది| అగ్నిక్వథనం మహాదోషదుష్టస్య, సూర్యాతపప్రతాపనమల్పదోషే, తప్తాయఃపిండాదినిర్వాపణం మధ్యదోషే| లోష్ట్రః కఠినో మృన్మయః| నిర్వాపణం జలే నిఃక్షేపణమిత్యర్థః| ప్రసాదనం చ కర్తవ్యమితి అగ్నిక్వథనాదిస్వరూపం ప్రసాదనం నాన్యత్| గంధాపనయనే ఉపాయమాహ- నాగేత్యాది| నాగో నాగకేశరః, చంపకో రాజచంపకః, ఉత్పలం సౌగంధికం; ప్రభృతిగ్రహణాత్ కేతకీమల్లికాదిపుష్పాణి||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
సౌవర్ణే రాజతే తామ్రే కాంస్యే మణిమయేఽపి వా | పుష్పావతంసం భౌమే వా సుగంధి సలిలం పిబేత్ ||13||
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा | पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
తదుదకం గుణవదపి కిమ్మయపాత్రస్థం పేయమిత్యాహ- సౌవర్ణే ఇత్యాది| పుష్పావతంసం పుష్పసుగంధీకృతం||13||
Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16
వ్యాపన్నం వర్జయేన్నిత్యం తోయం యచ్చాప్యనార్తవం | దోషసంజననం హ్యేతన్నాదదీతాహితం తు తత్ ||14|| వ్యాపన్నముదకం యస్తు పిబతీహాప్రసాదితం | శ్వయథుం పాండురోగం చ త్వగ్దోషమవిపాకతాం ||15|| శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయశూలగుల్మోదరాణి చ | అన్యాన్వా విషమాన్రోగాంప్రాప్నుయాదచిరేణ సః ||16||
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् | दोषसञ्जननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत् ||१४|| व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् | श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम् ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च | अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः ||१६||
🔊 Audio coming soon
వ్యాపన్నాదివర్జనమాహ- వ్యాపన్నమిత్యాది| అనార్తవమితి ఋతువిశేషానుపయోగ్యం, అనృతువృష్టమితి కేచిత్| అప్రసాధితమితి క్వథనాద్యసంస్కృతం||14-16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
తత్ర సప్త కలుషస్య ప్రసాదనాని భవంతి | తద్యథా- కతకగోమేదకబిసగ్రంథిశైవాలమూలవస్త్రాణి ముక్తామణిశ్చేతి ||17||
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति | तद्यथा- कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ||१७||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| కతకం శశకపురీషప్రతిమం ఫలం; గోమేదకః పుష్పరాగాభో మణిః, మత్కోలమితి కేచిత్; బిసగ్రంథిః పద్మమూలం; శైవాలమూలం ప్రసిద్ధం; ముక్తా మౌక్తికం; మణిః స్ఫటికాదిః| ఏతేన రూపదోషాపయనోపాయో దర్శితః| అన్యే తు బిసగ్రంథీత్యస్యాగ్రే ‘పర్ణీమూలం’ ఇతి పఠంతి; తత్ర పర్ణీ పానీయపృష్ఠజా, తస్యా మూలం జటా||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
పంచ నిక్షేపణాని భవంతి | తద్యథా- ఫలకం, త్ర్యష్టకం, ముంజవలయ, ఉదకమంచికా, శిక్యం చేతి ||18||
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति | तद्यथा- फलकं, त्र्यष्टकं, मुञ्जवलय, उदकमञ्चिका, शिक्यं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
పంచేత్యాది| నిక్షేపణం యత్ర జలం నిక్షిప్యతే స్థాప్యతే, తేన భూమ్యాదిస్పర్శాభావాద్దోషాంతరానుదయః| ఫలకం శాల్మలీకాష్ఠాదివిరచితం, త్ర్యష్టకం అష్టాస్రదండత్రయసంయోగః, ముంజవలయో ముంజాదివిరచితో వలయాకారః, ఉదకమంచికా ఆకాశాంతరాలే నిరంతరనిహితవేత్రవేణ్వాదివిరచితా వేత్రగృహాద్యభిధానా, శిక్యం ముంజాదివిరచితం ప్రసిద్ధం||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
సప్త శీతీకరణాని భవంతి; తద్యథా- ప్రవాతస్థాపనం, ఉదకప్రక్షేపణం, యష్టికాభ్రామణం, వ్యజనం, వస్త్రోద్ధరణం, వాలుకాప్రక్షేపణం, శిక్యావలంబనం చేతి ||19||
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति; तद्यथा- प्रवातस्थापनम्, उदकप्रक्षेपणं, यष्टिकाभ्रामणं, व्यजनं, वस्त्रोद्धरणं, वालुकाप्रक्षेपणं, शिक्यावलम्बनं चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
సప్తేత్యాది| ఉదకప్రక్షేపణమితి సలిలపూర్ణే భాజనే వస్త్రాదిపీడితే ఆకంఠమపరశీతసలిలనిక్షేపః| యష్టికాభ్రామణం యంత్రయష్ట్యాదిభ్రామణం| వ్యజనమితి వ్యజనాదినా వాతలీకరణం| వస్త్రోద్ధరణం వస్త్రేణ గాలనం| వాలుకాప్రక్షేపణం ఉదకపాత్రస్య వాలుకామధ్యే నిక్షేపణం| శిక్యావలంబనం ప్రసిద్ధం||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
నిర్గంధమవ్యక్తరసం తృష్ణాఘ్నం శుచి శీతలం | అచ్ఛం లఘు చ హృద్యం చ తోయం గుణవదుచ్యతే ||20||
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् | अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
కీదృశం పునరుపాదేయం భౌమమిత్యాహ- నిర్గంధమిత్యాది| శుచి అనుపహతం| లఘు చేతి చకారః సమస్తగుణవత్త్వేఽత్యంతగుణకారి, అల్పగుణవత్త్వే త్వల్పగుణకారీతి తారతమ్యసూచకః| హృద్యం చేత్యత్ర తు క్వథితజలస్య హృదయాప్రియత్వేఽప్యుపగ్రహణార్థమ| గుణవత్ ప్రశస్తగుణోపేతం||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
తత్ర నద్యః పశ్చిమాభిముఖాః పథ్యాః, లఘూదకత్వాత్; పూర్వాభిముఖాస్తు న ప్రశస్యంతే, గురూదకత్వాత్; దక్షిణాభిముఖా నాతిదోషలాః, సాధారణత్వాత్ | తత్ర సహ్యప్రభవాఃకుష్ఠం జనయంతి, వింధ్యప్రభవాః కుష్ఠం పాండురోగం చ, మలయప్రభవాః కృమీన్, మహేంద్రప్రభవాః శ్లీపదోదరాణి, హిమవత్ప్రభవా హృద్రోగశ్వయథుశిరోరోగశ్లీపదగలగండాన్, ప్రాచ్యావంత్యా అపరావంత్యాశ్చార్శాంస్యుపజనయంతి, పారియాత్రప్రభవాః పథ్యా బలారోగ్యకర్య ఇతి ||21||
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः, लघूदकत्वात्; पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते, गुरूदकत्वात्; दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः, साधारणत्वात् | तत्र सह्यप्रभवाःकुष्ठं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि, हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्, प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति, पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం జాంగలపశ్చిమదేశస్థానూపపూర్వదేశస్థసాధారణమధ్యదేశస్థానాం నదీనాం గుణాన్నిర్దిశన్నాహ- తత్ర నద్య ఇత్యాది| పశ్చిమాభిముఖా జాంగలపశ్చిమదేశస్థాః పశ్చిమసముద్రగాః, పూర్వాభిముఖాః ఆనూపదేశస్థాః పూర్వసముద్రగాః, దక్షిణాభిముఖాః మధ్యదేశస్థాః| శైలాదిభేదేన గుణాన్నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| మలయప్రభవా ఇతి మలయప్రభవా హి నద్యో ద్వివిధా భవంతి- పాషాణసికతావాహిన్యః, అపాషాణసికతావాహిన్యశ్చ; తత్ర పాషాణసికతావాహిన్యః పథ్యాః, అపాషాణసికతావాహిన్యః కృమీన్ జనయంతి| హిమవత్ప్రభవా ఇతి తా అపి ద్వివిధాః- హిమవదుపరిభాగప్రభవాః పథ్యాః, అధోభాగప్రభవాస్తు హృద్రోగాదిహేతవః| విశిష్టదేశాశ్రితపర్వతప్రభవాణాం నదీనాం సలిలగుణం దర్శయన్నాహ- ప్రాచ్యేత్యది| అవంతీ ఉజ్జయినీ తయోపలక్షితో దేశస్తస్య పూర్వస్యాం జాతాః ప్రాచ్యావంత్యాః, పశ్చిమస్యాం జాతా అపరావంత్యాః శైలాః, తేషు యా నద్యః; ఏతేన విశిష్టదేశాశ్రితపర్వతప్రభవాణాం నదీనాం సలిలగుణ ఉక్తః| ‘ఉజ్జయిన్యుపలక్షితే దేశే యాః ప్రాచీం పశ్చిమాం చాభిముఖం యాంతి తాః ప్రాచ్యావంత్యా అపరావంత్యాశ్చ, న తు ఉజ్జయినీప్రభవేషు పర్వతేషు’ ఇత్యన్యే| అయమర్థో గయదాసేన దూషితః| పారియాత్రేత్యాది పారియాత్రః పర్వతభేదః, తత్ర ప్రభవా నద్యో ద్వివిధాః- తడాగజా దరీజాశ్చ; తత్ర తడాగజాః పథ్యాః, దరీజా దోషలాః||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
నద్యః శీఘ్రవహా లఘ్వ్యః ప్రోక్తా యాశ్చామలోదకాః | గుర్వ్యః శైవాలసంఛన్నాః కలుషా మందగాశ్చ యాః ||22||
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः | गुर्व्यः शैवालसञ्छन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः ||२२||
🔊 Audio coming soon
నదీనాం ధన్వానూపసాధారణశైలాశ్రయాణాం సర్వాసామేవ శేషీభూతం విశేషం దర్శయన్నాహ- నద్య ఇత్యాది||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
ప్రాయేణ నద్యో మరుషు సతిక్తా లవణాన్వితాః | లఘ్వ్యః సమధురాశ్చైవ పౌరుషేయా బలే హితాః ||23||
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः | लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం విశిష్టదేశప్రభవాణాం నదీనాం గుణవిశేషం దర్శయన్నాహ- ప్రాయేణేత్యాది| మరుషు ప్రసిద్ధేషు మరుదేశేషు, నతు జాంగలశబ్దాభిహితేషు| పౌరుషేయా వృష్యా ఇత్యర్థః| అన్యే తు ‘ఈషత్కషాయా మధురా లఘుపాకా బలే హితాః’ ఇతి పఠంతి||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
తత్ర సర్వేషామేవ భౌమానాం గ్రహణం ప్రత్యూషసి, తత్ర హ్యమలత్వం శైత్యం చాధికం భవతి, స ఏవ చాపాం పరో గుణ ఇతి ||24||
तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि, तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति, स एव चापां परो गुण इति ||२४||
🔊 Audio coming soon
భౌమానాం దినాపేక్షం గ్రహణకాలం నియమయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ప్రత్యూషసి ప్రభాతే| స ఏవ చాపాం పరో గుణ ఇతి స చ శైత్యామలత్వలక్షణోఽపాం పరమో గుణ ఇత్యర్థః| అన్యే తు ‘శైత్యం చాపాం పరో గుణః’ ఇతి పఠంతి| తత్ర చకారోఽమలసూచనార్థః||24||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
దివార్కకిరణైర్జుష్టం నిశాయామిందురశ్మిభిః | అరూక్షమనభిష్యంది తత్తుల్యం గగనాంబునా ||25||
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः | अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ||२५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర భౌమానామర్కసోమకరసంస్కారజగుణేనాంతరిక్షతుల్యత్వం తదలాభే ఉపాదానాయాహ- దివేత్యాది| అర్కగ్రహణే సిద్ధే దివాగ్రహణం సమస్తదినప్రాప్త్యర్థం, కిరణగ్రహణం దుర్దినవ్యుదాసార్థం| దివానిశీతివచనాత్ సరోఽపి చంద్రార్కకరసంబద్ధం సత్యప్యర్కే చంద్రసంబంధాదరూక్షం, సత్యపి చంద్రేఽర్కసంబంధాదనభిష్యంది| దోషాన్ వ్యాధీన్ ఝటితి యదభిష్యందతే ఉత్పాదయతి తదభిష్యంది, విపర్యయేణానభిష్యంది| నిశాగ్రహణం సమస్తరాత్రిప్రాప్త్యర్థం| యద్యపి పౌర్ణమాస్యామేవ సకలరాత్రౌ చంద్రసంబంధో నాన్యాసు, తథాఽపి ఏకయాఽపి పౌర్ణమాస్యా రాత్ర్యాఽతిశాయీ సంస్కారః కృతోఽన్యాస్వప్యనువర్తతే| ఏతేనాతిశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షం నిందితమిత్యుక్తం భవతి||25||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
గగనాంబు త్రిదోషఘ్నం గృహీతం యత్ సుభాజనే | బల్యం రసాయనం మేధ్యం పాత్రాపేక్షి తతః పరం ||26||
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने | बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
కింగుణం పునర్గగనాంబు యేనైతత్తుల్యముచ్యత ఇత్యాహ- గగనాంబ్విత్యాది| బల్యముపచయౌజఃశక్తికరత్వాత్| విశిష్టరసాద్యుత్పాదనాద్రసాయనం స్వస్థాతురోపయోగి| మేధ్యం పవిత్రం| పాత్రాపేక్షి తతః పరమితి అతిశ్రేష్ఠభాజనే గృహీతమధికం గుణం కరోతీత్యర్థః| అన్యే తు మేధ్యస్థానే శీతమితి పఠంతి| పూర్వం దోషశమనాది నోక్తమధునా అగస్త్యోదయదర్శనవిశేషప్రభావాదుక్తం||26||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
రక్షోఘ్నం శీతలం హ్లాది జ్వరదాహవిషాపహం | చంద్రకాంతోద్భవం వారి పిత్తఘ్నం విమలం స్మృతం ||27||
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् | चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
చంద్రకాంతమణిప్రభవజలస్య గుణమాహ- రక్షోఘ్నమితాది| రక్షోఘ్నం రాక్షసభయహరం| హ్లాది సుఖావహం| చంద్రకాంతోద్భవమితి చంద్రకాంతమణిప్రభవం| ఇదం తు చంద్రకిరణానుప్రవేశాన్నాభసం, మణిప్రాదుర్భూతత్వాద్భౌమమిత్యుభయాత్మకం||27||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
మూర్చ్ఛాపిత్తోష్ణదాహేషు విషే రక్తే మదాత్యయే | భ్రమక్లమపరీతేషు తమకే వమథౌ తథా ||28|| ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే చ శీతమంభః ప్రశస్యతే |29|
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये | भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ||२८|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते |२९|
🔊 Audio coming soon
శీతోష్ణవిషయమాహ- మూర్చ్ఛేత్యాది| పిత్తోష్ణదాహేష్వితి ఉష్ణే శరది గ్రీష్మే చ| మదాత్యయే మద్యవికారే| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ| పరీతేషు యుక్తేషు| తమకః శ్వాసో మోహో వా| వమథౌ ఛర్దిరోగే||28||-
Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30
పార్శ్వశూలే ప్రతిశ్యాయే వాతరోగే గలగ్రహే ||29|| ఆధ్మానే స్తిమితే కోష్ఠే సద్యఃశుద్ధే నవజ్వరే | హిక్కాయాం స్నేహపీతే చ శీతాంబు పరివర్జయేత్ ||30||
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ||२९|| आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे | हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
పార్శ్వేత్యాది| స్తిమితే కోష్ఠే ఆమకోష్ఠే ఇత్యర్థః| సద్యఃశుద్ధే ఇతి యస్మిన్ దినే శోధనం కృతం తత్రేత్యేకే, అపరే తు సప్తాహమిత్యాహుః| యద్యప్యౌష్ణ్యం స్పర్శదోష ఉక్తస్తథాఽప్యవస్థాయాం వ్యవహారార్థత్వేనోపాదేయం; అన్యే తు పూర్వమౌష్ణ్యం భూబాష్పజనితమేవ దోషత్వేనోక్తం, ఇదం త్వగ్న్యాతపకృతమితి సమాదధతి||29-30||
Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37
నాదేయం వాతలం రూక్షం దీపనం లఘు లేఖనం | తదభిష్యంది మధురం సాంద్రం గురు కఫావహం ||31|| తృష్ణాఘ్నం సారసం బల్యం కషాయం మధురం లఘు | తాడాగం వాతలం స్వాదు కషాయం కటుపాకి చ ||32|| వాతశ్లేష్మహరం వాప్యం సక్షారం కటు పిత్తలం | సక్షారం పిత్తలం కౌపం శ్లేష్మఘ్నం దీపనం లఘు ||33|| చౌంట్యమగ్నికరం రూక్షం మధురం కఫకృన్న చ | కఫఘ్నం దీపనం హృద్యం లఘు ప్రస్రవణోద్భవం ||34|| మధురం పిత్తశమనమవిదాహ్యౌద్భిదం స్మృతం | వైకిరం కటు సక్షారం శ్లేష్మఘ్నం లఘు దీపనం ||35|| కైదారం మధురం ప్రోక్తం విపాకే గురు దోషలం | తద్వత్పాల్వలముద్దిష్టం విశేషాద్దోషలం తు తత్ ||36|| సాముద్రముదకం విస్రం లవణం సర్వదోషకృత్ |37|
नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् | तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम् ||३१|| तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु | ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च ||३२|| वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् | सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु ||३३|| चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च | कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् ||३४|| मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् | वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम् ||३५|| कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् | तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत् ||३६|| सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् |३७|
🔊 Audio coming soon
సమస్తనదీనాం శేషగుణమాహ- నాదేయమిత్యాది| ద్వివిధం కౌపం సక్షారమవ్యక్తరసం చ; యత్ సక్షారం తత్ పిత్తలం, ఇతరన్న పిత్తలం||31-36||-
Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39
అనేకదోషమానూపం వార్యభిష్యంది గర్హితం ||37|| ఏభిర్దోషైరసంయుక్తం నిరవద్యం తు జాంగలం | పాకేఽవిదాహి తృష్ణాఘ్నం ప్రశస్తం ప్రీతివర్ధనం ||38|| దీపనం స్వాదు శీతం చ తోయం సాధారణం లఘు |39|
अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम् ||३७|| एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् | पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम् ||३८|| दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु |३९|
🔊 Audio coming soon
ఆనూపధన్వసాధారణగుణైర్నిర్దిశన్నాహ- అనేకేత్యాది| అత్ర స్పర్శరూపరసగంధవీర్యవిపాకాః ప్రాగుక్తా దోషా జ్ఞేయాః| ఏభిరితి ఏభిః పూర్వోక్తైః స్పర్శాదిభిరిత్యర్థః| అవిదాహి అదాహకారీత్యర్థః||37-38||-
Adhikarana 28 (39) · Śloka 40
కఫమేదోఽనిలామఘ్నం దీపనం బస్తిశోధనం ||39|| శ్వాసకాసజ్వరహరం పథ్యముష్ణోదకం సదా |40|
कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् ||३९|| श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा |४०|
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణోదకగుణమాహ- కఫేత్యాది| పథ్యం హితం| ఉష్ణోదకమర్ధావశిష్టముదకం||39||-
Adhikarana 29 (40) · Śloka 41
యత్ క్వాథ్యమానం నిర్వేగం నిష్ఫేనం నిర్మలం లఘు ||40|| చతుర్భాగావశేషం తు తత్తోయం గుణవత్ స్మృతం |41|
यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु ||४०|| चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణోదకభేదమాహ- యదిత్యాది| నిర్వేగం నిశ్చలం||40||-
Adhikarana 30 (41) · Śloka 42
న చ పర్యుషితం దేయం కదాచిద్వారి జానతా ||41|| అమ్లీభూతం కఫోత్క్లేది న హితం తత్ పిపాసవే |42|
न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ||४१|| अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे |४२|
🔊 Audio coming soon
పర్యుషితముష్ణోదకం న దాతవ్యమిత్యాహ- న చేత్యాది| పర్యుషితం రాత్ర్యుషితం||41||-
Adhikarana 31 (42) · Śloka 43
మద్యపానాత్సముద్భూతే రోగే పిత్తోత్థితే తథా ||42|| సన్నిపాతసముత్థే చ శృతశీతం ప్రశస్యతే |43|
मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ||४२|| सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते |४३|
🔊 Audio coming soon
శృతశీతవిషయమాహ- మద్యపానాదిత్యాది| పూర్వం మదాత్యయే శీతం, అత్ర తు మదాత్యయసముద్భూతే రోగే శృతశీతం; మదాత్యయే మదాత్యయసముద్భూతే రోగే చోభయస్మిన్నపి శృతశీతం ప్రయోక్తవ్యమిత్యర్థః||42||-
Adhikarana 32 (43) · Śloka 44
స్నిగ్ధం స్వాదు హిమం హృద్యం దీపనం బస్తిశోధనం ||43|| వృష్యం పిత్తపిపాసాఘ్నం నాలికేరోదకం గురు |44|
स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम् ||४३|| वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु |४४|
🔊 Audio coming soon
ఉదకప్రసంగేన నారికేలఫలసలిలస్యాపి గుణం నిదర్శయన్నాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది| నారికేలోదకమీషత్పక్వార్ద్రనారికేలఫలాంతర్వర్తి సలిలమిత్యర్థః| జేజ్ఝటస్తు ‘లఘు’ ఇతి పఠతి, లఘుత్వం చ శీఘ్రపరిణామిత్వమిచ్ఛతి||43||-
Adhikarana 33 (44) · Śloka 45
దాహాతీసారపిత్తాసృఙ్మూర్చ్ఛామద్యవిషార్తిషు ||44|| శృతశీతం జలం శస్తం తృష్ణాచ్ఛర్దిభ్రమేషు చ |45|
दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु ||४४|| शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च |४५|
🔊 Audio coming soon
అధునా శృతశీతస్య శేషవిషయమాహ- దాహేత్యాది||44||-
Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46
అరోచకే ప్రతిశ్యాయే ప్రసేకే శ్వయథౌ క్షయే ||45|| మందేఽగ్నావుదరే కుష్ఠే జ్వరే నేత్రామయే తథా | వ్రణే చ మధుమేహే చ పానీయం మందమాచరేత్ ||46|| ఇతి జలవర్గః |
अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ||४५|| मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा | व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ||४६|| इति जलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
కేషు రోగేషు జలం మందం పేయమిత్యాహ- అరోచకే ఇత్యాది| యావత్ ప్రతిషేధయితుమశక్యం తావదాచరేదితి మందార్థః| అయం పానీయవర్గో నిబంధకారైర్విపరీతక్రమేణ పఠితః| అస్మాభిస్తు యథైవ గురుభిః కథితస్తథైవ క్రమేణ వ్యాఖ్యాతః| ఇతి పానీయవర్గః||45-46||
Adhikarana 35 (47) · Śloka 47
అథ క్షీరవర్గః | గవ్యమాజం తథా చౌష్ట్రమావికం మాహిషం చ యత్ | అశ్వాయాశ్చైవ నార్యాశ్చ కరేణూనాం చ యత్పయః ||47||
अथ क्षीरवर्गः | गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् | अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్షీరస్యాష్టవిధాం యోనిమాహ- గవ్యమిత్యాది| కరేణుర్హస్తినీ| అశ్వాయాశ్చ నార్యాశ్చ కరేణూనాం చేతి చకారత్రయమనుక్తసమానజాతీయక్షీరాణాం సముచ్చయార్థం, తేనాశ్వతరీఖరీమృగీఖంగినీక్షీరాణామపి గ్రహణం| తత్ పునర్భూయసా నోపయుజ్యత ఇతి న కృతం సాక్షాత్తద్గ్రహణం||47||
Adhikarana 36 (48) · Śloka 48
తత్త్వనేకౌషధిరసప్రసాదం ప్రాణదం గురు | మధురం పిచ్ఛిలం శీతం స్నిగ్ధం శ్లక్ష్ణం సరం మృదు | సర్వప్రాణభృతాం తస్మాత్ సాత్మ్యం క్షీరమిహోచ్యతే ||48||
तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु | मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु | सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते ||४८||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషామేవ క్షీరాణాం దశవిధం గుణం నిర్దిశన్నాహ- తత్త్విత్యాది| తత్త్వనేకౌషధిరసప్రసాదమితి తుశబ్దః పునరర్థే, ఓషధిశబ్దేన సర్వద్రవ్యాణి న తు ఫలపాకావసానాః, రసః సారః కిట్టభావ(గ)రహిత ఓజఃశుక్రాదివత్, ఏతేన శుక్లత్వం ద్యోత్యతే| ప్రాణదమగ్నిసోమాదిధారణాదుపచయాదికరణాద్వా| పిచ్ఛిలం విశదవిపరీతం| శ్లక్ష్ణం ఖరవిపరీతం| ఏవమిదం క్షీరం దశగుణయుక్తం భవతి| జేజ్ఝటస్తు “తత్త్వనేకౌషధిరసప్రసాదః క్షీరతాం గతః| సర్వప్రాణభృతాం తస్మాత్ సాత్మ్యం క్షీరమిహోచ్యతే” ఇతి పఠతి, వ్యారవ్యానయతి చ- క్షీరతాం గతః క్షీరత్వం ప్రాప్తః| ప్రాణభృతాం ప్రాణినాం జరాయుజానాం| సాత్మ్యం నామ సుస్వం యత్ కరోతి తదుచ్యతే||48||
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
తత్ర సర్వమేవ క్షీరం ప్రాణినామప్రతిషిద్ధం జాతిసాత్మ్యాత్, వాతపిత్తశోణితమానసేష్వపి వికారేష్వవిరుద్ధం, జీర్ణజ్వరకాసశ్వాసశోషక్షయగుల్మోన్మాదోదరమూర్చ్ఛాభ్రమమదదాహపిపాసాహృద్బస్తిదోష- పాండురోగగ్రహణీదోషార్శఃశూలోదావర్తాతిసారప్రవాహికాయోనిరోగగర్భాస్రావరక్తపిత్తశ్రమక్లమహరం, పాప్మాపహం బల్యం వృష్యం వాజీకరణం రసాయనం మేధ్యం వయఃస్థాపనమాయుష్యం జీవనం బృంహణం సంధానం వమనవిరేచనాస్థాపనం తుల్యగుణత్వాచ్చౌజసో వర్ధనం బాలవృద్ధక్షతక్షీణానాం క్షుద్వ్యవాయవ్యాయామకర్శితానాం చ పథ్యతమం ||49||
तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात्, वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं, जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोष- पाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं, पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं सन्धानं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషామేవ సమానగుణానాం క్షీరాణాం సమానకర్మ నిర్దేష్టుమాహ- తత్రేత్యాది| సర్వం అష్టవిధమపాత్యర్థః| ప్రాణినాం జరాయుజానాం| జాతిసాత్మ్యాత్ మనుష్యాదిజాతిసుఖకరత్వాత్| మానసేషు వికారేషు రజస్తమఃసంసర్గజేషు| జీర్ణజ్వరేత్యాది జీర్ణశబ్దమేకే జ్వరేణ సహ సంబధ్నంతి, అన్యే తు క్లమాంతైర్జ్వరాదిభిః సహ, జీర్ణత్వేనైతేషు ప్రాయేణ వాతపిత్తానుబంధో భవతీత్యాహుః| హరశబ్దో జ్వరాదిభిః క్లమాంతైః సర్వైః సహ ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| కాసేతి కాసోఽత్ర కఫకాసం త్యక్త్వా, శోషోఽత్ర ముఖకంఠతాలూనాం, క్షయో రాజయక్ష్మా, గుల్మోదరయోర్వాతపైత్తికయోః, మూర్చ్ఛాభ్రమమదపిపాసాసు కఫామరహితాసు, హృదయదోషాణాం వాతపిత్తప్రాయాణాం, పాండురోగే వాతపిత్తప్రాయే, గ్రహణీప్రదోషే జీర్ణావస్థాయాం, అర్శస్సు రక్తపిత్తప్రబలేషు, అతిసారే వాతపిత్తశోణితప్రాయే పక్వావస్థాయాం, ప్రవాహికాయాం వాతపిత్తప్రబలాయాం, గర్భస్రావే ఆమాన్వయాదినా; రక్తపిత్తే కఫప్రధానే, అగ్నిమాంద్యే చ న దేయం| బల్యం మాంసోపచయకరం, అన్యే ఓజసో వర్ధనమితి; తన్మతే ‘ఓజసో వర్ధనం’ ఇతి పాఠోఽగ్రే న భవతి| వృష్యం శుక్రజనకం, వాజీకరణం శుక్రప్రవర్తనం, ఏతేన జనకప్రవర్తకమిత్యుక్తం| రసాయనం సతతోపయోగాత్| మేధ్యం మేధాజనకం పవిత్రం వా| పాప్మాపహం పాపోపశమనం విశేషతో గవ్యం| వయఃస్థాపనం జరయా వినా| ఆయుష్యం ఆయుషే హితం| సంధానం భగ్నస్య| వమనవిరేచనాస్థాపనమితి వమనం వమనద్రవ్యసంయోగి; విరేచనం సరత్వాన్మృదుకోష్ఠస్య, ‘రేచనద్రవ్యసంయోగాద్విరేచనం’ ఇత్యన్యే; ఆస్థాపనం ఆస్థాపనద్రవ్యసంయోగి, ఆస్థాపనం నిరూహణమిత్యనర్థాంతరం| తుల్యగుణత్వాచ్చౌజసో వర్ధనమితి యావంత ఏవౌజసో గుణాస్తావంత ఏవ క్షీరస్యాపి, తేన తైస్తైరేవాత్మగుణైస్తేషాం సమానానామోజసో గుణానామభివర్ధనం| జేజ్ఝటస్తు ‘గవ్యం తు శీతం స్నిగ్ధం మధురమవిదాహీ’ ఇతి పఠతి, శేషం తు సమం; తన్మతే గోక్షీరస్యైవ గుణాః||49||
Adhikarana 38 (50) · Śloka 51
అల్పాభిష్యంది గోక్షీరం స్నిగ్ధం గురు రసాయనం | రక్తపిత్తహరం శీతం మధురం రసపాకయోః ||50|| జీవనీయం తథా వాతపిత్తఘ్నం పరమం స్మృతం |51|
अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् | रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ||५०|| जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् |५१|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన క్షీరస్య గుణమభిధాయ గవ్యస్యైవ విశిష్టం గుణకర్మ నిర్దిశన్నాహ- గోక్షీరమిత్యాది| దోషధాతుమలస్రోతసాం మందక్లేదప్రాప్తిజనకమల్పాభిష్యంది||50||-
Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53
గవ్యతుల్యగుణం త్వాజం విశేషాచ్ఛోషిణాం హితం ||51|| దీపనం లఘు సంగ్రాహి శ్వాసకాసాస్రపిత్తనుత్ | అజానామల్పకాయత్వాత్ కటుతిక్తనిషేవణాత్ ||52|| నాత్యంబుపానాద్వ్యాయామాత్ సర్వవ్యాధిహరం పయః |53|
गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ||५१|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् | अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ||५२|| नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः |५३|
🔊 Audio coming soon
అజాక్షీరగుణమాహ- గవ్యతుల్యగుణమిత్యాది| గుణశబ్దస్తత్కార్యే ఫలే వర్తతే| అత్రాల్పకాయత్వాదయః స్వరూపవిశేషేణ న క్షీరపథ్యత్వే హేతవః, తేషామల్పకాయత్వాదీనామవ్యాదిష్వపి సంభవాత్; అతో ద్వయమేవ క్షీరపథ్యాపథ్యవిభాగే హేతుర్జాతివిశేషో భ్రమణాదివిశేషశ్చ| సర్వవ్యాధిహరం సర్వదోషహరం||51-52||-
Adhikarana 40 (53) · Śloka 54
రూక్షోష్ణం లవణం కించిదౌష్ట్రం స్వాదురసం లఘు ||53|| శోఫగుల్మోదరార్శోఘ్నం కృమికుష్ఠవిషాపహం |54|
रूक्षोष्णं लवणं किञ्चिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ||५३|| शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् |५४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమౌష్ట్రక్షీరగుణమాహ- రూక్షేత్యాది||53||-
Adhikarana 41 (54) · Śloka 55
ఆవికం మధురం స్నిగ్ధం గురు పిత్తకఫావహం ||54|| పథ్యం కేవలవాతేషు కాసే చానిలసంభవే |55|
आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ||५४|| पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे |५५|
🔊 Audio coming soon
ఆవికక్షీరగుణమాహ- ఆవికమిత్యాది| కఫావహం కఫకరం| కేవలవాతేష్వితి కేవలేష్వనావృతేషు, అసంయుక్తేష్వపీత్యర్థః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “ఆవికం మధురం స్నిగ్ధముష్ణం పిత్తకఫావహం| గురు శుద్ధేఽనిలే పథ్యం సేకశ్చానిలశోణితే”- ఇతి| శుద్ధేఽనిలే అనావృతే, అనిలశోణితే రక్తావృతే వాతే, సేకః పరిషేకః||54||-
Adhikarana 42 (55) · Śloka 56
మహాభిష్యంది మధురం మాహిషం వహ్నినాశనం ||55|| నిద్రాకరం శీతతరం గవ్యాత్ స్నిగ్ధతరం గురు |56|
महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ||५५|| निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु |५६|
🔊 Audio coming soon
మహిషీక్షీరమాహ- మహాభిష్యందీత్యాది| దోషధాతుమలస్రోతసామతిశయక్లేదప్రాప్తిజనకం మహాభిష్యంది| గవ్యాత్ స్నిగ్ధతరం గోక్షీరాత్ స్నిగ్ధతరమిత్యర్థః||55||-
Adhikarana 43 (56) · Śloka 57
ఉష్ణమైకశఫం బల్యం శాఖావాతహరం పయః ||56|| మధురామ్లరసం రూక్షం లవణానురసం లఘు |57|
उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ||५६|| मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु |५७|
🔊 Audio coming soon
అశ్వాదిక్షీరమాహ- ఉష్ణమిత్యాది| ఏకశఫా అశ్వాదయః, శఫః ఖురః| ‘శాఖా బాహుజంఘే, తద్వాతహరం’ ఇత్యేకే; ‘శాఖా రక్తాదయో ధాతవః’ ఇత్యన్యే| ‘కాంజికస్యేవ ప్రభావాదాధారప్రభావాచ్చ శాఖాయాం హంతి, కోష్ఠే కరోతీ’ ఇత్యామనంతి||56||-
Adhikarana 44 (57) · Śloka 58
నార్యాస్తు మధురం స్తన్యం కషాయానురసం హిమం ||57|| నస్యాశ్చ్యోతనయోః పథ్యం జీవనం లఘు దీపనం |58|
नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ||५७|| नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् |५८|
🔊 Audio coming soon
మానుషం క్షీరమాహ- నార్యాస్త్విత్యాది| ఆశ్చ్యోతనమక్షిపూరణం||57||-
Adhikarana 45 (58) · Śloka 59
హస్తిన్యా మధురం వృష్యం కషాయానురసం గురు ||58|| స్నిగ్ధం స్థైర్యకరం శీతం చక్షుష్యం బలవర్ధనం |59|
हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ||५८|| स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् |५९|
🔊 Audio coming soon
హస్తినీక్షీరమాహ- హస్తిన్యా ఇత్యాది| స్థైర్యకరం శరీరదార్ఢ్యకరం, అన్యే ‘తారుణ్స్థాపకం’ ఇత్యాహుః||58||-
Adhikarana 46 (59) · Śloka 60
ప్రాయః ప్రాభాతికం క్షీరం గురు విష్టంభి శీతలం ||59|| రాత్ర్యాః సోమగుణత్వాచ్చ వ్యాయామాభావతస్తథా |60|
प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||५९|| रात्र्याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा |६०|
🔊 Audio coming soon
ప్రాభాతికం క్షీరమాహ- ప్రాయ ఇత్యాది| విష్టంభో గుడగుడాశబ్దః||59||-
Adhikarana 47 (60) · Śloka 61
దివాకరాభితప్తానాం వ్యాయామానిలసేవనాత్ ||60|| శ్రమఘ్నం వాతనుచ్చైవ చక్షుష్యం చాపరాహ్ణికం |61|
दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ||६०|| श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् |६१|
🔊 Audio coming soon
ఆపరాహ్ణికక్షీరమాహ- దివాకరేత్యాది| అపరాహ్ణో దినాంతభాగః| వృద్ధానుమతౌ పాఠావిమౌ||60||-
Adhikarana 48 (61) · Śloka 61
పయోఽభిష్యంది గుర్వామం ప్రాయశః పరికీర్తితం ||61||
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ఆమక్షీరమాహ- పయ ఇత్యాది||61||
Adhikarana 49 (62) · Śloka 62
తదేవోక్తం లఘుతరమనభిష్యంది వై శృతం |62|
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् |६२|
🔊 Audio coming soon
పక్వస్య గుణమాహ- తదిత్యాది| శృతం పక్వం, ఆవర్తితమిత్యర్థః| అనభిష్యంది కించిదభిష్యందీత్యర్థః|62|
Adhikarana 50 (62) · Śloka 62
వర్జయిత్వా స్త్రియాః స్తన్యమామమేవ హి తద్ధితం ||62||
वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ||६२||
🔊 Audio coming soon
స్త్రీక్షీరే పాకనిషేధమాహ- వర్జయిత్వేత్యాది| స్త్రియాః స్తన్యం వర్జయిత్వాఽన్యదుగ్ధాని శృతాన్యేవ హితాని భవంతీత్యర్థః| తత్ స్త్రీభవం స్తన్యమామమక్వథితమేవ హితం||62||
Adhikarana 51 (63) · Śloka 63
ధారోష్ణం గుణవత్ క్షీరం విపరీతమతోఽన్యథా |63|
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा |६३|
🔊 Audio coming soon
తేషాం సర్వక్షీరాణామేవ దోహనకాలధారాపాతోష్ణానాం గుణవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- ధారోష్ణమిత్యాది| గుణవత్ గుణాన్వితం, విపరీతమగుణవత్, అతోఽన్యథేతి ధారోష్ణం యన్న భవతి|63|
Adhikarana 52 (63) · Śloka 63
తదేవాతిశృతం శీతం గురు బృంహణముచ్యతే ||63||
तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
అతిపక్వమాహ- తదిత్యాది| బృంహణం దేహవృద్ధికరం||63||
Adhikarana 53 (64) · Śloka 64
అనిష్టగంధమమ్లం చ వివర్ణం విరసం చ యత్ | వర్జ్యం సలవణం క్షీరం యచ్చ విగ్రథితం భవేత్ ||64|| ఇతి క్షీరవర్గః |
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् | वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ||६४|| इति क्षीरवर्गः |
🔊 Audio coming soon
కీదృశం క్షీరం వర్జ్యమిత్యాహ- అనిష్టేత్యాది| వివర్ణం శుక్లాద్వర్ణాంతరమాపన్నం| విరసం మధురాదన్యరసం| విగ్రథితమమ్లాదిద్రవ్యసంయోగేన విగ్రథితావయవం, యల్లోకే వినష్టమితి ప్రసిద్ధం||64||
Adhikarana 54 (65) · Śloka 65
అథ దధివర్గః | దధి తు మధురమమ్లమత్యమ్లం చేతి; తత్కషాయానురసం స్నిగ్ధముష్ణం పీనసవిషమజ్వరాతిసారారోచకమూత్రకృచ్ఛ్రకార్శ్యాపహం వృష్యం ప్రాణకరం మంగల్యం చ ||65||
अथ दधिवर्गः | दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति; तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च ||६५||
🔊 Audio coming soon
అథ దధిభేదానాహ- దధీత్యాది| ఏతేన త్రిప్రకారం దధ్యుక్తం| సామాన్యదధిగుణమాహ- తదిత్యాది| ఉష్ణముష్ణవీర్యం| వృష్యం శుక్రకరం| మంగల్యం మంగలహేతుః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘దధి తు మధురం సృష్టమూత్రపురీషం గుర్వమ్లమభిష్యంది శ్లేష్మపిత్తశోఫవర్ధనం కార్శ్యాపహం రోచనం మంగల్యం చ, తదేవ చోద్ధృతసారం గ్రాహ్యనభిష్యంది చ, ససరం కఫమేదఃశుక్రకృత్, త్రిదోషకృన్మందజాతం’ ఇతి||65||
Adhikarana 55 (66) · Śloka 66
మహాభిష్యంది మధురం కఫమేదోవివర్ధనం | కఫపిత్తకృదమ్లం స్యాదత్యమ్లం రక్తదూషణం ||66||
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् | कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
అథ త్రిప్రకారస్యాపి దధ్నో గుణమాహ- మహేత్యాది| మహాభిష్యందీతి పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం||66||
Adhikarana 56 (67) · Śloka 67
విదాహి సృష్టవిణ్మూత్రం మందజాతం త్రిదోషకృత్ |67|
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् |६७|
🔊 Audio coming soon
మందజాతగుణమాహ- విదాహీత్యాది| త్రిదోషకృదితి దోషాన్ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః కరోతీతి దోషకృదితి సిద్ధే త్రిగ్రహణమేతజ్జ్ఞాపయతి యన్మందజాతం దధి త్రీనపి దోషాన్ యౌగపద్యేన తుల్యబలస్వేన చ కోపయతి, న పునః పరిపాఠ్యా హీనాధికభావేన వా|67|
Adhikarana 57 (67) · Śloka 68
స్నిగ్ధం విపాకే మధురం దీపనం బలవర్ధనం ||67|| వాతాపహం పవిత్రం చ దధి గవ్యం రుచిప్రదం |68|
स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ||६७|| वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् |६८|
🔊 Audio coming soon
గోదధ్యాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది||67||-
Adhikarana 58 (68) · Śloka 69
దధ్యాజం కఫపిత్తఘ్నం లఘు వాతక్షయాపహం ||68|| దుర్నామశ్వాసకాసేషు హితమగ్నేశ్చ దీపనం |69|
दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ||६८|| दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् |६९|
🔊 Audio coming soon
అజాదధ్యాహ- దధ్యాజమిత్యాది||68||-
Adhikarana 59 (69) · Śloka 70
విపాకే మధురం వృష్యం వాతపిత్తప్రసాదనం ||69|| బలాసవర్ధనం స్నిగ్ధం విశేషాద్దధి మాహిషం |70|
विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ||६९|| बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् |७०|
🔊 Audio coming soon
మహిషీదధ్యాహ- విపాకే ఇత్యాది| బలాసః శ్లేష్మా| స్నిగ్ధపదబలాసవర్ధనపదాభ్యాం సహ ‘విశేషాత్’ ఇతి సంబధ్యతే||69||-
Adhikarana 60 (70) · Śloka 71
విపాకే కటు సక్షారం గురు భేద్యౌష్ట్రికం దధి ||70|| వాతమర్శాంసి కుష్ఠాని కృమీన్ హంత్యుదరాణి చ |71|
विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि ||७०|| वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
ఉష్ట్రీదధ్యాహ- విపాకే ఇత్యాది| సక్షారమీషత్క్షారం||70||-
Adhikarana 61 (71) · Śloka 72
కోపనం కఫవాతానాం దుర్నామ్నాం చావికం దధి ||71|| రసే పాకే చ మధురమత్యభిష్యంది దోషలం |72|
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि ||७१|| रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् |७२|
🔊 Audio coming soon
మేషీదధ్యాహ- కోపనమిత్యాది| దుర్నామాని అర్శాంసి| దోషలమపథ్యత్వేన వికారకారి||71||-
Adhikarana 62 (72) · Śloka 73
దీపనీయమచక్షుష్యం వాడవం దధి వాతలం ||72|| రూక్షముష్ణం కషాయం చ కఫమూత్రాపహం చ తత్ |73|
दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ||७२|| रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् |७३|
🔊 Audio coming soon
అశ్వాదధ్యాహ- దీపనీయమిత్యాది| వాడవమాశ్వం||72||-
Adhikarana 63 (73) · Śloka 74
స్నిగ్ధం విపాకే మధురం బల్యం సంతర్పణం గురు ||73|| చక్షుష్యమగ్ర్యం దోషఘ్నం దధి నార్యా గుణోత్తరం |74|
स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं सन्तर्पणं गुरु ||७३|| चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् |७४|
🔊 Audio coming soon
మానుషీదధ్యాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది| చక్షుష్యమగ్ర్యం శ్రేష్ఠం చక్షుష్యమిత్యర్థః| గుణోత్తరం గుణోత్కృష్టం||73||-
Adhikarana 64 (74) · Śloka 75
లఘు పాకే బలాసఘ్నం వీర్యోష్ణం పక్తినాశనం ||74|| కషాయానురసం నాగ్యా దధి వర్చోవివర్ధనం |75|
लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम् ||७४|| कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् |७५|
🔊 Audio coming soon
హస్తినీదధ్యాహ- లఘ్విత్యాది||74||-
Adhikarana 65 (75) · Śloka 76
దధీన్యుక్తాని యానీహ గవ్యాదీని పృథక్ పృథక్ ||75|| విజ్ఞేయమేవం సర్వేషు గవ్యమేవ గుణోత్తరం |76|
दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ||७५|| विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् |७६|
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం గోదధి శ్రేష్ఠమిత్యాహ- దధీనీత్యాది| ఏవమేతేన ప్రకారేణ, ఏవావధారణే||75||-
Adhikarana 66 (76) · Śloka 77
వాతఘ్నం కఫకృత్ స్నిగ్ధం బృంహణం నాతిపిత్తకృత్ ||76|| కుర్యాద్భక్తాభిలాషం చ దధి యత్ సుపరిస్రుతం |77|
वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत् ||७६|| कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् |७७|
🔊 Audio coming soon
వస్త్రాదిగాలితదధిగుణమాహ- వాతఘ్నమిత్యాది| సుపరిస్రుతం సుష్ఠు గాలితం వస్త్రాదిభిః||76||-
Adhikarana 67 (77) · Śloka 78
శృతాత్ క్షీరాత్తు యజ్జాతం గుణవద్దధి తత్ స్మృతం ||77|| వాతపిత్తహరం రుచ్యం ధాత్వగ్నిబలవర్ధనం |78|
शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ||७७|| वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् |७८|
🔊 Audio coming soon
క్వథితక్షీరజాతస్య దధ్నో గుణమాహ- శృతాదిత్యాది||77||-
Adhikarana 68 (78) · Śloka 79
దధ్నః సరో గురుర్వృష్యో విజ్ఞేయోఽనిలనాశనః ||78|| వహ్నేర్విధమనశ్చాపి కఫశుక్రవివర్ధనః |79|
दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ||७८|| वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः |७९|
🔊 Audio coming soon
దధ్యవయవవిశేషాణాం గుణవిశేషం దర్శయన్నాహ- దధ్న ఇత్యాది| సరః దధ్న ఉపరితనో భాగః స్నేహబహులః ‘తర’ ఇతి ప్రసిద్ధః| వహ్నేర్విధమనః అగ్నినాశనః| వృష్యః శుక్రవర్ధన ఇతి చోభయమతివృద్ధికరత్వప్రాప్తయే; ఏతేన జనకప్రవర్తకముక్తం||78||-
Adhikarana 69 (79) · Śloka 80
దధి త్వసారం రూక్షం చ గ్రాహి విష్టంభి వాతలం ||79|| దీపనీయం లఘుతరం సకషాయం రుచిప్రదం |80|
दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ||७९|| दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् |८०|
🔊 Audio coming soon
ఉద్ధృతస్నేహస్య దధ్నో గుణమాహ- దధీత్యాది| అసారం సారరహితం| విష్టంభీతి సవాతతోదశూలా మలస్యాప్రవృత్తిర్విష్టంభః; అన్యే ‘విష్టంభో గుడగుడాశబ్దః’ ఇతి ప్రాహుః||79||-
Adhikarana 70 (80) · Śloka 81
శరద్గ్రీష్మవసంతేషు ప్రాయశో దధి గర్హితం ||80|| హేమంతే శిశిరే చైవ వర్షాసు దధి శస్యతే |81|
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ||८०|| हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते |८१|
🔊 Audio coming soon
ఋతుభేదేన హేయోపాదేయతామాహ- శరదిత్యాది||80||-
Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83
తృష్ణాక్లమహరం మస్తు లఘు స్రోతోవిశోధనం ||81|| అమ్లం కషాయం మధురమవృష్యం కఫవాతనుత్ | ప్రహ్లాదనం ప్రీణనం చ భినత్త్యాశు మలం చ తత్ | బలమావహతే క్షిప్రం భక్తచ్ఛందం కరోతి చ ||82|| స్వాద్వమ్లమత్యమ్లకమందజాతం తథా శృతక్షీరభవం సరశ్చ | అసారమేవం దధి సప్తధాఽస్మిన్ వర్గే స్మృతా మస్తుగుణాస్తథైవ ||83|| ఇతి దధివర్గః |
तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम् ||८१|| अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् | प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् | बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च ||८२|| स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च | असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव ||८३|| इति दधिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
మస్తుగుణమాహ- తృష్ణేత్యాది| మస్తు అధోదధి జలమిశ్రం; తచ్చ సప్తవిధం దధిభేదాత్; అన్యే తు దధితక్రజభేదేన మస్తు ద్వివిధమిచ్ఛంతి| మలం మూత్రపురీషం| భక్తచ్ఛందం భోజనాభిలాషం||81-83||
Adhikarana 72 (84) · Śloka 84
అథ తక్రవర్గః | తక్రం తు మధురమమ్లం కషాయానురసముష్ణవీర్యం లఘురూక్షమగ్నిదీపనం గరశోఫాతిసారగ్రహణీపాండురోగార్శఃప్లీహగుల్మారోచకవిషమజ్వరతృష్ణాచ్ఛర్దిప్రసేకశూలభేదఃశ్లేష్మానిలహరం మధురవిపాకం హృద్యం మూత్రకృచ్ఛ్రస్నేహవ్యాపత్ప్రశమనమవృష్యం చ ||84||
अथ तक्रवर्गः | तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघुरूक्षमग्निदीपनं गरशोफातिसारग्रहणीपाण्डुरोगार्शःप्लीहगुल्मारोचकविषमज्वरतृष्णाच्छर्दिप्रसेकशूलभेदःश्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नेहव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च ||८४||
🔊 Audio coming soon
అథ తక్రగుణానాహ- తక్రమిత్యాది| గరం కృత్రిమం విషం, సదాభావినం వర్జయిత్వాఽన్యే విషమజ్వరాః, ప్రసేకో లాలాస్రావః| స్నేహవ్యాపత్ స్నేహాతియోగాయోగసముత్థో వికారః| అవృష్యం అశుక్రలం| తచ్చ తంత్రాంతరే త్రివిధం- “రూక్షమర్ధోద్ధృతస్నేహం యతశ్చానుద్ధృతం ఘృతం| తక్రం దోషాగ్నిబలవిత్త్రివిధం తత్ ప్రయోజయేత్” (చ. చి. అ. 14)- ఇతి| తంత్రాంతరే సర్వేషామేవైతేషాం పృథగ్గుణోపవర్ణనం కృతం||84||
Adhikarana 73 (85) · Śloka 85
మంథనాదిపృథగ్భూతస్నేహమర్ధోదకం చ యత్ | నాతిసాంద్రద్రవం తక్రం స్వాద్వమ్లం తువరం రసే | యత్తు సస్నేహమజలం మథితం ఘోలముచ్యతే ||85||
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् | नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे | यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते ||८५||
🔊 Audio coming soon
అథ కీదృక్ తక్రం యస్యాయం గుణనిర్దేశః కృతః? ఉచ్యతే- మంథనాదీత్యాది| ఘోలమాహ- యత్త్విత్యాది| తత్తు దధిగుణమేవ| సస్నేహం సజలముదశ్విత్; తద్గుణాస్తు మతాంతరాద్బోద్ధవ్యాః||85||
Adhikarana 74 (86) · Śloka 86
నైవ తక్రం క్షతే దద్యాన్నోష్ణకాలే న దుర్బలే | న మూర్చ్ఛాభ్రమదాహేషు న రోగే రక్తపైత్తికే ||86||
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले | न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ||८६||
🔊 Audio coming soon
తస్య తక్రస్య నిషేధవిషయమాహ- నైవేత్యాది| ఉష్ణకాలే శరద్గ్రీష్మయోః||86||
Adhikarana 75 (87) · Śloka 87
శీతకాలేఽగ్నిమాంద్యే చ కఫోత్థేష్వామయేషు చ | మార్గావరోధే దుష్టే చ వాయౌ తక్రం ప్రశస్యతే ||87||
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च | मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते ||८७||
🔊 Audio coming soon
కేషు ప్రశస్తమిత్యాహ- శీతకాల ఇత్యాది| మార్గావరోధే స్రోతఃశోధకత్వాత్| దుష్టే చ వాయౌ వికృతే వాతే; స చ ప్రాయః కోష్ఠస్థో జ్ఞేయః||87||
Adhikarana 76 (88) · Śloka 88
తత్ పునర్మధురం శ్లేష్మప్రకోపణం పిత్తప్రశమనం చ; అమ్లం వాతఘ్నం పిత్తకరం చ ||88||
तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च; अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च ||८८||
🔊 Audio coming soon
తక్రస్య రసవిశేషేణ గుణవిశేషమాహ- తదిత్యాది||88||
Adhikarana 77 (89) · Śloka 89
వాతేఽమ్లం సైంధవోపేతం, స్వాదు పిత్తే సశర్కరం | పిబేత్తక్రం కఫే చాపి వ్యోషక్షారసమన్వితం ||89||
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं, स्वादु पित्ते सशर्करम् | पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
సంయోగవిశేషేణ త్రిదోషహరత్వమాహ- వాతే ఇత్యాది||89||
Adhikarana 78 (90) · Śloka 90
గ్రాహిణీ వాతలా రూక్షా దుర్జరా తక్రకూర్చికా |90|
ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका |९०|
🔊 Audio coming soon
తస్య హేత్వంతరైర్విగ్రథితస్య ఘనీభూతావయవస్య స్వగుణాన్ నిర్దిశన్నాహ- గ్రాహిణీత్యాది| వినష్టం తక్రం ఘనావయవం తక్రకూర్చికా|90|
Adhikarana 79 (90) · Śloka 90
తక్రాల్లఘుతరో మండః కూర్చికాదధితక్రజః ||90||
तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ||९०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తక్రాద్దధిమస్తునస్తథా తక్రమస్తునోఽపి విశేషం గుణేషు దర్శయన్నాహ- తక్రాదిత్యాది| మండో మస్తుకః; కూర్చికాభూతం యద్దధి తక్రం చ తాభ్యాం జాతో యో మండః స తక్రాల్లఘుతరః, ప్రాకృతదధిజాతం పునర్మస్తు లాఘవాత్తక్రసమమేవ| అన్యే త్వేవం పఠంతి, ‘దధికూర్చికతక్రజః’ ఇతి| తక్ర ప్రాకృతదధిజః, కూర్చికీభూతదధిజః, కూర్చికీభూతతక్రజ ఇతి మస్తుత్రయసంగ్రహః| ‘తక్రతుల్యో దధిమండో విష్టంభారుచినాశన’ ఇతి చ క్వచిత్ పఠ్యతే| ప్రాకృతమస్తు చ గ్రీష్మాదివిదాహేన సుజాతస్య దధ్నోఽచ్ఛో భాగ ఉచ్యతే||90||
Adhikarana 80 (91) · Śloka 91
గురుః కిలాటోఽనిలహా పుంస్త్వనిద్రాప్రదః స్మృతః |91|
गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्राप्रदः स्मृतः |९१|
🔊 Audio coming soon
తక్రకూర్చికాప్రస్తావే క్షీరకూర్చికామాహ- గురురిత్యాది| కూర్చికీభూతక్షీరస్య ఘనభాగః కిలాటః; యం లోకాః క్షీరాంశుమిత్యాహుః, సూదాస్తు ‘కిలాటీ’ ఇతి| పుంస్త్వం శుక్రం|91|
Adhikarana 81 (91) · Śloka 91
మధురౌ బృంహణౌ వృష్యౌ తద్వత్పీయూషమోరటౌ ||91||
मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ ||९१||
🔊 Audio coming soon
పీయూషమోరటావాహ- మధురావిత్యాది| తద్వదితి కిలాటతుల్యౌ| పీయూషః సద్యఃప్రసూతాయా గోః క్షీరం సప్తాహం యావత్, తదేవ సప్తాహాత్ పరతో యావత్ ప్రసన్నతాం న గచ్ఛతి తావత్ ‘మోరట’ ఇత్యుచ్యతే| జేజ్జటస్తు ‘వినష్టక్షీరభవం మస్తు మోరటం’ ఇత్యాహ||91||
Adhikarana 82 (92) · Śloka 92
నవనీతం పునః సద్యస్కం లఘు సుకుమారం మధురం కషాయమీషదమ్లం శీతలం మేధ్యం దీపనం హృద్యం సంగ్రాహి పిత్తానిలహరం వృష్యమవిదాహి క్షయకాసవ్రణశోషార్శోఽర్దితాపహం, చిరోత్థితం గురు కఫమేదోవివర్ధనం బలకరం బృంహణం శోషఘ్నం విశేషేణ బాలానాం ప్రశస్యతే ||92||
नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं सङ्ग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽर्दितापहं, चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते ||९२||
🔊 Audio coming soon
సద్యస్కం నవనీతమాహ- నవనీతమిత్యాది| సద్యస్కం సద్యోభవం| సుకుమారం దేహసౌకుమార్యకరం| సంగ్రాహి ప్రభావాత్తక్రావయవసంబంధాచ్చ, అత ఏవామ్లం| చిరోత్థితస్య నవనీతస్య గుణమాహ- గుర్విత్యాది| బలకరమోజస్కరం| బృంహణం దేహోపచయకరం| విశేషేణాతిశయేనేత్యర్థః||92||
Adhikarana 83 (93) · Śloka 93
క్షీరోత్థం పునర్నవనీతముత్కృష్టస్నేహమాధుర్యమతిశీతం సౌకుమార్యకరం చక్షుష్యం సంగ్రాహి రక్తపిత్తనేత్రరోగహరం ప్రసాదనం చ ||93||
क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं सङ्ग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च ||९३||
🔊 Audio coming soon
క్షీరమథనోత్థితస్య నవనీతస్య గుణమాహ- క్షీరోత్థమిత్యాది| దధ్యుత్థితనవనీతాపేక్షయా ఉత్కృష్టే స్నేహమాధుర్యే యస్మిన్ తత్తథా| అతిశీతమపి తదపేక్షయైవ| ప్రసాదనం చేతి రక్తపిత్తనేత్రరోగయోః| ప్రసాదనస్థానే ‘వర్ణప్రసాదనీయం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||93||
Adhikarana 84 (94) · Śloka 94
సంతానికా పునర్వాతఘ్నీ తర్పణీ వృష్యా బల్యా స్నిగ్ధా రుచ్యా మధురా మధురవిపాకా రక్తపిత్తప్రసాదనీ గుర్వీ చ ||94||
सन्तानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपाका रक्तपित्तप्रसादनी गुर्वी च ||९४||
🔊 Audio coming soon
క్షీరోత్థనవనీతప్రసంగేన క్షీరోత్థసంతానికామాహ- సంతానికేత్యాది| సంతానికా క్షీరస్యోపరి స్త్యానో భాగః క్షీరసర ఇత్యర్థః| తర్పణీ తృప్తిజనికా||94||
Adhikarana 85 (95) · Śloka 95
వికల్ప ఏష దధ్యాదిః శ్రేష్ఠో గవ్యోఽభివర్ణితః | వికల్పానవశిష్టాంస్తు క్షీరవీర్యాత్సమాదిశేత్ ||95|| ఇతి తక్రవర్గః |
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः | विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत् ||९५|| इति तक्रवर्गः |
🔊 Audio coming soon
నను చాష్టానాం క్షీరాణాం నిర్దిష్టత్వాదిహ తక్రమస్తుతక్రకూర్చికాకిలాటపీయూషమోరటనవనీతసంతానికాదయః కస్య క్షీరస్యోక్తా ఇత్యాహ- వికల్ప ఇత్యాది| వికల్పో భేదః ప్రకారః| దధి ఆదిర్యస్య స దధ్యాదిః| గవ్య ఇతి గోరేవ| అభివర్ణితః కథితః| న పునరజావిప్రభృతీనాం, యతః శ్రేష్ఠః సర్వేభ్యః ప్రధానం| తత్ కిమజాదీనాం దధ్యాది న సంభవతీత్యాహ- వికల్పానిత్యాది| అవశిష్టాన్ ఉర్వరితాన్| క్షీరవీర్యాదితి క్షీరవీర్యం క్షీరగుణ ఇత్యర్థః| యథాఽజాదీనాం క్షీరగుణస్తదనుగుణస్తత్తక్రాదిగుణో వాచ్య ఇత్యర్థః||95||
Adhikarana 86 (96) · Śloka 96
అథ ఘృతం | ఘృతం తు మధురం సౌమ్యం మృదు శీతవీర్యమనభిష్యంది స్నేహనముదావర్తోన్మాదాపస్మారశూలజ్వరానాహవాతపిత్తప్రశమనమగ్నిదీపనం స్మృతిమతిమేధాకాంతిస్వరలావణ్యసౌకుమార్యౌజస్తేజోబలకరమాయుష్యం వృష్యం మేధ్యం వయఃస్థాపనం గురు చక్షుష్యం శ్లేష్మాభివర్ధనం పాప్మాలక్ష్మీప్రశమనం విషహరం రక్షోఘ్నం చ ||96||
अथ घृतम् | घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदु शीतवीर्यमनभिष्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्यौजस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च ||९६||
🔊 Audio coming soon
అథ ఘృతమాహ- ఘృతం త్విత్యాది| ఏతే సామాన్యఘృతస్య గుణాః, అన్యే తు గవ్యస్యైవేతి గుణశ్రేష్ఠత్వాదిత్యాహుః| సౌమ్యత్వముష్ణేఽపి యథాఽవిక్షీరే, అత ఏవ శీతవీర్యమిత్యుక్తం| అనభిష్యందీతి అత్రేషదర్థే నఞ్; తేన, అల్పాభిష్యందీత్యర్థః; ఏతేన దోషధాతుమలస్రోతసాం మందక్లేదప్రాప్తిజననం| స్నేహనం స్నిగ్ధత్వాపాదకం| ఉదావర్తాదిప్రశమనం నిరామాణామేవ నతు సామానాం| జ్వరస్య జీర్ణస్య ప్రశమనం శాంతికరమిత్యర్థః| స్మృత్యాదిభిర్బలాంతైః సహ కరశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| స్మృతిః అతీతస్మరణం; అనాగతజ్ఞానం మతిః; మేధా గ్రంథధారణశక్తిః; కాంతిః శోభా; లావణ్యం రూపాతిశయః; సౌకుమార్యం మార్దవమంగానాం; ఓజో హృది స్థితం ధాతుధామ; తేజః పరాక్రమః, అన్యే ప్రభామాహుః, సా చ మహాపంజికాయాం నిషిద్ధా; బలముపచయః| మేధ్యం పవిత్రం| వయఃస్థాపనమితి యావదేవాయుః ప్రమితం తావదేవాయుః స్థాపయత్యనాబాధం| పాపాదీని హంతి ప్రభావాత్| రక్షోఘ్నం రాక్షసభయహరం| ‘త్రిదోషాపకర్షణం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, స తు నాతిప్రసిద్ధః పాఠః| తత్రాపి వాతపిత్తసంబద్ధస్యైవ కఫస్య హంతృత్వం, నతు కేవలస్య||96||
Adhikarana 87 (97) · Śloka 97
విపాకే మధురం శీతం వాతపిత్తవిషాపహం | చక్షుష్యమగ్ర్యం బల్యం చ గవ్యం సర్పిర్గుణోత్తరం ||97||
विपाके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् | चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన ఘృతగుణమభిధాయ గవ్యఘృతస్య విశేషగుణమాహ- విపాకే ఇత్యాది| చక్షుష్యమగ్ర్యమితి సర్వచక్షుష్యశ్రేష్ఠమిత్యర్థః| గుణోత్తరం గుణోత్కృష్టం||97||
Adhikarana 88 (98) · Śloka 98
ఆజం ఘృతం దీపనీయం చక్షుష్యం బలవర్ధనం | కాసే శ్వాసే క్షయే చాపి పథ్యం పాకే చ తల్లఘు ||98||
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् | कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ||९८||
🔊 Audio coming soon
ఆజం ఘృతమాహ- ఆజమిత్యాది||98||
Adhikarana 89 (99) · Śloka 99
మధురం రక్తపిత్తఘ్నం గురు పాకే కఫావహం | వాతపిత్తప్రశమనం సుశీతం మాహిషం ఘృతం ||99||
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् | वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
మాహిషఘృతమాహ- మధురమిత్యాది||99||
Adhikarana 90 (100) · Śloka 100
ఔష్ట్రం కటు ఘృతం పాకే శోఫక్రిమివిషాపహం | దీపనం కఫవాతఘ్నం కుష్ఠగుల్మోదరాపహం ||100||
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् | दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
ఔష్ట్రఘృతమాహ- ఔష్ట్రమిత్యాది||100||
Adhikarana 91 (101) · Śloka 101
పాకే లఘ్వావికం సర్పిర్న చ పిత్తప్రకోపణం | కఫేఽనిలే యోనిదోషే శోషే కంపే చ తద్ధితం ||101||
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् | कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
ఆవికఘృతమాహ- పాకే ఇత్యాది||101||
Adhikarana 92 (102) · Śloka 102
పాకే లఘూష్ణవీర్యం చ కషాయం కఫనాశనం | దీపనం బద్ధమూత్రం చ విద్యాదైకశఫం ఘృతం ||102||
पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् | दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम् ||१०२||
🔊 Audio coming soon
ఆశ్వఘృతమాహ- పాకే ఇత్యాది| ఐకశఫం ఘృతమశ్వాయా ఘృతమిత్యర్థః||102||
Adhikarana 93 (103) · Śloka 103
చక్షుష్యమగ్ర్యం స్త్రీణాం తు సర్పిః స్యాదమృతోపమం | వృద్ధిం కరోతి దేహాగ్న్యోర్లఘుపాకం విషాపహం ||103||
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् | वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
మానుషీఘృతమాహ- చక్షుష్యమిత్యాది| చక్షుష్యమగ్ర్యం సర్వచక్షుష్యశ్రేష్ఠం||103||
Adhikarana 94 (104) · Śloka 104
కషాయం బద్ధవిణ్మూత్రం తిక్తమగ్నికరం లఘు | హంతి కారేణవం సర్పిః కఫకుష్ఠవిషక్రిమీన్ ||104||
कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु | हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
హాస్తినఘృతమాహ- కషాయమిత్యాది| కారేణవం హాస్తినం||104||
Adhikarana 95 (105) · Śloka 105
క్షీరఘృతం పునః సంగ్రాహి రక్తపిత్తభ్రమమూర్చ్ఛాప్రశమనం నేత్రరోగహితం చ ||105||
क्षीरघृतं पुनः सङ्ग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च ||१०५||
🔊 Audio coming soon
క్షీరోత్థఘృతగుణమాహ- క్షీరఘృతమిత్యాది| క్షీరమథనాత్ సముద్భూతనవనీతోత్థితం ఘృతం క్షీరఘృతం| సంగ్రాహి ప్రభావాత్| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః||105||
Adhikarana 96 (106) · Śloka 106
సర్పిర్మండస్తు మధురః సరో యోనిశ్రోత్రాక్షిశిరసాం శూలఘ్నో బస్తినస్యాక్షిపూరణేషూపదిశ్యతే ||106||
सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ||१०६||
🔊 Audio coming soon
ఘృతమండస్య గుణమాహ- సర్పిర్మండస్త్విత్యాది| విలీనఘృతస్య ఘనీభూత ఉపరితనో భాగో మండః||106||
Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111
సర్పిః పురాణం సరం కటువిపాకం త్రిదోషాపహం మూర్చ్ఛామదోన్మాదోదరజ్వరగరశోషాపస్మారయోనిశ్రోత్రాక్షిశిర శూలఘ్నం దీపనం బస్తినస్యపూరణేషూపదిశ్యతే ||107|| భవతి చాత్ర- పురాణం తిమిరశ్వాసపీనసజ్వరకాసనుత్ | మూర్చ్ఛాకుష్ఠవిషోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనం ||108|| (ఏకాదశశతం చైవ వత్సరానుషితం ఘృతం | రక్షోఘ్నం కుంభసర్పిః స్యాత్ పరతస్తు మహాఘృతం ||109|| పేయం మహాఘృతం భూతైః కఫఘ్నం పవనాధికైః | బల్యం పవిత్రం మేధ్యం చ విశేషాత్తిమిరాపహం ||110|| సర్వభూతహరం చైవ ఘృతమేతత్ ప్రశస్యతే) ||111|| ఇతి ఘృతవర్గః |
सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते ||१०७|| भवति चात्र- पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् | मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ||१०८|| (एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् | रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ||१०९|| पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः | बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ||११०|| सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते) ||१११|| इति घृतवर्गः |
🔊 Audio coming soon
పురాణఘృతగుణమాహ- సర్పిరిత్యాది| పురాణం దశవర్షస్థితం| విషరుధిరమద్యజా మదాస్త్రయః, గరః సంయోగవిషం| పూరణేఽక్షిపూరణే| ఏకాదశశతమితి ఏకాదశోత్తరం శతమిత్యర్థః| భూతైః ప్రాణిభిః| ఆచార్యస్తు ‘కౌంభం తు శతవత్సరం’ ఇత్యాహ| అయం పాఠో నిబంధేషు న దృశ్యతే, అస్మాభిస్తు బహువైద్యపఠితత్వాత్ పఠితః||107-111||
Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113
అథ తైలాని | తైలం త్వాగ్నేయముష్ణం తీక్ష్ణం మధురం మధురవిపాకం బృంహణం ప్రీణనం వ్యవాయి సూక్ష్మం విశదం గురు సరం వికాసి వృష్యం త్వక్ప్రసాదనం మేధామార్దవమాంసస్థైర్యవర్ణబలకరం చక్షుష్యం బద్ధమూత్రం లేఖనం తిక్తకషాయానురసం పాచనమనిలబలాసక్షయకరం క్రిమిఘ్నమశితపిత్తజననం యోనిశిరఃకర్ణశూలప్రశమనం గర్భాశయశోధనం చ, తథా ఛిన్నభిన్నవిద్ధోత్పిష్టచ్యుతమథితక్షతపిచ్చితభగ్నస్ఫుటితక్షారాగ్నిదగ్ధవిశ్లిష్టదారితా భిహతదుర్భగ్నమృగవ్యాలవిదష్టప్రభృతిషు చ పరిషేకాభ్యంగావగాహాదిషు తిలతైలం ప్రశస్యతే ||112|| తద్బస్తిషు చ పానేషు నస్యే కర్ణాక్షిపూరణే | అన్నపానవిధౌ చాపి ప్రయోజ్యం వాతశాంతయే ||113||
अथ तैलानि | तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक्प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णबलकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरःकर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च, तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्नस्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लिष्टदारिता भिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते ||११२|| तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे | अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ||११३||
🔊 Audio coming soon
జంగమస్నేహోత్తమం ఘృతం నిర్దిశ్య స్థావరస్నేహోత్తమం తైలం గుణకర్మభ్యాం నిర్దిశన్నాహ- తైలమిత్యాది| తిలేషు భవం తైలం తిలతైలం| ఆగ్నేయముష్ణమితి ప్రభా ఆగ్నేయీ న చోష్ణా, క్షార ఉష్ణః సౌమ్యశ్చ, మత్స్యా ఉష్ణా న త్వాగ్నేయాః, అత ఏవాగ్నేయముష్ణమిత్యుభయముక్తం| బృంహణం ధాతుపుష్టికరత్వేన శరీరదార్ఢ్యావహత్వాత్; న చ లేఖనత్వమప్యస్య విరుద్ధం, మేదోహరత్వాత్| న ఖలు తైలం మేదోఘ్నమపి మాంసం న కరోతి, ప్రతినియతశక్తిత్వాద్ద్రవ్యాణాం| ప్రీణనం తృప్తిజనకం| వ్యవాయి అపరిణతమేవ వ్యాప్య దేహం పచ్యతే| సూక్ష్మం సూక్ష్మస్రోతోనుసారి| విశదం నిర్మలం| వికాసి సంధిబంధవిమోచకం| వృష్యం శుక్రలం, అన్యే తు ధాతుపోషణకరణాద్వృష్యం, సద్యః పునరవృష్యమేవ| యదుక్తం జాతూకర్ణేన- ‘అశుక్రార్థే తైలలవణం’ ఇతి| త్వక్ప్రసాదనమభ్యంగే భోజనే చ| వర్ణో గౌరాదిః| బలకరముత్సాహకరం| చక్షుష్యం పరిణామే, న తు పూరణేన| లేఖనం మేదోహరం| అనిలబలాసక్షయకరమితి మిలితవాతబలాసయోః క్షయకరం, న కేవలస్య వాతస్య న చ కేవలస్య శ్లేష్మణః; అథవా క్షయో మార్గః, అనిలబలాసస్రోతఃశోధనమిత్యర్థః| అశితపిత్తజననం జల్పతనూకరణపిత్తయోర్జనకం, శితం హి తనూకరణం, నఞీషదర్థే, తేనాల్పతనూకరణమితి లభ్యతే; కేచిదశితమితి పృథక్ పఠంతి, తచ్చ మహాపంజికాయాం దూషితం| ఛిన్నం ద్విధాభూతం, భిన్నం విదారితం, విద్ధం సూచ్యాదిభిః, ఉత్పిష్టం చూర్ణితం, చ్యుతం స్థానాదధోగతం, మథితం విలోడితం, క్షతమురఃక్షతాది, పించితం చిప్పటీభూతం ‘చిర్పితం’ ఇతి లోకే, భగ్నం సంధిముక్తాదిభేదం, స్ఫుటితం బహుధా ఖండీభూతం, విశ్లిష్టం సంధివిశ్లేషమాత్రయుక్తం, దారితం స్ఫాటి(డి)తమిత్యర్థః, అభిహతం లగుడాదిభిః, దుర్భగ్నం చూర్ణితాతిపాతితం మజ్జానుగతాదికం కృచ్ఛ్రసాధ్యం దుష్టం భగ్నం, మృగవ్యాలవిదష్టం దుష్టమృగభక్షితం| పరిషేకః అంగోపరి తైలధారాదినిపాతః, అభ్యంగః ప్రసిద్ధః, అవగాహోఽపక్రీడనం | అన్నపానవిధావితి విధౌ సంస్కరణే||112-113||
Adhikarana 99 (114) · Śloka 114
ఏరండతైలం మధురముష్ణం తీక్ష్ణం దీపనం కటు కషాయానురసం సూక్ష్మం స్రోతోవిశోధనం త్వచ్యం వృష్యం మధురవిపాకం వయఃస్థాపనం యోనిశుక్రవిశోధనమారోగ్యమేధాకాంతిస్మృతిబలకరం వాతకఫహరమధోభాగదోషహరం చ ||114||
एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्यमेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च ||११४||
🔊 Audio coming soon
ఏరండతైలస్య గుణకర్మాణ్యాహ- ఏరండతైలమిత్యాది| అధోభాగదోషహరం విరేచనేన దోషహరమిత్యర్థః||114||
Adhikarana 100 (115) · Śloka 115
నింబాతసీకుసుంభమూలకజీమూతకవృక్షకకృతవేధనార్కకంపిల్లకహస్తికర్ణపృథ్వీకాపీలు- కరంజేంగుదీశిగ్రుసర్షపసువర్చలావిడంగజ్యోతిష్మతీఫలతైలాని తీక్ష్ణాని లఘూన్యుష్ణవీర్యాణి కటూని కటువిపాకాని సరాణ్యనిలకఫకృమికుష్ఠప్రమేహశిరోరోగాపహరాణి చేతి ||115||
निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्णपृथ्वीकापीलु- करञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति ||११५||
🔊 Audio coming soon
నింబాదిఫలస్నేహగుణానాహ- నింబేత్యాది| జీమూతకో దేవదాలీ, వృక్షకః కుటజః, కృతవేధనః కోశాతకీ, అర్కః ప్రసిద్ధః, కంపిల్లకో రేచనికః, హస్తికర్ణో మహాపర్ణో ‘భూపలాశ’ ఇత్యుచ్యతే, అన్యే రక్తైరండమాహుః, పృథ్వీకా కృష్ణజీరకః, పీలుః ప్రసిద్ధః, కరంజో వృక్షకరంజః, ఇంగుదీ కంటకీ(క)వృక్షః ప్రసిద్ధః, అన్యే పుత్రజీవకమాహుః, శిగ్రుః శోభాంజనఫలం, సువర్చలా సూర్యావర్తః, విడంగః కృమిహా, జ్యోతీష్మతి కాకమర్దనికా| నింబతైలం తంత్రాంతరే పలితహరముక్తం, ఇహాపి సామాన్యేన శిరోరోగాపహరత్వేన పలితహరత్వముచ్యతే||115||
Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119
వాతఘ్నం మధురం తేషు క్షౌమం తైలం బలాపహం | కటుపాకమచక్షుష్యం స్నిగ్ధోష్ణం గురుపిత్తలం ||116|| కృమిఘ్నం సార్షపం తైలం కండూకుష్ఠాపహం లఘు | కఫమేదోనిలహరం లేఖనం కటు దీపనం ||117|| కృమిఘ్నమింగుదీతైలమీషత్తిక్తం తథా లఘు | కుష్ఠామయకృమిహరం దృష్టిశుక్రబలాపహం ||118|| విపాకే కటుకం తైలం కౌసుంభం సర్వదోషకృత్ | రక్తపిత్తకరం తీక్ష్ణమచక్షుష్యం విదాహి చ ||119||
वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् | कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम् ||११६|| कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु | कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम् ||११७|| कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु | कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम् ||११८|| विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् | रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च ||११९||
🔊 Audio coming soon
ఏషు కేషాంచిత్ సామాన్యగుణాద్విశేషం నిర్దిశన్నాహ- వాతఘ్నమిత్యాది| క్షౌమమితి అతసీభవం||116-119||
Adhikarana 102 (120) · Śloka 120
కిరాతతిక్తకాతిముక్తకబిభీతకనాలికేరకోలాక్షోడజీవంతీప్రియాలకర్బుదార- సూర్యవల్లీత్రపుసైర్వారుకకర్కారుకూష్మాండప్రభృతీనాం తైలాని మధురాణి మధురవిపాకాని వాతపిత్తప్రశమనాని శీతవీర్యాణ్యభిష్యందీని సృష్టమూత్రాణ్యగ్నిసాదనాని చేతి ||120||
किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदार- सूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरविपाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति ||१२०||
🔊 Audio coming soon
కటూన్యభిధాయ మధురాణి నిర్దిశన్నాహ- కిరాతేత్యాది| అతిముక్తక ఆవాంతకః, కోలో బదరమజ్జా, అక్షోడ ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధః, జీవంతీ స్వర్ణజీవంతీఫలం, ప్రియాలః ప్రసిద్ధో మధురామ్లఫలః, కర్బుదారః కాంచనారః; సూర్యవల్లీ అర్కపుష్పీ, ‘సూర్యావర్తభేదః’ ఇత్యన్యే, సువర్చలాయాః పూర్వమేవ పఠితత్వాత్; త్రపుసం కర్కటీఫలం ‘త్రిషుడీ’ ఇతి లోకే, ఏర్వారుర్గ్రీష్మకర్కటికా, కర్కారు వాడవం త్రపుసం| ప్రభృతిగ్రహణాత్ కాలింగాదీనాం గ్రహణం| అగ్నిసాదనాని అగ్నిమాంద్యకరాణి| కిరాతతిక్తకాదీనాం తిక్తానామపి మధురాణి తైలాని ప్రత్యక్షదృష్టత్వాత్||120||
Adhikarana 103 (121) · Śloka 121
మధూకకాశ్మర్యపలాశతైలాని మధురకషాయాణి కఫపిత్తప్రశమనాని ||121||
मधूककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि ||१२१||
🔊 Audio coming soon
మధూకాదీనాం తైలాన్యాహ- మధూకేత్యాది| పలాశః కింశుకః||121||
Adhikarana 104 (122) · Śloka 122
తువరకభల్లాతకతైలే ఉష్ణే మధురకషాయే తిక్తానురసే వాతకఫకుష్ఠమేదోమేహకృమిప్రశమనే ఉభయతోభాగదోషహరే చ ||122||
तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च ||१२२||
🔊 Audio coming soon
తువరకాదితైలమాహ- తువరకేత్యాది| తువరకం పశ్చిమార్ణవతీరజాతమాహుః| తదుక్తం- “పత్రైస్తు కేశరాకారైః కపిత్థసదృశైః ఫలైః| వృక్షస్తువరకో నామ పశ్చిమార్ణవతీరజః”- ఇతి| ఉభయతోభాగదోషహరే చేతి వమనేన విరేచనేన చేత్యర్థః||122||
Adhikarana 105 (123) · Śloka 123
సరలదేవదారుశింశపాగురుగండీరసారస్నేహాస్తిక్తకటుకషాయా దుష్టవ్రణశోధనాః కృమికఫకుష్ఠానిలహరాశ్చ ||123||
सरलदेवदारुशिंशपागुरुगण्डीरसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च ||१२३||
🔊 Audio coming soon
సారస్నేహానాహ- సరలేత్యాది| సరలాదయః ప్రసిద్ధాః| గండీరః సారప్రధానస్తరువిశేషః| సారస్త్వంతర్గతః ప్రధానభూతోఽవయవవిశేషః||123||
Adhikarana 106 (124) · Śloka 124
తుంబీకోశామ్రదంతీద్రవంతీశ్యామాసప్తలానీలికాకంపిల్లకశంఖినీస్నేహాస్తిక్తకటుకషాయా అధోభాగదోషహరాః కృమికఫకుష్ఠానిలహరా దుష్టవ్రణశోధనాశ్చ ||124||
तुम्बीकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्लकशङ्खिनीस्नेहास्तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च ||१२४||
🔊 Audio coming soon
తుంబ్యాదీనాం స్నేహమాహ- తుంబీత్యాది| తుంబీ తిక్తాలాబుః, కోశామ్రః ‘కోశంబ’ ఇతి ప్రసిద్ధః, దంతీ దంతినీ, ద్రవంతీ శంబరీ, శ్యామా వృద్ధదారుకః, సప్తలా సాతలేతి ప్రసిద్ధా, నీలినీ శ్రీఫలికా, కంపిల్లకః ప్రసిద్ధః, శంఖినీ శ్వేతశ్రీఫలికా, అన్యే యవతిక్తాభేదమాహుః| అధోభాగదోషహరా ఇతి విరేచనేన దోషహరా ఇత్యర్థః||124||
Adhikarana 107 (125) · Śloka 125
యవతిక్తాతైలం సర్వదోషప్రశమనమీషత్తిక్తమగ్నిదీపనం లేఖనం మేధ్యం పథ్యం చ ||125||
यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनमीषत्तिक्तमग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं च ||१२५||
🔊 Audio coming soon
యవతిక్తాతైలమాహ- యవతిక్తాతైలమిత్యాది| యవతిక్తా యవక్షేత్రేషు జాయతే తిక్తసప్తాష్టపత్రా ‘యవేంతికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా||125||
Adhikarana 108 (126) · Śloka 126
ఏకైషికాతైలం మధురమతిశీతం పిత్తహరమనిలప్రకోపణం శ్లేష్మాభివర్ధనం చ ||126||
एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च ||१२६||
🔊 Audio coming soon
ఏకైషికాతైలమాహ- ఏకైషికాతైలమిత్యాది| ఏకైషికా అవిద్ధకరణీ ‘పాఠా’ ఇతి లోకే, త్రివృదితి జేజ్ఝటః||126||
Adhikarana 109 (127) · Śloka 127
సహకారతైలమీషత్తిక్తమతిసుగంధి వాతకఫహరం రూక్షం మధురకషాయం రసవన్నాతిపిత్తకరం చ ||127||
सहकारतैलमीषत्तिक्तमतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नातिपित्तकरं च ||१२७||
🔊 Audio coming soon
ఆమ్రతైలమాహ- సహకారతైలమిత్యాది| సహకారతైలమామ్రతైలం| తచ్చ ‘ఆమ్రస్య తరుణఫలవృంతభంగమాత్రత ఏవ జాతం’ ఇతి గయీ, ‘తత్ఫలమజ్జస్నేహః’ ఇత్యన్యే||127||
Adhikarana 110 (128) · Śloka 128
ఫలోద్భవాని తైలాని యాన్యుక్తానీహ కానిచిత్ | గుణాన్ కర్మ చ విజ్ఞాయ ఫలానీవ వినిర్దిశేత్ ||128||
फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् | गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
ఫలానామానంత్యాత్ ఫలగుణాతిదేశం తైలేఽప్యాహ- ఫలోద్భవానీత్యాది| ఇహ జగతి| ఫలానీవేతి ఫలసదృశగుణాః కర్మాణి చేత్యర్థః; అథవా ఇహ తైలవర్గే యాని కానిచిత్ ఫలోద్భవాని తైలాన్యుక్తాని తాని తావదుక్తగుణకర్మభ్యామేవ జ్ఞేయాని, శేషాణి తు ఫలతైలాని ఫలస్య గుణాన్ కర్మ చ విజ్ఞాయ ఫలానీవ వినిర్దిశేదిత్యర్థః| కేచిత్తు ‘యాన్యుక్తానీహ కానిచిత్’ ఇత్యస్య స్థానే ‘యానీత్యుక్తాని కానిచిత్’ ఇతి పఠంతి, శేషం చ సమం| తచ్చ సుబోధం||128||
Adhikarana 111 (129) · Śloka 129
యావంతః స్థావరాః స్నేహాః సమాసాత్పరికీర్తితాః | సర్వే తైలగుణా జ్ఞేయాః సర్వే చానిలనాశనాః ||129||
यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः | सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం స్థావరాణాం స్నేహానాం తిలతైలగుణత్వమాహ- యావంత ఇత్యాది| సర్వే తైలగుణా జ్ఞేయా ఇతి ఏతేన తిలతైలే యే కేచిద్ధర్మాః యాని చ కానిచిత్ కర్మాణి తాన్యపరేష్వపి తైలేషు వర్తంత ఇత్యుక్తం, న తు సర్వే తిలతైలధర్మాః సర్వాణి తిలతైలకర్మాణి; అన్యే తు గుణశబ్దేన సర్వసాధారణీం స్నిగ్ధతామాహుః||129||
Adhikarana 112 (130) · Śloka 130
సర్వేభ్యస్త్విహ తైలేభ్యస్తిలతైలం విశిష్యతే | నిష్పత్తేస్తద్గుణత్వాచ్చ తైలత్వమితరేష్వపి ||130||
सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते | निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि ||१३०||
🔊 Audio coming soon
తిలతైలప్రాధాన్యకథనద్వారేణేతరేషాం తైలానామపి తైలత్వమాహ- సర్వేభ్యస్త్విత్యాది| నిష్పత్తేరితి యథా తైలం తిలానాం నిష్పద్యతే తథైవైరండాదితైలమపీతి నిష్పత్తిసామ్యాదిత్యర్థః| తద్గుణత్వాచ్చేతి కైశ్చిత్తిలతైలకర్మభిః కైశ్చిత్తిలతైలధర్మైశ్చ సమానత్వాత్||130||
Adhikarana 113 (131) · Śloka 131
గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ వసామేదోమజ్జానో గురూష్ణమధురా వాతఘ్నాః, జాంగలైకశఫక్రవ్యాదాదీనాం లఘుశీతకషాయా రక్తపిత్తఘ్నాః, ప్రతుదవిష్కిరాణాం శ్లేష్మఘ్నాః | తత్ర ఘృతతైలవసామేదోమజ్జానో యథోత్తరం గురువిపాకా వాతహరాశ్చ ||131|| ఇతి తైలవర్గః |
ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः, जाङ्गलैकशफक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः, प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः | तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च ||१३१|| इति तैलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
స్నేహసమానత్వాద్వసాదిగుణకర్మాహ- గ్రామ్యేత్యాది| గ్రామ్యా గవోష్ట్రబస్తాదయః, ఆనూపా మహిషాదయః, ఔదకా మత్స్యాదయః| జాంగలేత్యాది జాంగలా ఏణాదయః, ఏకశఫా అశ్వాదయః, క్రవ్యాదా వ్యాఘ్రాదయః| ప్రతుదేత్యాది ప్రతుదాః కపోతపారావతాదయః, విష్కిరా లావాదయః||131||
Adhikarana 114 (132) · Śloka 132
అథ మధువర్గః | మధు తు మధురం కషాయానురసం రూక్షం శీతమగ్నిదీపనం వర్ణ్యం స్వర్యం లఘు సుకుమారం లేఖనం హృద్యం వాజీకరణం సంధానం శోధనం రోపణం(సంగ్రాహి ) చక్షుష్యం ప్రసాదనం సూక్ష్మమార్గానుసారి పిత్తశ్లేష్మమేదోమేహహిక్కాశ్వాసకాసాతిసారచ్ఛర్దితృష్ణాకృమివిషప్రశమనం హ్లాది త్రిదోషప్రశమనం చ; తత్తు లఘుత్వాత్ కఫఘ్నం, పైచ్ఛిల్యాన్మాధుర్యాత్ కషాయభావాచ్చ వాతపిత్తఘ్నం ||132||
अथ मधुवर्गः | मधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं(सङ्ग्राहि ) चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च; तत्तु लघुत्वात् कफघ्नं, पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మధ్వాహ, తస్య సామాన్యం స్వగుణం నిర్దిశన్నాహ- మధ్విత్యాది| రూక్షదీపనలఘుత్వాదిగుణయుక్తం పురాణం, నవమేతద్విపరీతమితి| సుకుమారం సౌకుమార్యకరం| లేఖనం పత్తలీకరణం| హృద్యం హృదయప్రియం హితం చ| వాజీకరణం శుక్రలం| సంధానం భగ్నస్య| శోధనం దుష్టవ్రణస్య| రోపణం శుద్ధవ్రణస్య| చక్షుష్యం చక్షుషే హితం| ప్రసాదనం చక్షుషోర్దేహస్య చ| హ్లాది సుఖకారి| త్రిదోషశమనమితి యద్యపి శైత్యరౌక్ష్యలాఘవైర్వాతకారిత్వం మధురత్వాదినా చ కఫకారిత్వం తథాఽపి ద్రవ్యగుణోభయప్రభావాత్త్రిదోషఘ్నత్వం||132||
Adhikarana 115 (133) · Śloka 133
పౌత్తికం భ్రామరం క్షౌద్రం మాక్షికం ఛాత్రమేవ చ | ఆర్ఘ్యమౌద్దాలకం దాలమిత్యష్టౌ మధుజాతయః ||133||
पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च | आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
తద్భేదానాహ- పౌత్తికమిత్యాది| పింగలా మహత్యో మక్షికాః పుత్తికాః, తద్భవం పౌత్తికం; అన్యే ‘మశకోపమా మక్షికాః కృష్ణవర్ణాః పుత్తికాః’ ఇతి వదంతి| భ్రమరాః ప్రసిద్ధాః, తద్భవం భ్రామరం| మక్షికాః పింగలా ఏవ స్వల్పాః క్షుద్రాః, తద్భవం క్షౌద్రం| పింగలవర్ణా మహత్యో మక్షికాస్తద్భవం మాక్షికం; అన్యే ‘అత్యల్పా మక్షికాః’ ఇత్యాహుః| పీతకపింగలా ‘బగ’ ఇతి లోకే యత్ కుర్వంతి ఛత్రకాకారం హైమవతే వనే మాలవవనే చ తచ్ఛాత్రం| “మధూకవృక్షపుష్పేభ్యో జరత్కార్వాశ్రమోద్భవాః| స్రవంత్యార్ధ్యం మధు ప్రాహుః శ్వేతకం మాలవే జనాః|| తీక్ష్ణతుండాస్తు యాః పీతవర్ణాః షట్పదసన్నిభాః| అర్ఘా నామ చ తద్భూతమార్ఘ్యమిత్యపరే జగుః”- ఇతి| ఉష్ణేన సహార్ఘ్యం న విరుధ్యతే| యదుక్తం- “మధూన్యుష్ణైర్విరుధ్యంతేఽన్యత్రార్ఘ్యాత్”- ఇతి| ఉద్దాలకాః కపిలకీటాః స్వల్పాః ప్రాయశో వల్మీకేష్వంతర్మధు చిన్వంతి, తద్భవమౌద్దాలకం| దాలమితి దలం పత్రం, తదుపరిస్థితం దాలం; అన్యే తు కపిలా ఏవ స్వల్పతరా మక్షికాః ప్రాయేణ వృక్షకోటరోద్భవా ‘దలా’ ఇత్యుచ్యంతే, తద్భవం దాలమితి||133||
Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140
విశేషాత్పౌత్తికం తేషు రూక్షోష్ణం సవిషాన్వయాత్ | వాతాసృక్పిత్తకృచ్ఛేది విదాహి మదకృన్మధు ||134|| పైచ్ఛిల్యాత్ స్వాదుభూయస్త్వాద్భ్రామరం గురుసంజ్ఞితం | క్షౌద్రం విశేషతో జ్ఞేయం శీతలం లఘు లేఖనం ||135|| తస్మాల్లఘుతరం రూక్షం మాక్షికం ప్రవరం స్మృతం | శ్వాసాదిషు చ రోగేషు ప్రశస్తం తద్విశేషతః ||136|| స్వాదుపాకం గురు హిమం పిచ్ఛిలం రక్తపిత్తజిత్ | శ్విత్రమేహకృమిఘ్నం చ విద్యాచ్ఛాత్రం గుణోత్తరం ||137|| ఆర్ఘ్యం మధ్వతిచక్షుష్యం కఫపిత్తహరం పరం | కషాయం కటు పాకే చ బల్యం తిక్తమవాతకృత్ ||138|| ఔద్దాలకం రుచికరం స్వర్యం కుష్ఠవిషాపహం | కషాయమమ్లముష్ణం చ పిత్తకృత్ కటుపాకి చ ||139|| ఛర్దిమేహప్రశమనం మధు రూక్షం దలోద్భవం |140|
विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् | वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ||१३४|| पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसञ्ज्ञितम् | क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ||१३५|| तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् | श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ||१३६|| स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् | श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ||१३७|| आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् | कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ||१३८|| औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् | कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च ||१३९|| छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् |१४०|
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం గుణమాహ- విశేషాదిత్యాది| సవిషాన్వయాదితి సవిషపుష్పాహారమక్షికాసంభత్వాత్| ఛేది మేదోగ్రంథ్యాదీనాం| మదకృదితి విషాన్వయత్వాదేవ విషమదకృత్||134-139||-
Adhikarana 117 (140) · Śloka 141
బృంహణీయం మధు నవం నాతిశ్లేష్మహరం సమం ||140|| మేదఃస్థౌల్యాపహం గ్రాహి పురాణమతిలేఖనం |141|
बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम् ||१४०|| मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् |१४१|
🔊 Audio coming soon
నవపురాణయోర్గుణమాహ- బృంహణీయమిత్యాది| ఆశయాచ్చ్యావితస్యాల్పకాలస్థాపితత్వేన నవత్వం, ఏతద్విపర్యయేణ పురాణత్వం||140||-
Adhikarana 118 (141) · Śloka 141
దోషత్రయహరం పక్వమామమమ్లం త్రిదోషకృత్ ||141||
दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ||१४१||
🔊 Audio coming soon
పక్వామయోర్గుణమాహ- దోషత్రయహరమిత్యాది| పక్వత్వమగ్నిసంయోగాత్, ఘనీభావాదిత్యేకే; ‘అగ్నిసంయోగనిషేధాన్నిందితమేతత్, తస్మాన్మధునః కాలవిశేషస్థిత్యా పరిణామాత్ పక్వత్వమామత్వం చ జ్ఞేయం’ ఇత్యన్యే||141||
Adhikarana 119 (142) · Śloka 142
తద్యుక్తం వివిధైర్యోగైర్నిహన్యాదామయాన్ బహూన్ | నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు ||142||
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् | नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ||१४२||
🔊 Audio coming soon
అనేకకర్మకారిణీం యోగవాహితాం దర్శయన్నాహ- తద్యుక్తమిత్యాది| యోగైరితి ఔషధసమూహైరిత్యర్థః| యాదృగ్ద్రవ్యేణ సంయోజ్యంతే తాదృక్ కర్మ కుర్వంతీతి యోగవాహిత్వం, తేషాం మధ్యే పరముత్కృష్టం మధ్విత్యర్థః||142||
Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145
తత్తు నానాద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకవిరుద్ధానాం పుష్పరసానాం మక్షికాసంభవత్వాచ్చానుష్ణోపచారం ||143|| ఉష్ణైర్విరుధ్యతే సర్వం విషాన్వయతయా మధు | ఉష్ణార్తముష్ణైరుష్ణే వా తన్నిహంతి యథా విషం ||144|| తత్సౌకుమార్యాచ్చ తథైవ శైత్యాన్నానౌషధీనాం రససంభవాచ్చ | ఉష్ణైర్విరుధ్యేత విశేషతశ్చ తథాఽంతరీక్షేణ జలేన చాపి ||145||
तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णोपचारम् ||१४३|| उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु | उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ||१४४|| तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससम्भवाच्च | उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि ||१४५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముక్తాయామపి హితాహితీయే ప్రక్రమాగతాయామనుష్ణోపచారతాయాం హేతుం దర్శయన్నాహ- తత్త్విత్యాది| తన్మధు అనుష్ణోపచారం భవతీతి సంబంధః| కస్మాదిత్యాహ- పుష్పరసానాం మక్షికాసంభవత్వాత్, కింభూతానాం నానాద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకవిరుద్ధానాం; ‘పుష్పరసవిషమక్షికాసంభవత్వాత్’ ఇత్యన్యే పఠంతి; పుష్పరసవిషసంచారిణ్యో మక్షికాః పుష్పరసవిషమక్షికాః| ‘అనుష్ణోపచారం యోగవాహి చ’ ఇతి కేచిద్ద్వయం పఠంతి; తన్న, పూర్వముక్తత్వాద్యోగవాహితాయాః| (మక్షికా హి పుష్పరససంచారిణ్యస్తత్సంభవం మధ్వపి వీర్యేణోష్ణం భవతి, తస్మాన్మధూష్ణద్రవ్యేణ నోపచర్యతే యుజ్యతే, ఉష్ణేన సహ విరుద్ధత్వాద్ విషవదితి భావః|) ఉష్ణేన సహ విరోధే హేతుమాహ- ఉష్ణైరిత్యాది| ఉష్ణైరితి ఉష్ణస్పర్శైః, న తూష్ణవీర్యైః| విషాన్వయతయా విషాహారమక్షికాప్రసవతయా| ఉష్ణార్తం ఘర్మపీడితం| ఉష్ణైర్ద్రవ్యైః సహ| ఉష్ణే దేశే కాలే వా| ఉక్తమేవ సుఖబోధనార్థమాహ- తదిత్యాది| సుకుమారం హ్యుష్ణేన విరుధ్యతే; యథా నవనీతస్త్యానఘృతజలకుసుమాని| శీతస్యాపి స్వభావతః శీతేనాపి కేనచిద్విరోధమాహ- తథాఽంతరీక్షేణ జలేన చాపి; ఖజలేన స్వభావతః; అపిశబ్దాదార్ఘ్యముష్ణేన సహ న విరుధ్యతే||143-145||
Adhikarana 121 (146) · Śloka 146
ఉష్ణేన మధు సంయుక్తం వమనేష్వవచారితం | అపాకాదనవస్థానాన్న విరుధ్యేత పూర్వవత్ ||146||
उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् | अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ||१४६||
🔊 Audio coming soon
వమనవిషయే ఉష్ణేనాప్యవిరోధమాహ- ఉష్ణేనేత్యాది| యద్యపి వమనే ఉష్ణస్య మధునా విరోధో నోక్తః, తథాఽపి వృద్ధా న ప్రయుంజతే వమనస్యాధోగతిభయాత్||146||
Adhikarana 122 (147) · Śloka 147
మధ్వామాత్పరతస్త్వన్యదామం కష్టం న విద్యతే | విరుద్ధోపక్రమత్వాత్తత్ సర్వం హంతి యథా విషం ||147|| ఇతి మధువర్గః |
मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते | विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम् ||१४७|| इति मधुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
అన్యేభ్యోఽజీర్ణేభ్యః సకాశాన్మధ్వజీర్ణం కష్టావహమిత్యాహ- మధ్విత్యాది| మధ్వామం మధ్వజీర్ణం| పరత ఊర్ధ్వం| ఆమస్య స్వేదోష్ణోదకాదయ ఉపక్రమాః, తే చోష్ణత్వాన్మధునో విరుద్ధాః| సర్వం ప్రాణినం||147||
Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150
అథేక్షువర్గః | ఇక్షవో మధురా మధురవిపాకా గురవః శీతాః స్నిగ్ధా బల్యా వృష్యా మూత్రలా రక్తపిత్తప్రశమనాః కృమికఫకరాశ్చేతి | తే చానేకవిధాః | తద్యథా- ||148|| పౌండ్రకో భీరుకశ్చైవ వంశకః శ్వేతపోరకః | కాంతారస్తాపసేక్షుశ్చ కాష్ఠేక్షుః సూచిపత్రకః ||149|| నైపాలో దీర్ఘపత్రశ్చ నీలపోరోఽథ కోశకృత్ | ఇత్యేతా జాతయః స్థౌల్యాద్, ... |150|
अथेक्षुवर्गः | इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति | ते चानेकविधाः | तद्यथा- ||१४८|| पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः | कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ||१४९|| नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् | इत्येता जातयः स्थौल्याद्, ... |१५०|
🔊 Audio coming soon
అథేక్షూణాం సామాన్యం గుణమాహ- ఇక్షవ ఇత్యాది| ఇతిశబ్దః ప్రకారవాచీ, తేన భోరదశతపత్రపాండుకవేత్రకోద్రవకచణిప్రభృతయో బహ్వయో జాతయో గృహ్యంతే| స్థౌల్యాదితి స్థౌల్యాత్ సామాన్యాదేవ ద్వాదశజాతయో భవంతీత్యర్థః||148-149||-
Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155
... గుణాన్ వక్ష్యామ్యతః పరం ||150|| సుశీతో మధురః స్నిగ్ధో బృంహణః శ్లేష్మలః సరః | అవిదాహీ గురుర్వృష్యః పౌండ్రకో భీరుకస్తథా ||151|| ఆభ్యాం తుల్యగుణః కించిత్సక్షారో వంశకో మతః | వంశవచ్ఛ్వేతపోరస్తు కించిదుష్ణః స వాతహా ||152|| కాంతారతాపసావిక్షూ వంశకానుగతౌ మతౌ | ఏవంగుణస్తు కాష్ఠేక్షుః స తు వాతప్రకోపణః ||153|| సూచీపత్రో నీలపోరౌ నైపాలో దీర్ఘపత్రకః | వాతలాః కఫపిత్తఘ్నాః సకషాయా విదాహినః ||154|| కోశకారో గురుః శీతో రక్తపిత్తక్షయాపహః |155|
... गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ||१५०|| सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः | अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ||१५१|| आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित्सक्षारो वंशको मतः | वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किञ्चिदुष्णः स वातहा ||१५२|| कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ | एवङ्गुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः ||१५३|| सूचीपत्रो नीलपोरौ नैपालो दीर्घपत्रकः | वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ||१५४|| कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः |१५५|
🔊 Audio coming soon
గుణానిత్యాది||150-154||-
Adhikarana 125 (155) · Śloka 156
అతీవ మధురో మూలే మధ్యే మధుర ఏవ తు ||155|| అగ్రేష్వక్షిషు విజ్ఞేయ ఇక్షూణాం లవణో రసః ||156||
अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ||१५५|| अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ||१५६||
🔊 Audio coming soon
తేషామవయవవిశేషేణ గుణవిశేషమాహ- అతీవేత్యాది| అగ్రేష్వక్షిషు విజ్ఞేయ ఇతి ఇక్షూణామక్షీణి పర్వసంధిషు ప్రరోహజననసమర్థా అంకురాః| అన్యే ‘త్వక్షు చ’ ఇతి పఠంతి, త్వక్షు వల్కలేషు||155||-
Adhikarana 126 (157) · Śloka 157
అవిదాహీ కఫకరో వాతపిత్తనివారణః | వక్త్రప్రహ్లాదనో వృష్యో దంతనిష్పీడితో రసః ||157||
अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः | वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
దంతనిష్పీడితేక్షురసస్య గుణమాహ- అవిదాహీత్యాది|- బృహల్లఘుపంజికయోః; జేజ్ఝటస్తు- “కఫకృచ్చావిదాహీ చ రక్తపిత్తనిబర్హణః| శర్కరాసమవీర్యస్తు దంతనిష్పీడితో రసః”- ఇతి పఠతి| శర్కరాసమవీర్య ఇత్యత్ర వీర్యశబ్దః శక్తయభిధాయకః, నతు శీతాదివీర్యవాచకః| కస్మాదవిదాహీ? ఉచ్యతే- బహిరస్థాయిత్వేన వాతాతపాద్యనుపహతత్వాత్||157||
Adhikarana 127 (158) · Śloka 158
గురుర్విదాహీ విష్టంభీ యాంత్రికస్తు ప్రకీర్తితః |158|
गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः |१५८|
🔊 Audio coming soon
యంత్రపీడితేక్షురసస్య గుణమాహ- గురురిత్యాది| యంత్రపీడితస్య బహిశ్చిరస్థిత్యా వాతాతపాదిసంయోగే త్వగాదిభిః సహ పీడనాచ్చ గురుత్వాదయో భవంతి| గురుత్వం చిరపాకిత్వం| విదాహీతి “ద్రవ్యస్వభావాదయ గౌరవాద్వా చిరేణ పాకం జఠరాగ్నియోగాత్| పిత్తప్రకోపం విదహత్ కరోతి తదన్నపానం కథితం విదాహి”- ఇతి| విష్టంభో గుడగుడాశబ్దః, అన్యే తు సవాతతోదశూలా మలస్యాప్రవృత్తిర్విష్టంభః|158|
Adhikarana 128 (158) · Śloka 158
పక్వో గురుః సరః స్నిగ్ధః సతీక్ష్ణః కఫవాతనుత్ ||158||
पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत् ||१५८||
🔊 Audio coming soon
తస్యాగ్నిపక్వస్య గుణమాహ- పక్వ ఇత్యాది||158||
Adhikarana 129 (159) · Śloka 159
ఫాణితం గురు మధురమభిష్యంది బృంహణమవృష్యం త్రిదోషకృచ్చ ||159||
फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च ||१५९||
🔊 Audio coming soon
ఫాణితస్య గుణమాహ- ఫాణితమిత్యాది| ఫాణితం క్షుద్రగుడః ‘కాకవీ’ ఇతి లోకే| అస్య త్రిదోషకరత్వం ప్రభావాత్||159||
Adhikarana 130 (160) · Śloka 160
గుడః సక్షారమధురో నాతిశీతః స్నిగ్ధో మూత్రరక్తశోధనో నాతిపిత్తజిద్వాతఘ్నో మేదఃకృమికఫకరో బల్యో వృష్యశ్చ ||160||
गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नातिपित्तजिद्वातघ्नो मेदःकृमिकफकरो बल्यो वृष्यश्च ||१६०||
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ పాకాదతిఘనభావం గతస్య గుడసంజ్ఞా, తమాహ- గుడ ఇత్యాది| సక్షార ఈషత్క్షారః| ఏతేఽనిర్మలగుడగుణాః||160||
Adhikarana 131 (161) · Śloka 161
పిత్తఘ్నో మధురః శుద్ధో వాతఘ్నోఽసృక్ప్రసాదనః |161|
पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः |१६१|
🔊 Audio coming soon
నిర్మలగుడస్య గుణమాహ- పిత్తఘ్న ఇత్యాది| శుద్ధో నిర్మలో ధవల ఇత్యర్థః|161|
Adhikarana 132 (161) · Śloka 161
సపురాణోఽధికగుణో గుడః పథ్యతమః స్మృతః ||161||
सपुराणोऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः ||१६१||
🔊 Audio coming soon
పురాణస్య గుడస్య గుణమాహ- సేత్యాది| సపురాణ ఈషత్పురాణః||161||
Adhikarana 133 (162) · Śloka 162
మత్స్యండికాఖండశర్కరా విమలజాతా ఉత్తరోత్తరం శీతాః స్నిగ్ధాః గురుతరా మధురతరా వృష్యా రక్తపిత్తప్రశమనాస్తృష్ణాప్రశమనాశ్చ ||162||
मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च ||१६२||
🔊 Audio coming soon
తస్య గుడస్య సంస్కారవిశేషేణ నామాంతరం గుణాంతరం చాహ- మత్స్యండికేత్యాది| మత్స్యండికా ద్రవఖండః ‘ఖండద్రవ’ ఇతి లోకే; ఖండః ప్రసిద్ధః; శర్కరా సితోపలా ‘తవరాజ’ ఇతి లోకే| గుడాన్మత్స్యండికా తతః ఖండస్తతః శర్కరేతి వైమల్యోత్కర్షే శైత్యాదిప్రకర్ష ఇత్యర్థః||162||
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
యథా యథైషాం వైమల్యం మధురత్వం తథా తథా | స్నేహగౌరవశైత్యాని సరత్వం చ తథా తథా ||163||
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा | स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ||१६३||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తమేవ స్పష్టయతి- యథేత్యాది| ఏషామిక్షువికారాణాం| గౌరవం వాతపిత్తహారిత్వం, గౌరవం మధురవిపాకిత్వమిత్యన్యే| అన్యే తు ‘స్నేహలాఘవశైత్యాని’ ఇతి పఠంతి||163||
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
యో యో మత్స్యండికాఖండశర్కరాణాం స్వకో గుణః | తేన తేనైవ నిర్దేశ్యస్తేషాం విస్రావణో గుణః ||164||
यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः | तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
మత్స్యండికాదీనాం కరణేఽపనీయమానస్య మలస్య గుణమాహ- యో య ఇత్యాది| స్వకో గుణః శీతాదిరిత్యర్థః| తేన తేనైవ స్వకీయేన స్వకీయేనైవ గుణేన| కో నిర్దేశ్య ఇత్యాహ- తేషాం విస్రావణో గుణ ఇతి; నిర్దేశ్యః కథనీయః| గుణః సమలక్షారోఽవయవవిశేషః| కథం సమలక్షారో గుణః కథ్యతే? ఉచ్యతే- యో యత్సంబంధీ భవతి స తు తద్గుణ ఏవ , తత్సంభూతత్వాత్||164||
Adhikarana 136 (165) · Śloka 165
సారస్థితా సువిమలా నిఃక్షారా చ యథా యథా | తథా గుణవతీ సర్వా విజ్ఞేయా శర్కరా బుధైః ||165||
सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा | तथा गुणवती सर्वा विज्ञेया शर्करा बुधैः ||१६५||
🔊 Audio coming soon
శర్కరాయా ఉత్కర్షమాహ- సారేత్యాది||165||
Adhikarana 137 (166) · Śloka 166
మధుశర్కరా పునశ్ఛర్ద్యతీసారహరీ రూక్షా ఛేదనీ ప్రసాదనీ కషాయమధురా మధురవిపాకా చ ||166||
मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च ||१६६||
🔊 Audio coming soon
మధుశర్కరాగుణమాహ- మధుశర్కరేత్యాది| పాకాత్ కాలాంతరశోషణాద్వా ఘనీభూతావయవం మధు శర్కరాతుల్యత్వాత్ ‘మధుశర్కరా’ ఇత్యుచ్యతే| ఛేదనీ కఫాదీనాం పిండీభూతానాం భేదకారిణీ||166||
Adhikarana 138 (167) · Śloka 167
యవాసశర్కరా మధురకషాయా తిక్తానురసా శ్లేష్మహరీ సరా చేతి ||167||
यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति ||१६७||
🔊 Audio coming soon
యవాసశర్కరాగుణమాహ- యవాసశర్కరేత్యాది| యవాసక్వాథపాకఘనీభావాచ్ఛర్కరా కృతా యవాసశర్కరా||167||
Adhikarana 139 (168) · Śloka 168
యావత్యః శర్కరాః ప్రోక్తాః సర్వా దాహప్రణాశనాః | రక్తపిత్తప్రశమనాశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతృషాపహాః ||168||
यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः | रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः ||१६८||
🔊 Audio coming soon
అవశిష్టశర్కరాగుణమాహ- యావత్య ఇత్యాది||168||
Adhikarana 140 (169) · Śloka 169
రూక్షం మధూకపుష్పోత్థం ఫాణితం వాతపిత్తకృత్ | కఫఘ్నం మధురం పాకే కషాయం బస్తిదూషణం ||169|| ఇతీక్షువర్గః |
रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् | कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम् ||१६९|| इतीक्षुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
మధూకపుష్పోత్థఫాణితస్య గుణమాహ- రూక్షమిత్యాది| బస్తిదూషణమితి మూత్రాశయే వాతాదిప్రకోపకారి||169||
Adhikarana 141 (170) · Śloka 171
అథ మద్యవర్గః | సర్వం పిత్తకరం మద్యమమ్లం రోచనదీపనం | భేదనం కఫవాతఘ్నం హృద్యం బస్తివిశోధనం ||170|| పాకే లఘు విదాహ్యుష్ణం తీక్ష్ణమింద్రియబోధనం | వికాసి సృష్టవిణ్మూత్రం... |171|
अथ मद्यवर्गः | सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् | भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ||१७०|| पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् | विकासि सृष्टविण्मूत्रं... |१७१|
🔊 Audio coming soon
అథ మద్యాని గుణకర్మభ్యాం నిర్దిశన్నాహ- సర్వమిత్యాది| సర్వం పైష్టికం మార్ద్వీకం గౌడం చ త్రివిధం హి మద్యం| అమ్లమితి లవణవర్జ్యం పంచరసత్వేఽప్యమ్లస్యోత్కటత్వాదమ్లకార్యకారిత్వాచ్చామ్లమిత్యుక్తం| ఇంద్రియబోధనం ఇంద్రియపాటవకరం| వికాసి సంధిబంధవిమోచకం| సృష్టవిణ్మూత్రం విష్ఠామూత్రప్రవర్తకం| ఏతే సర్వమద్యగుణాః||170||-
Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173
... శృణు తస్య విశేషణం ||171|| మార్ద్వీకమవిదాహిత్వాన్మధురాన్వయతస్తథా | రక్తపిత్తేఽపి సతతం బుధైర్న ప్రతిషిధ్యతే ||172|| మధురం తద్ధి రూక్షం చ కషాయానురసం లఘు | లఘుపాకి సరం శోషవిషమజ్వరనాశనం ||173||
... शृणु तस्य विशेषणम् ||१७१|| मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा | रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते ||१७२|| मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु | लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
మార్ద్వీకమాహ- మార్ద్వీకమిత్యాది| మార్ద్వీకమవిదాహిత్వాదితి మార్ద్వీకం ద్రాక్షోద్భవం| మధురాన్వయతో మధురద్రవ్యప్రభవత్వాత్||171-173||
Adhikarana 143 (174) · Śloka 175
మార్ద్వీకాల్పాంతరం కించిత్ ఖార్జూరం వాతకోపనం | తదేవ విశదం రుచ్యం కఫఘ్నం కర్శనం లఘు ||174|| కషాయమధురం హృద్యం సుగంధీంద్రియబోధనం |175|
मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वातकोपनम् | तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु ||१७४|| कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबोधनम् |१७५|
🔊 Audio coming soon
ఖార్జూరమాహ- మార్ద్వీకేత్యాది| అల్పాంతరం స్తోకభేదం| కర్శనం కార్శ్యకరం||174||-
Adhikarana 144 (175) · Śloka 176
కాసార్శోగ్రహణీదోషమూత్రాఘాతానిలాపహా ||175|| స్తన్యరక్తక్షయహితా సురా బృంహణదీపనీ |176|
कासार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ||१७५|| स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी |१७६|
🔊 Audio coming soon
సురాగుణమాహ- కాసార్శ ఇత్యాది| సురా లోహితవర్ణా పిష్టకిణ్వకల్కేన కించిత్కలుషా| ఏతే సర్వసురాగుణాః||175||-
Adhikarana 145 (176) · Śloka 177
కాసార్శోగ్రహణీశ్వాసప్రతిశ్యాయవినాశనీ ||176|| శ్వేతా మూత్రకఫస్తన్యరక్తమాంసకరీ సురా |177|
कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी ||१७६|| श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा |१७७|
🔊 Audio coming soon
శ్వేతసురాగుణమాహ- కాసార్శ ఇత్యాది| శ్వేతసురా శ్వేతపునర్నవాదిమూలశాలిపిష్టకకిణ్వప్రభవా ‘కతోలీ’ ఇత ప్రసిద్ధా||176||-
Adhikarana 146 (177) · Śloka 178
ఛర్ద్యరోచకహృత్కుక్షితోదశూలప్రమర్దనీ ||177|| ప్రసన్నా కఫవాతార్శోవిబంధానాహనాశనీ |178|
छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी ||१७७|| प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी |१७८|
🔊 Audio coming soon
ప్రసన్నాగుణమాహ- ఛర్దీత్యాది| తోదః పీడా, శూలం ద్వాదశప్రకారముక్తలక్షణం| ప్రసన్నా సురాయా మండ ఉపర్యచ్ఛో భాగః| విబంధో వాతాదీనామప్రవృత్తిః| ఆనాహ ఉదరాపూరః||177||-
Adhikarana 147 (178) · Śloka 179
పిత్తలాఽల్పకఫా రూక్షా యవైర్వాతప్రకోపణీ |178| విష్టంభినీ సురా గుర్వీ... ||179||
पित्तलाऽल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी |१७८| विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी... ||१७९||
🔊 Audio coming soon
పిష్టసురాం కథయిత్వా కుధాన్యసురామాహ- పిత్తలేత్యాది| యవైరితి బహువచనాద్యవయవికాతియవా గృహ్యంతే| సవాతతోదశూలా మలస్యాప్రవృత్తిర్విష్టంభః, అన్యే గుడగుడాశబ్దమాహుః| యవకిణ్వేన సురేయం||178||-
Adhikarana 148 (178) · Śloka 178
... శ్లేష్మలం తు మధూలకం ||178||
... श्लेष्मलं तु मधूलकम् ||१७८||
🔊 Audio coming soon
మధూలకమాహ- శ్లేష్మలం తు మధూలకమితి| మధూలకః స్వల్పగోధూమో మధ్యదేశే ‘పీశీకా’ ఇతి ఖ్యాతాః, మర్కటహస్తతృణం వా, తత్ఫలకిణ్వం మధూలకం; ‘అసంజాతమద్యం మధూకపుష్పోత్థం’ ఇతి జేజ్ఝటః||178||
Adhikarana 149 (179) · Śloka 179
రూక్షా నాతికఫా వృష్యా పాచనీ చాక్షికీ స్మృతా ||179||
रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता ||१७९||
🔊 Audio coming soon
ఆక్షికీం సురామాహ- రూక్షేత్యది| అక్షస్య బిభీతకస్య వల్కలైః సహ కృతా ఆక్షికీ; ‘వల్కికీ’ ఇతి కేచిత్, అత్రాపి స ఏవార్థః||179||
Adhikarana 150 (180) · Śloka 180
త్రిదోషో భేద్యవృష్యశ్చ కోహలో వదనప్రియః |180|
त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः |१८०|
🔊 Audio coming soon
కోహలగుణమాహ- త్రిదోష ఇత్యాది| యవసక్తుకృతః కోహలః ‘కౌహలికా’ ఇతి లోకే, అన్యే పునర్భక్తసురామాహుః, యామేవ పౌండ్రాః ‘కాంచనాలీ’ ఇత్యాహుః|180| -
Adhikarana 151 (180) · Śloka 181
గ్రాహ్యుష్ణో జగలః పక్తా రూక్షస్తృట్కఫశోఫకృత్ ||180|| హృద్యః ప్రవాహికాటోపదుర్నామానిలశోషహృత్ |181|
ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत् ||१८०|| हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् |१८१|
🔊 Audio coming soon
జగలగుణమాహ- గ్రాహీత్యాది| జగలోఽధః కిట్టం మద్యస్య యో బహిస్త్యజ్యతే| అన్యే ‘కిణ్వభక్తసురా జగలమిత్యుచ్యతే’| శోఫహా లేపేన| శోషః క్షయః||180||-
Adhikarana 152 (181) · Śloka 182
బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ వాతకోపనః ||181|| దీపనః సృష్టవిణ్మూత్రో విశదోఽల్పమదో గురుః |182|
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ||१८१|| दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदोऽल्पमदो गुरुः |१८२|
🔊 Audio coming soon
బక్కసగుణమాహ- బక్కస ఇత్యాది| బక్కసో జగల ఏవాద్రవః కిణ్వౌషధమాత్రం||181||-
Adhikarana 153 (182) · Śloka 182
కషాయో మధురః శీధుర్గౌడః పాచనదీపనః ||182||
कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचनदीपनः ||१८२||
🔊 Audio coming soon
గుడశీధుమాహ- కషాయ ఇత్యాది| శీధుః సస్యక ఇక్షురసేన క్వథితేన ధాతక్యాదిబద్ధపాశః కాలాంతరేణ నిష్పన్నః కించిద్గుడఘృతావాపః సస్యకవాచ్యః||182||
Adhikarana 154 (183) · Śloka 183
శార్కరో మధురో రుచ్యో దీపనో బస్తిశోధనః | వాతఘ్నో మధురః పాకే హృద్య ఇంద్రియబోధనః ||183||
शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः | वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
శార్కరశీధుమాహ- శార్కర ఇత్యాది| గుడశర్కరయా ఖండశర్కరయా వా క్రియత ఇతి శార్కరశీధుః| ఇంద్రియబోధనః ఇంద్రియపాటవజనకః||183||
Adhikarana 155 (184) · Śloka 184
తద్వత్ పక్వరసః శీధుర్బలవర్ణకరః సరః | శోఫఘ్నో దీపనో హృద్యో రుచ్యః శ్లేష్మార్శసాం హితః ||184||
तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः | शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ||१८४||
🔊 Audio coming soon
పక్వరసశీధుమాహ- తద్వదిత్యాది| తద్వత్ శార్కరవత్| పక్వరసః పక్వేనేక్షురసాదినా కృతః||184||
Adhikarana 156 (185) · Śloka 185
కర్శనః శీతరసికః శ్వయథూదరనాశనః | వర్ణకృజ్జరణః స్వర్యో విబంధఘ్నోఽర్శసాం హితః ||185||
कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः | वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः ||१८५||
🔊 Audio coming soon
అపక్వరసశీధుగుణమాహ- కర్శన ఇత్యాది| శీతరసికస్త్వపక్వరసకృతః| జరణోఽన్నాదిపరిణామకారీ||185||
Adhikarana 157 (186) · Śloka 186
ఆక్షికః పాండురోగఘ్నో వ్రణ్యః సంగ్రాహకో లఘుః | కషాయమధురః సీధుః పిత్తఘ్నోఽసృక్ప్రసాదనః ||186||
आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः सङ्ग्राहको लघुः | कषायमधुरः सीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः ||१८६||
🔊 Audio coming soon
ఆక్షికశీధుమాహ- ఆక్షిక ఇత్యాది| బిభీతకక్వాథగుడకృతో ధాతకీకుసుమాదికృతసంస్కారః శీధరాక్షికః| ద్రవ్యప్రభావాదపరమద్యాపేక్షయా ప్రాయశః పాండురోగే వ్రణే చావిరుద్ధాః; గ్రాహిత్వమప్యేవం వాచ్యం||186||
Adhikarana 158 (187) · Śloka 187
జాంబవో బద్ధనిస్యందస్తువరో వాతకోపనః |187|
जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः |१८७|
🔊 Audio coming soon
జాంబవశీధుమాహ- జాంబవ ఇత్యాది| జంబూఫలరసతుంబరుక్వాథగుడధాతక్యాదికృతసంస్కారో జాంబవః శీధురుక్తః| బద్ధనిస్యందో బద్ధమూత్రః| తువరః కషాయః|187|
Adhikarana 159 (187) · Śloka 188
తీక్ష్ణః సురాసవో హృద్యో మూత్రలః కఫవాతనుత్ ||187|| ముఖప్రియః స్థిరమదో విజ్ఞేయోఽనిలనాశనః |188|
तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ||१८७|| मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः |१८८|
🔊 Audio coming soon
ఆసవమాహ- తీక్ష్ణ ఇత్యాది| సురాసవః సురయా సూయతే తోయకార్యం క్రియతే యస్మిన్ సః సురాసవః| సః స్థిరమదశ్చిరకాలమత్తతాకారీ||187||-
Adhikarana 160 (188) · Śloka 189
లఘుర్మధ్వాసవశ్ఛేదీ మేహకుష్ఠవిషాపహః ||188|| తిక్తః కషాయః శోఫఘ్నస్తీక్ష్ణః స్వాదురవాతకృత్ |189|
लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ||१८८|| तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् |१८९|
🔊 Audio coming soon
మధ్వాసవమాహ- లఘురిత్యాది| మధ్వాసవో మధుగుడాభ్యాం సంధానం||188||-
Adhikarana 161 (189) · Śloka 190
తీక్ష్ణః కషాయో మదకృద్దుర్నామకఫగుల్మహృత్ ||189|| కృమిమేదోనిలహరో మైరేయో మధురో గురుః |190|
तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ||१८९|| कृमिमेदोनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः |१९०|
🔊 Audio coming soon
మైరేయసంజ్ఞకత్రియోనిమాసవమాహ- తీక్ష్ణ ఇత్యాది| తత్ర మైరేయో నామ సురాసవయోః ప్రత్యేకనిష్పాదితయోరేకీకృత్య పునః సంధానాన్మైరేయః| సురా పైష్టీ, ఆసవశ్చ గుడయోనిః, మధు చ దేయమితి త్రియోనిత్వం| యది వా పైష్టీ మధ్వాసవో గుడశ్చేతి సంధానాత్త్రియోనిత్వేన మైరేయో ద్వివిధో భవతి||189||-
Adhikarana 162 (190) · Śloka 190
బల్యః పిత్తహరో వర్ణ్యో హృద్యశ్చేక్షురసాసవః ||190||
बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः ||१९०||
🔊 Audio coming soon
ఇక్షురసాసవమాహ- బల్య ఇత్యాది| ‘మృద్వీకేక్షురసాసవః’ ఇతి ద్వయమన్యే పఠంతి| మార్ద్వీకం మద్యముక్తం, అయం త్వాసవః||190||
Adhikarana 163 (191) · Śloka 191
శీధుర్మధూకపుష్పోత్థో విహాహ్యగ్నిబలప్రదః | రూక్షః కషాయః కఫహృద్వాతపిత్తప్రకోపణః ||191||
शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विहाह्यग्निबलप्रदः | रूक्षः कषायः कफहृद्वातपित्तप्रकोपणः ||१९१||
🔊 Audio coming soon
పుష్పయోనిం శీధుమాహ- శీధురిత్యాది| అత్ర మధూకపుష్పోత్థే కేచిద్గుడం నేచ్ఛంతి, శీధుత్వాద్గుడమిచ్ఛంత్యన్యే||191||
Adhikarana 164 (192) · Śloka 192
నిర్దిశేద్రసతశ్చాన్యాన్ కందమూలఫలాసవాన్ |192|
निर्दिशेद्रसतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् |१९२|
🔊 Audio coming soon
అనుక్తసంగ్రహాయాహ- నిర్దిశేదిత్యాది| కందాద్యుపలక్షణం, తేన కాండత్వగాసవా అపి గృహ్యంతే|192|
Adhikarana 165 (192) · Śloka 193
నవం మద్యమభిష్యంది గురు వాతాదికోపనం ||192|| అనిష్టగంధి విరసమహృద్యం చ విదాహి చ |193|
नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् ||१९२|| अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च |१९३|
🔊 Audio coming soon
నవమద్యస్య దోషమాహ- నవమిత్యాది| నవత్వమజాతరసప్రసాదత్వేన, అన్యే తు ‘అనతీతసంవత్సరం నవం’ ఇత్యాహుః||192||-
Adhikarana 166 (193) · Śloka 194
సుగంధి దీపనం హృద్యం రోచిష్ణు కృమినాశనం ||193|| స్ఫుటస్రోతస్కరం జీర్ణం లఘు వాతకఫాపహం |194|
सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् ||१९३|| स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् |१९४|
🔊 Audio coming soon
జీర్ణస్య గుణమాహ- సుగంధీత్యాది| రోచిష్ణు సాధు రోచతే, తృప్తస్యాపి రుచికరం| పురాణత్వం జాతరసప్రసాదనత్వేన గంధాదిసంపత్త్యా; ‘అతీతసంవత్సరం జీర్ణం’ ఇత్యన్యే వదంతి||193||-
Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196
అరిష్టో ద్రవ్యసంయోగసంస్కారాదధికో గుణైః ||194|| బహుదోషహరశ్చైవ దోషాణాం శమనశ్చ సః | దీపనః కఫవాతఘ్నః సరః పిత్తావిరోధనః ||195|| శూలాధ్మానోదరప్లీహజ్వరాజీర్ణార్శసాం హితః |196|
अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ||१९४|| बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः | दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ||१९५|| शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः |१९६|
🔊 Audio coming soon
ఆసవప్రసంగేన తత్సదృశారిష్టగుణమాహ- అరిష్ట ఇత్యాది| ద్రవ్యసంయోగః అభయాచిత్రకాదిసంయోగః| సంస్కారాచ్చ మద్యాదధికకర్మతా| బహుదోషహరశ్చైవేతి దోషశబ్దో వ్యాధివాచీ| దోషాణాం శమన ఇత్యస్య భాష్యం- కఫవాతఘ్న ఇతి| పిత్తావిరోధన ఇతి నఞీషదర్థే, తేనేషత్ పిత్తం హంతీతి మన్యతే| బహువ్యాధిహర ఇత్యేతస్య తు భాష్యం- శూలాధ్మానోదరాదీనాం హిత ఇతి; శూలాదికే హిత ఇత్యర్థః, అన్యే ‘కఫవాతఘ్నత్వం విశేషతః’ ఇత్యాహుః||194-195||-
Adhikarana 168 (196) · Śloka 196
పిప్పల్యాదికృతో గుల్మకఫరోగహరః స్మృతః ||196||
पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः ||१९६||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాద్యరిష్టమాహ- పిప్పల్యాదీత్యాది||196||
Adhikarana 169 (197) · Śloka 197
చికిత్సితేషు వక్ష్యంతేఽరిష్టా రోగహరాః పృథక్ |197|
चिकित्सितेषु वक्ष्यन्तेऽरिष्टा रोगहराः पृथक् |१९७|
🔊 Audio coming soon
శేషారిష్టానాం స్థానమాహ- చికిత్సితేష్విత్యాది|197|
Adhikarana 170 (197) · Śloka 198
అరిష్టాసవశీధూనాం గుణాన్ కర్మాణి చాదిశేత్ ||197|| బుద్ధ్యా యథాస్వం సంస్కారమవేక్ష్య కుశలో భిషక్ |198|
अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् ||१९७|| बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् |१९८|
🔊 Audio coming soon
అనుక్తసంగ్రహమాహ- అరిష్టాసవేత్యాది| శీధుశబ్దేనాత్ర మద్యమాహుః| ద్రవ్యప్రధానమరిష్టం, ద్రవప్రధాన ఆసవః, ఉభయప్రధానం మద్యం| బుద్ధ్యా అవేక్ష్య జ్ఞాత్వా, యథాస్వమితి యద్యస్య రోగాద్యపేక్షయా హితం ద్రవ్యసంస్కారాది ఏతేనారిష్టాది విధీయతే , అతస్తదనురూపం గుణకర్మ వాచ్యమిత్యర్థః||197||-
Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203
సాంద్రం విదాహి దుర్గంధం విరసం కృమిలం గురు ||198|| అహృద్యం తరుణం తీక్ష్ణముష్ణం దుర్భాజనస్థితం | అల్పౌషధం పర్యుషితమత్యచ్ఛం పిచ్ఛిలం చ యత్ ||199|| తద్వర్జ్యం సర్వథా మద్యం కించిచ్ఛేషం తు యద్భవేత్ | తత్ర యత్ స్తోకసంభారం తరుణం పిచ్ఛిలం గురు ||200|| కఫప్రకోపి తన్మద్యం దుర్జరం చ విశేషతః | పిత్తప్రకోపి బహలం తీక్ష్ణముష్ణం విదాహి చ ||201|| అహృద్యం పేలవం పూతి కృమిలం విరసం చ యత్ | తథా పర్యుషితం చాపి విద్యాదనిలకోపనం ||202|| సర్వదోషైరుపేతం తు సర్వదోషప్రకోపణం |203|
सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु ||१९८|| अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् | अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत् ||१९९|| तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किञ्चिच्छेषं तु यद्भवेत् | तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु ||२००|| कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः | पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च ||२०१|| अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् | तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम् ||२०२|| सर्वदोषैरुपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
మద్యదోషానాహ- సాంద్రమిత్యాది| సాంద్రం ఘనం| విదాహోఽస్యాస్తీతి విదాహి “జఠరాగ్నిసంయోగాద్యః పాకమగచ్ఛన్ మధ్యమాయామేవ పాకావస్థాయాం విదహ్యమానః పిత్తం కుర్వంశ్చిరకాలమవతిష్ఠతే న శీఘ్రం జరాం యాతి గురుత్వాద్వస్తుస్వభావాద్వా స విదాహయుక్తో భావో భణ్యతే” ఇత్యాగమికాః; అన్యే ‘విదాహి వివిధసంతాపకారి’ ఇత్యాహుః| దుర్గంధం కుత్సితగంధం| విరసం విరుద్ధరసమనిష్టరసమిత్యర్థః| కృమిలం కృమియుక్తం| గురు చిరపాకి| అహృద్యం అప్రియం| తరుణం నవం| తీక్ష్ణం ముఖే దుఃఖోత్పాదకం| ఉష్ణం స్పర్శతః| దుర్భాజనస్థితం కుత్సితపాత్రస్థం| అల్పౌషధం స్తోకధాతక్యాదికం| పర్యుషితం సంధానభాండాదన్యస్మిన్ భాండే రాత్ర్యుషితం| అత్యచ్ఛం అతితను| పిచ్ఛిలం శ్లేష్మస్పర్శవత్| సర్వథా సర్వైః ప్రకారైః| స్తోకసంభారాదిదోషఫలమాహ- తత్రేత్యాది| స్తోకసంభారం అల్పౌషధం| పేలవం అచ్ఛం, అన్యే తరుణమాహుః| సర్వదోషైరితి సర్వదోషైః సాంద్రాదిభిః||198-202||-
Adhikarana 172 (203) · Śloka 204
చిరస్థితం జాతరసం దీపనం కఫవాతజిత్ ||203|| రుచ్యం ప్రసన్నం సురభి మద్యం సేవ్యం మదావహం |204|
चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ||२०३|| रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् |२०४|
🔊 Audio coming soon
దోషానభిధాయేదానీం మద్యస్య గుణానాహ- చిరస్థితమిత్యాది| ప్రసన్నం నిర్మలం| సురభి సుగంధి| మదావహం హర్షకారి| పూర్వదోషాన్వితం వర్జ్యం; ఏతద్గుణాన్వితం సేవ్యం||203||-
Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205
తస్యానేకప్రకారస్య మద్యస్య రసవీర్యతః ||204|| సౌక్ష్మ్యాదౌష్ణ్యాచ్చ తైక్ష్ణ్యాచ్చ వికాసిత్వాచ్చ వహ్నినా సమేత్య హృదయం ప్రాప్య ధమనీరూర్ధ్వమాగతం | విచాల్యేంద్రియచేతాంసి వీర్యం మదయతేఽచిరాత్ ||205||
तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः ||२०४|| सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् | विचाल्येन्द्रियचेतांसि वीर्यं मदयतेऽचिरात् ||२०५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యథా మద్యం మదయతి తదాహ- తస్యేత్యాది| తస్య ఏవంవిధస్య మద్యస్య, వీర్యం శక్తిః, హృదయం ప్రాప్యాచిరేణ మదయతి హర్షయతీతి సంబంధః| అనేకప్రకారత్వం మృద్వీకాదియోనిభేదేన, తథా రసవీర్యతశ్చ; రసా లవణవర్జ్యాః, వీర్యముష్ణరూక్షాది| కథం మదయతీత్యాహ- విచాల్యేంద్రియచేతాంసీతి; విచాల్య క్షోభయిత్వా , ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని, చేతో మనః| కింవిశిష్టం వీర్యం? ధమనీరూర్ధ్వమాగతమితి| కథం పునరస్య ధమనీభిరూర్ధ్వగమనం భవతీత్యాహ- వహ్నినా సమేత్య మిలిత్వా, స్వభావేనైవ వహ్నేరూర్ధ్వగామిత్వాత్| కథం పునస్తన్మద్యవీర్యం సూక్ష్మాణీంద్రియచేతాంసి మదయతీత్యాహ- సౌక్ష్మ్యాదితి| ఊర్ధ్వగామిత్వే ద్వితీయం హేతుమాహ- ఔష్ణ్యాదితి| ఆగ్నేయద్రవ్యస్య స్వభావేనైవోర్ధ్వగామిత్వాత్| కుతః పునరచిరేణ మద్యవీర్యం మదయతీత్యాహ- తైక్ష్ణ్యాదితి| తీక్ష్ణం హి ద్రవ్యమచిరకారి భవతి| మద్యవీర్యస్యాచిరకారిత్వేఽపరమపి హేతుమాహ- వికాసిత్వాదితి|- వికాసి సంధిబంధవిమోచనకారి| చకారేణానుక్తమపి లాఘవమూర్ధ్వగమనే హేతుః సముచ్చీయతే||204-205||-
Adhikarana 174 (206) · Śloka 206
చిరేణ శ్లైష్మికే పుంసి పానతో జాయతే మదః | అచిరాద్వాతికే దృష్టః, పైత్తికే శీఘ్రమేవ చ ||206||
चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः | अचिराद्वातिके दृष्टः, पैत्तिके शीघ्रमेव च ||२०६||
🔊 Audio coming soon
శారీరదోషేణ మదభేదమాహ- చిరేణేత్యాది| శ్లైష్మికే శ్లేష్మప్రకృతికే| వాతికే వాతప్రకృతికే| పైత్తికే పిత్తప్రకృతికే| శీఘ్రమేవ చేతి చకారాత్తీక్ష్ణశ్చ||206||
Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209
సాత్త్వికే శౌచదాక్షిణ్యహర్షమండనలాలసః | గీతాధ్యయనసౌభాగ్యసురతోత్సాహకృన్మదః ||207|| రాజసే దుఃఖశీలత్వమాత్మత్యాగం ససాహసం | కలహం సానుబంధం తు కరోతి పురుషే మదః ||208|| అశౌచనిద్రామాత్సర్యాగమ్యాగమనలోలతాః | అసత్యభాషణం చాపి కుర్యాద్ధి తామసే మదః ||209||
सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः | गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः ||२०७|| राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् | कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः ||२०८|| अशौचनिद्रामात्सर्यागम्यागमनलोलताः | असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः ||२०९||
🔊 Audio coming soon
మానసదోషేణ మదభేదమాహ- సాత్త్విక ఇత్యాది| సాత్త్వికే సత్త్వప్రకృతికే| దాక్షిణ్యం పరాపేక్షిణీ ప్రకృతిః| లాలసః అభిలాషుకః| సురతోత్సాహో మైథునోద్యమః| రాజసే రజఃప్రకృతికే| దుఃఖశీలత్వం దుఃఖసేవిత్వం| ఆత్మత్యాగం ససాహసం దేహనాశకారి సాహసం| అనుబంధం నిరంతరం| మద్యకార్యో మదో మత్తతేత్యర్థః| అశౌచేత్యాది| తామసే తామసప్రకృతికే| మాత్సర్యం పరాసహిష్ణుతా, లోలతా అభిలాషః||207-209||
Adhikarana 176 (210) · Śloka 211
రక్తపిత్తకరం శుక్తం ఛేదనం భుక్తపాచనం | వైస్వర్యం జరణం శ్లేష్మపాండుక్రిమిహరం లఘు ||210|| తీక్ష్ణోష్ణం మూత్రలం హృద్యం కఫఘ్నం కటుపాకి చ |211|
रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदनं भुक्तपाचनम् | वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु ||२१०|| तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च |२११|
🔊 Audio coming soon
శుక్తాదికర్మాణి దర్శయన్నాహ- రక్తపిత్తకరమిత్యాది| శుక్తం చుక్రముచ్యతే; యదుక్తం- “యన్మస్త్వాది శుచౌ భాండే సగుడక్షౌద్రకాంజికం| ధాన్యరాశౌ త్రిరాత్రస్థం శుక్తం చుక్రం తదుచ్యతే” ఇతి; తచ్చేక్షురసమధూకపుష్పపీలుప్రభృతిభిః కషాయవ్యతిరేకేణాసూయతే, కందాద్యాసుతమపి శుక్తమాహురన్యే| ఛేదనం కఫగ్రంథ్యాదీనాం| వైస్వర్యం విస్వరత్వోత్పాదకం| జరణమామస్య| శ్లేష్మపాండుః శ్లేష్మోత్కటః పాండురోగ ఇత్యర్థః||210||-
Adhikarana 177 (211) · Śloka 211
తద్వత్తదాసుతం సర్వం రోచనం చ విశేషతః ||211||
तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनं च विशेषतः ||२११||
🔊 Audio coming soon
శుక్తసంధితానాం కందాదీనామపి శుక్తగుణమాహ- తద్వదిత్యాది| తద్వత్ శుక్తవత్| తదాసుతం శుక్తసంధితం కందాదికం||211||
Adhikarana 178 (212) · Śloka 212
గౌడాని రసశుక్తాని మధుశుక్తాని యాని చ | యథాపూర్వం గురుతరాణ్యభిష్యందకరాణి చ ||212||
गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च | यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
శుక్తస్య యోనిభేదేన గుణమాహ- గౌడానీత్యాది| గౌడాని గుడోద్భవాని; “గుడాంబునా సతైలేన సంధానం కాంజికం తు యత్| కందశాకఫలైర్యుక్తం గుడశుక్తం తదుచ్యతే”- ఇతి| రసశుక్తాని ఇక్షురసాదికృతాని| గుడశుక్తవదిక్షురసశుక్తం సంధేయం| మధుశుక్తం తు “జంబీరస్య ఫలరసం పిప్పలీమూలసంయుతం| మధుభాండే వినిక్షిప్య ధాన్యరాశౌ నిధాపయేత్|| త్ర్యహేణ తజ్జాతరసం మధుశుక్తముదాహృతం|”- ఇతి| (మధుభాండే ఇతి మధుపూర్ణప్రాయే భాండే ఇత్యర్థః; అథవా మధూని కృత్వా భాండే నిక్షిప్యేతి యోజ్యం|) మద్యశుక్తమితి పాఠాంతరం; తత్ర మద్యశుక్తలక్షణముచ్యతే- “సర్వం మద్యం పంచరసం కాలాంతరవశాద్యదా| త్యక్త్వాఽన్యరసమమ్లత్వం యాతి శుక్తం తదుచ్యతే” ఇతి| చకారేణ ధాన్యయోనిశుక్తమప్యస్తీతి సముచ్చీయతే| యథాపూర్వం యో యః పూర్వః; మద్యశుక్తాపేక్షయా రసశుక్తం గురు, తదపేక్షయా గౌడమిత్యర్థః| దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననమభిష్యంది||212||
Adhikarana 179 (213) · Śloka 213
తుషాంబు దీపనం హృద్యం హృత్పాండుకృమిరోగనుత్ | గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నం భేది సౌవీరకం తథా ||213||
तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा ||२१३||
🔊 Audio coming soon
తుషాంబుసౌవీరకయోర్గుణమాహ- తుషాంబ్విత్యాది| కాంజికభేదావేతౌ| తుషాంబుసౌవీరకే విరేచనాధ్యాయోక్తే అపి సంధానసామాన్యాదధికగుణకర్మదర్శనాయేహోక్తే||213||
Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216
ధాన్యామ్లం ధాన్యయోనిత్వాజ్జీవనం దాహనాశనం | స్పర్శాత్ పానాత్తు పవనకఫతృష్ణాహరం లఘు ||214|| తైక్ష్ణ్యాచ్చ నిర్హరేదాశు కఫం గండూషధారణాత్ | ముఖవైరస్యదౌర్గంధ్యమలశోషక్లమాపహం ||215|| దీపనం జరణం భేది హితమాస్థాపనేషు చ | సముద్రమాశ్రితానాం చ జనానాం సాత్మ్యముచ్యతే ||216|| ఇతి మధ్యవర్గః |
धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् | स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु ||२१४|| तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् | मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम् ||२१५|| दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च | समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्म्यमुच्यते ||२१६|| इति मध्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ధాన్యామ్లమాహ- ధాన్యామ్లమిత్యాది| ధాన్యామ్లం కాంజికం శాలిజూర్ణాహ్వకోద్రవాదికృతం మద్యం| జీవనం ప్రాణధారణం శాల్యా దికృతత్వాత్| దాహనాశనం స్పర్శాత్| పానాత్తు పవనకఫతృష్ణాహరమితి పానాత్ సవాయుం కఫం, తయోస్తృష్ణాం చ హరతీత్యర్థః| శోషో ముఖస్య| జరణం పాచనం| ఆస్థాపనేషు నిరూహేషు||214-216||
Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219
అథ మూత్రాణి | మూత్రాణి గోమహిష్యజావిగజహయఖరోష్ట్రాణాం తీక్ష్ణాన్యుష్ణాని కటూని తిక్తాని లవణానురసాని లఘూని శోధనాని కఫవాతకృమిమేదోవిషగుల్మార్శదరకుష్ఠశోఫారోచకపాండురోగహరాణి హృద్యాని దీపనాని చ సామాన్యతః ||217|| భవతశ్చాత్ర- తత్ సర్వం కటు తీక్ష్ణోష్ణం లవణానురసం లఘు | శోధనం కఫవాతఘ్నం కృమిమేదోవిషాపహం ||218|| అర్శోజఠరగుల్మఘ్నం శోఫారోచకనాశనం | పాండురోగహరం భేది హృద్యం దీపనపాచనం ||219||
अथ मूत्राणि | मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्मार्शदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ||२१७|| भवतश्चात्र- तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु | शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ||२१८|| अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् | पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
అథ మూత్రాణ్యుచ్యంతే- మూత్రాణీత్యాది| అష్టానామపి మూత్రాణాం సామాన్యగుణమాహ- తీక్ష్ణానీత్యాది| శోధనాని మలశుద్ధికరాణి| తత్ సర్వమిత్యాది| పద్యోక్తత్వాన్న ద్విరుక్తం||217-219||
Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221
గోమూత్రం కటు తీక్ష్ణోష్ణం సక్షారత్వాన్న వాతలం | లఘ్వగ్నిదీపనం మేధ్యం పిత్తలం కఫవాతనుత్ ||220|| శూలగుల్మోదరానాహవిరేకాస్థాపనాదిషు | మూత్రప్రయోగసాధ్యేషు గవ్యం మూత్రం ప్రయోజయేత్ ||221||
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् | लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत् ||२२०|| शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु | मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२१||
🔊 Audio coming soon
గోమూత్రగుణమాహ- గోమూత్రమిత్యాది| గోమూత్రం గోరేవ న తు వృషభస్య, మహిషీసాహచర్యాత్, న హి తత్ర మహిషేతి పాఠః; అథవా వృద్ధవ్యవహారాదిత్యేకే; ఆచార్యాస్తు గోమహిష్యజావీనాం స్త్రీణాం, గజహయఖరోష్ట్రమానుషాణాం పునః పుంసాం, అనుక్తవ్యక్తికే తు మూత్రపాఠే ఉభయోరపి మూత్రాణి గ్రాహ్యాణి, యత్ర తు వ్యక్తయా స్త్రీపురుషనిర్దేశస్తత్ర తస్యైవేతి నిర్ణీతవంతః||220-221||
Adhikarana 183 (222) · Śloka 222
దుర్నామోదరశూలేషు కుష్ఠమేహావిశుద్ధిషు | ఆనాహశోఫగుల్మేషు పాండురోగే చ మాహిషం ||222||
दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु | आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ||२२२||
🔊 Audio coming soon
మాహిషమూత్రమాహ- దుర్నామేత్యాది| అవిశుద్ధిర్వమనాదీనాం||222||
Adhikarana 184 (223) · Śloka 223
కాసశ్వాసాపహం శోఫకామలాపాండురోగనుత్ | కటుతిక్తాన్వితం ఛాగమీషన్మారుతకోపనం ||223||
कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् | कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम् ||२२३||
🔊 Audio coming soon
ఛాగమూత్రమాహ- కాసశ్వాసాపహమిత్యాది||223||
Adhikarana 185 (224) · Śloka 224
కాసప్లీహోదరశ్వాసశోషవర్చోగ్రహే హితం | సక్షారం తిక్తకటుకముష్ణం వాతఘ్నమావికం ||224||
कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् | सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ||२२४||
🔊 Audio coming soon
మైషమూత్రమాహ- కాసేత్యాది||224||
Adhikarana 186 (225) · Śloka 225
దీపనం కటు తీక్ష్ణోష్ణం వాతచేతోవికారనుత్ | ఆశ్వం కఫహరం మూత్రం కృమిదద్రుషు శస్యతే ||225||
दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् | आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते ||२२५||
🔊 Audio coming soon
ఆశ్వమూత్రమాహ- దీపనమిత్యాది| చేతోవికార ఉన్మాదాదయః||225||
Adhikarana 187 (226) · Śloka 226
సతిక్తం లవణం భేది వాతఘ్నం పిత్తకోపనం | తీక్ష్ణం క్షారే కిలాసే చ నాగం మూత్రం ప్రయోజయేత్ ||226||
सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् | तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
గజమూత్రమాహ- సతిక్తమిత్యాది| కిలాసం పాండురం కుష్ఠం||226||
Adhikarana 188 (227) · Śloka 227
గరచేతోవికారఘ్నం తీక్ష్ణం గ్రహణిరోగనుత్ | దీపనం గార్దభం మూత్రం కృమివాతకఫాపహం ||227||
गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् | दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ||२२७||
🔊 Audio coming soon
గర్దభమూత్రమాహ- గరచేత ఇత్యాది| గరః కృత్రిమం విషం||227||
Adhikarana 189 (228) · Śloka 228
శోఫకుష్ఠోదరోన్మాదమారుతక్రిమినాశనం | అర్శోఘ్నం కారభం మూత్రం... |228|
शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम् | अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं... |२२८|
🔊 Audio coming soon
కారభమూత్రమాహ- శోఫేత్యాది| కారభం ఔష్ట్రం|228|
Adhikarana 190 (228) · Śloka 228
... మానుషం చ విషాపహం ||228||
... मानुषं च विषापहम् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
మానుషమూత్రమాహ- మానుషమిత్యాది| కారభం మానుషం చ మూత్రం విషాపహమిత్యర్థః| మానుషమష్టానాం మూత్రాణాం మధ్యేఽనుద్దిష్టమపి ‘తత్ సర్వం’ ఇత్యనేనైవ పూర్వోక్తేన సూచితత్వాద్వివృతం||228||
Adhikarana 191 (229) · Śloka 229
ద్రవద్రవ్యాణి సర్వాణి సమాసాత్ కీర్తితాని తు | కాలదేశవిభాగజ్ఞో నృపతేర్దాతుమర్హతి ||229||
द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु | कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति ||२२९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానుక్తద్రవాణామూహార్థమాహ- ద్రవద్రవ్యాణీత్యాది| దేశకాలవిభాగజ్ఞ ఇతి ‘వైద్య’ ఇతి శేషః||229||
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయో నామ పంచచత్వారింశోఽధ్యాయః ||45||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే పంచచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||45||