45. dravadravyavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో ద్రవద్రవ్యవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

పానీయమాంతరీక్షమనిర్దేశ్యరసమమృతం జీవనం తర్పణం ధారణమాశ్వాసజననం శ్రమక్లమపిపాసామదమూర్చ్ఛాతంద్రానిద్రాదాహప్రశమనమేకాంతతః పథ్యతమం చ ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తదేవావనిపతితమన్యతమం రసముపలభతే స్థానవిశేషాన్నదీనదసరస్తడాగవాపీకూపచుంటీప్రస్రవణోద్భిదవికిరకేదారపల్వలాది షు స్థానేష్వవస్థితమితి ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర, ‘లోహితకపిలపాండునీలపీతశుక్లేష్వవనిప్రదేశేషు మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాణి యథాసంఖ్యముదకాని సంభవంతి’ ఇత్యేకే భాషంతే ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

తత్తు న సమ్యక్; పృథివ్యాదీనామన్యోన్యానుప్రవేశకృతః సలిలరసో భవత్యుత్కర్షాపకర్షేణ | తత్ర, స్వలక్షణభూయిష్ఠాయాం భూమావమ్లం లవణం చ; అంబుగుణభూయిష్ఠాయాం మధురం; తేజోగుణభూయిష్ఠాయాం కటుకం తిక్తం చ; వాయుగుణభూయిష్ఠాయాం కషాయం; ఆకాశగుణభూయిష్ఠాయామవ్యక్తరసం, అవ్యక్తం హ్యాకాశమిత్యతః; తత్ ప్రధానమవ్యక్తరసత్వాత్, తత్పేయమాంతరీక్షాలాభే ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

తత్రాంతరీక్షం చతుర్విధం | తద్యథా- ధారం, కారం, తౌషారం, హైమమితి | తేషాం ధారం ప్రధానం, లఘుత్వాత్; తత్ పునర్ద్వివిధం- గాంగం, సాముద్రం చేతి | తత్ర గాంగమాశ్వయుజే మాసి ప్రాయశో వర్షతి | తయోర్ద్వయోరపి పరీక్షణం కుర్వీత- శాల్యోదనపిండమకుథితమవిదగ్ధం రజతభాజనోపహితం వర్షతి దేవే బహిష్కుర్వీత, స యది ముహూర్తం స్థితస్తాదృశ ఏవ భవతి తదా గాంగం పతతీత్యవగంతవ్యం; వర్ణాన్యత్వే సిక్థప్రక్లేదే చ సాముద్రమితి విద్యాత్, తన్నోపాదేయం | సాముద్రమప్యాశ్వయుజే మాసి గృహీతం గాంగవద్భవతి | గాంగం పునః ప్రధానం, తదుపాదదీతాశ్వయుజే మాసి | శుచిశుక్లవితతపటైకదేశచ్యుతమథవా హర్మ్యతలపరిభ్రష్టమన్యైర్వా శుచిభిర్భాజనైర్గృహీతం సౌవర్ణే రాజతే మృన్మయే వా పాత్రే నిదధ్యాత్ | తత్ సర్వకాలముపయుంజీత, తస్యాలాభే భౌమం | తచ్చాకాశగుణబహులం | తత్ పునః సప్తవిధం | తద్యథా- కౌపం, నాదేయం, సారసం, తాడాగం, ప్రాస్రవణం, ఔద్భిదం, చౌంట్యమితి ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

తత్ర వర్షాస్వాంతరిక్షమౌద్భిదం వా సేవేత, మహాగుణత్వాత్; శరది సర్వం, ప్రసన్నత్వాత్; హేమంతే సారసం తాడాగం వా; వసంతే కౌపం ప్రాస్రవణం వా; గ్రీష్మేఽప్యేవం; ప్రావృషి చౌంట్యమనభివృష్టం సర్వం చేతి ||8||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

కీటమూత్రపురీషాండశవకోథప్రదూషితం | తృణపర్ణోత్కరయుతం కలుషం విషసంయుతం ||9|| యోఽవగాహేత వర్షాసు పిబేద్వాఽపి నవం జలం | స బాహ్యాభ్యంతరాన్ రోగాన్ ప్రాప్నుయాత్ క్షిప్రమేవ తు ||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

తత్ర యత్ పంకశైవలహఠతృణపద్మపత్రప్రభృతిభిరవచ్ఛన్నం రవిశశికిరణానిలైర్నాభిజుష్టం గంధవర్ణరసోపసృష్టం తద్వ్యాపన్నమితి విద్యాత్ | తస్య స్పర్శరూపరసగంధవీర్యవిపాకదోషాః షట్ సంభవంతి | తత్ర, ఖరతా పైచ్ఛిల్యమౌష్ణ్యం దంతగ్రాహితా చ స్పర్శదోషః, పంకసికతాశైవాలబహువర్ణతా రూపదోషః; వ్యక్తరసతా రసదోషః; అనిష్టగంధతా గంధదోషః; యదుపయుక్తం తృష్ణాగౌరవశూలకఫప్రసేకానాపాదయతి స విర్యదోషః; యదుపయుక్తం చిరాద్విపచ్యతే విష్టంభయతి వా స విపాకదోష ఇతి | త ఏతే ఆంతరిక్షే న సంతి ||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

వ్యాపన్నస్య చాగ్నిక్వథనం సూర్యాతపప్రతాపనం తప్తాయఃపిండసికతాలోష్ట్రాణాం వా నిర్వాపణం ప్రసాదనం చ కర్తవ్యం, నాగచంపకోత్పలపాటలాపుష్పప్రభృతిభిశ్చాధివాసనమితి ||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

సౌవర్ణే రాజతే తామ్రే కాంస్యే మణిమయేఽపి వా | పుష్పావతంసం భౌమే వా సుగంధి సలిలం పిబేత్ ||13||

Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16

వ్యాపన్నం వర్జయేన్నిత్యం తోయం యచ్చాప్యనార్తవం | దోషసంజననం హ్యేతన్నాదదీతాహితం తు తత్ ||14|| వ్యాపన్నముదకం యస్తు పిబతీహాప్రసాదితం | శ్వయథుం పాండురోగం చ త్వగ్దోషమవిపాకతాం ||15|| శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయశూలగుల్మోదరాణి చ | అన్యాన్వా విషమాన్రోగాంప్రాప్నుయాదచిరేణ సః ||16||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

తత్ర సప్త కలుషస్య ప్రసాదనాని భవంతి | తద్యథా- కతకగోమేదకబిసగ్రంథిశైవాలమూలవస్త్రాణి ముక్తామణిశ్చేతి ||17||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

పంచ నిక్షేపణాని భవంతి | తద్యథా- ఫలకం, త్ర్యష్టకం, ముంజవలయ, ఉదకమంచికా, శిక్యం చేతి ||18||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

సప్త శీతీకరణాని భవంతి; తద్యథా- ప్రవాతస్థాపనం, ఉదకప్రక్షేపణం, యష్టికాభ్రామణం, వ్యజనం, వస్త్రోద్ధరణం, వాలుకాప్రక్షేపణం, శిక్యావలంబనం చేతి ||19||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

నిర్గంధమవ్యక్తరసం తృష్ణాఘ్నం శుచి శీతలం | అచ్ఛం లఘు చ హృద్యం చ తోయం గుణవదుచ్యతే ||20||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

తత్ర నద్యః పశ్చిమాభిముఖాః పథ్యాః, లఘూదకత్వాత్; పూర్వాభిముఖాస్తు న ప్రశస్యంతే, గురూదకత్వాత్; దక్షిణాభిముఖా నాతిదోషలాః, సాధారణత్వాత్ | తత్ర సహ్యప్రభవాఃకుష్ఠం జనయంతి, వింధ్యప్రభవాః కుష్ఠం పాండురోగం చ, మలయప్రభవాః కృమీన్, మహేంద్రప్రభవాః శ్లీపదోదరాణి, హిమవత్ప్రభవా హృద్రోగశ్వయథుశిరోరోగశ్లీపదగలగండాన్, ప్రాచ్యావంత్యా అపరావంత్యాశ్చార్శాంస్యుపజనయంతి, పారియాత్రప్రభవాః పథ్యా బలారోగ్యకర్య ఇతి ||21||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

నద్యః శీఘ్రవహా లఘ్వ్యః ప్రోక్తా యాశ్చామలోదకాః | గుర్వ్యః శైవాలసంఛన్నాః కలుషా మందగాశ్చ యాః ||22||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

ప్రాయేణ నద్యో మరుషు సతిక్తా లవణాన్వితాః | లఘ్వ్యః సమధురాశ్చైవ పౌరుషేయా బలే హితాః ||23||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

తత్ర సర్వేషామేవ భౌమానాం గ్రహణం ప్రత్యూషసి, తత్ర హ్యమలత్వం శైత్యం చాధికం భవతి, స ఏవ చాపాం పరో గుణ ఇతి ||24||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

దివార్కకిరణైర్జుష్టం నిశాయామిందురశ్మిభిః | అరూక్షమనభిష్యంది తత్తుల్యం గగనాంబునా ||25||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

గగనాంబు త్రిదోషఘ్నం గృహీతం యత్ సుభాజనే | బల్యం రసాయనం మేధ్యం పాత్రాపేక్షి తతః పరం ||26||

Adhikarana 23 (27) · Śloka 27

రక్షోఘ్నం శీతలం హ్లాది జ్వరదాహవిషాపహం | చంద్రకాంతోద్భవం వారి పిత్తఘ్నం విమలం స్మృతం ||27||

Adhikarana 24 (28) · Śloka 29

మూర్చ్ఛాపిత్తోష్ణదాహేషు విషే రక్తే మదాత్యయే | భ్రమక్లమపరీతేషు తమకే వమథౌ తథా ||28|| ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే చ శీతమంభః ప్రశస్యతే |29|

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

పార్శ్వశూలే ప్రతిశ్యాయే వాతరోగే గలగ్రహే ||29|| ఆధ్మానే స్తిమితే కోష్ఠే సద్యఃశుద్ధే నవజ్వరే | హిక్కాయాం స్నేహపీతే చ శీతాంబు పరివర్జయేత్ ||30||

Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37

నాదేయం వాతలం రూక్షం దీపనం లఘు లేఖనం | తదభిష్యంది మధురం సాంద్రం గురు కఫావహం ||31|| తృష్ణాఘ్నం సారసం బల్యం కషాయం మధురం లఘు | తాడాగం వాతలం స్వాదు కషాయం కటుపాకి చ ||32|| వాతశ్లేష్మహరం వాప్యం సక్షారం కటు పిత్తలం | సక్షారం పిత్తలం కౌపం శ్లేష్మఘ్నం దీపనం లఘు ||33|| చౌంట్యమగ్నికరం రూక్షం మధురం కఫకృన్న చ | కఫఘ్నం దీపనం హృద్యం లఘు ప్రస్రవణోద్భవం ||34|| మధురం పిత్తశమనమవిదాహ్యౌద్భిదం స్మృతం | వైకిరం కటు సక్షారం శ్లేష్మఘ్నం లఘు దీపనం ||35|| కైదారం మధురం ప్రోక్తం విపాకే గురు దోషలం | తద్వత్పాల్వలముద్దిష్టం విశేషాద్దోషలం తు తత్ ||36|| సాముద్రముదకం విస్రం లవణం సర్వదోషకృత్ |37|

Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39

అనేకదోషమానూపం వార్యభిష్యంది గర్హితం ||37|| ఏభిర్దోషైరసంయుక్తం నిరవద్యం తు జాంగలం | పాకేఽవిదాహి తృష్ణాఘ్నం ప్రశస్తం ప్రీతివర్ధనం ||38|| దీపనం స్వాదు శీతం చ తోయం సాధారణం లఘు |39|

Adhikarana 28 (39) · Śloka 40

కఫమేదోఽనిలామఘ్నం దీపనం బస్తిశోధనం ||39|| శ్వాసకాసజ్వరహరం పథ్యముష్ణోదకం సదా |40|

Adhikarana 29 (40) · Śloka 41

యత్ క్వాథ్యమానం నిర్వేగం నిష్ఫేనం నిర్మలం లఘు ||40|| చతుర్భాగావశేషం తు తత్తోయం గుణవత్ స్మృతం |41|

Adhikarana 30 (41) · Śloka 42

న చ పర్యుషితం దేయం కదాచిద్వారి జానతా ||41|| అమ్లీభూతం కఫోత్క్లేది న హితం తత్ పిపాసవే |42|

Adhikarana 31 (42) · Śloka 43

మద్యపానాత్సముద్భూతే రోగే పిత్తోత్థితే తథా ||42|| సన్నిపాతసముత్థే చ శృతశీతం ప్రశస్యతే |43|

Adhikarana 32 (43) · Śloka 44

స్నిగ్ధం స్వాదు హిమం హృద్యం దీపనం బస్తిశోధనం ||43|| వృష్యం పిత్తపిపాసాఘ్నం నాలికేరోదకం గురు |44|

Adhikarana 33 (44) · Śloka 45

దాహాతీసారపిత్తాసృఙ్మూర్చ్ఛామద్యవిషార్తిషు ||44|| శృతశీతం జలం శస్తం తృష్ణాచ్ఛర్దిభ్రమేషు చ |45|

Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46

అరోచకే ప్రతిశ్యాయే ప్రసేకే శ్వయథౌ క్షయే ||45|| మందేఽగ్నావుదరే కుష్ఠే జ్వరే నేత్రామయే తథా | వ్రణే చ మధుమేహే చ పానీయం మందమాచరేత్ ||46|| ఇతి జలవర్గః |

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

అథ క్షీరవర్గః | గవ్యమాజం తథా చౌష్ట్రమావికం మాహిషం చ యత్ | అశ్వాయాశ్చైవ నార్యాశ్చ కరేణూనాం చ యత్పయః ||47||

Adhikarana 36 (48) · Śloka 48

తత్త్వనేకౌషధిరసప్రసాదం ప్రాణదం గురు | మధురం పిచ్ఛిలం శీతం స్నిగ్ధం శ్లక్ష్ణం సరం మృదు | సర్వప్రాణభృతాం తస్మాత్ సాత్మ్యం క్షీరమిహోచ్యతే ||48||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

తత్ర సర్వమేవ క్షీరం ప్రాణినామప్రతిషిద్ధం జాతిసాత్మ్యాత్, వాతపిత్తశోణితమానసేష్వపి వికారేష్వవిరుద్ధం, జీర్ణజ్వరకాసశ్వాసశోషక్షయగుల్మోన్మాదోదరమూర్చ్ఛాభ్రమమదదాహపిపాసాహృద్బస్తిదోష- పాండురోగగ్రహణీదోషార్శఃశూలోదావర్తాతిసారప్రవాహికాయోనిరోగగర్భాస్రావరక్తపిత్తశ్రమక్లమహరం, పాప్మాపహం బల్యం వృష్యం వాజీకరణం రసాయనం మేధ్యం వయఃస్థాపనమాయుష్యం జీవనం బృంహణం సంధానం వమనవిరేచనాస్థాపనం తుల్యగుణత్వాచ్చౌజసో వర్ధనం బాలవృద్ధక్షతక్షీణానాం క్షుద్వ్యవాయవ్యాయామకర్శితానాం చ పథ్యతమం ||49||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 51

అల్పాభిష్యంది గోక్షీరం స్నిగ్ధం గురు రసాయనం | రక్తపిత్తహరం శీతం మధురం రసపాకయోః ||50|| జీవనీయం తథా వాతపిత్తఘ్నం పరమం స్మృతం |51|

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53

గవ్యతుల్యగుణం త్వాజం విశేషాచ్ఛోషిణాం హితం ||51|| దీపనం లఘు సంగ్రాహి శ్వాసకాసాస్రపిత్తనుత్ | అజానామల్పకాయత్వాత్ కటుతిక్తనిషేవణాత్ ||52|| నాత్యంబుపానాద్వ్యాయామాత్ సర్వవ్యాధిహరం పయః |53|

Adhikarana 40 (53) · Śloka 54

రూక్షోష్ణం లవణం కించిదౌష్ట్రం స్వాదురసం లఘు ||53|| శోఫగుల్మోదరార్శోఘ్నం కృమికుష్ఠవిషాపహం |54|

Adhikarana 41 (54) · Śloka 55

ఆవికం మధురం స్నిగ్ధం గురు పిత్తకఫావహం ||54|| పథ్యం కేవలవాతేషు కాసే చానిలసంభవే |55|

Adhikarana 42 (55) · Śloka 56

మహాభిష్యంది మధురం మాహిషం వహ్నినాశనం ||55|| నిద్రాకరం శీతతరం గవ్యాత్ స్నిగ్ధతరం గురు |56|

Adhikarana 43 (56) · Śloka 57

ఉష్ణమైకశఫం బల్యం శాఖావాతహరం పయః ||56|| మధురామ్లరసం రూక్షం లవణానురసం లఘు |57|

Adhikarana 44 (57) · Śloka 58

నార్యాస్తు మధురం స్తన్యం కషాయానురసం హిమం ||57|| నస్యాశ్చ్యోతనయోః పథ్యం జీవనం లఘు దీపనం |58|

Adhikarana 45 (58) · Śloka 59

హస్తిన్యా మధురం వృష్యం కషాయానురసం గురు ||58|| స్నిగ్ధం స్థైర్యకరం శీతం చక్షుష్యం బలవర్ధనం |59|

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

ప్రాయః ప్రాభాతికం క్షీరం గురు విష్టంభి శీతలం ||59|| రాత్ర్యాః సోమగుణత్వాచ్చ వ్యాయామాభావతస్తథా |60|

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

దివాకరాభితప్తానాం వ్యాయామానిలసేవనాత్ ||60|| శ్రమఘ్నం వాతనుచ్చైవ చక్షుష్యం చాపరాహ్ణికం |61|

Adhikarana 48 (61) · Śloka 61

పయోఽభిష్యంది గుర్వామం ప్రాయశః పరికీర్తితం ||61||

Adhikarana 49 (62) · Śloka 62

తదేవోక్తం లఘుతరమనభిష్యంది వై శృతం |62|

Adhikarana 50 (62) · Śloka 62

వర్జయిత్వా స్త్రియాః స్తన్యమామమేవ హి తద్ధితం ||62||

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ధారోష్ణం గుణవత్ క్షీరం విపరీతమతోఽన్యథా |63|

Adhikarana 52 (63) · Śloka 63

తదేవాతిశృతం శీతం గురు బృంహణముచ్యతే ||63||

Adhikarana 53 (64) · Śloka 64

అనిష్టగంధమమ్లం చ వివర్ణం విరసం చ యత్ | వర్జ్యం సలవణం క్షీరం యచ్చ విగ్రథితం భవేత్ ||64|| ఇతి క్షీరవర్గః |

Adhikarana 54 (65) · Śloka 65

అథ దధివర్గః | దధి తు మధురమమ్లమత్యమ్లం చేతి; తత్కషాయానురసం స్నిగ్ధముష్ణం పీనసవిషమజ్వరాతిసారారోచకమూత్రకృచ్ఛ్రకార్శ్యాపహం వృష్యం ప్రాణకరం మంగల్యం చ ||65||

Adhikarana 55 (66) · Śloka 66

మహాభిష్యంది మధురం కఫమేదోవివర్ధనం | కఫపిత్తకృదమ్లం స్యాదత్యమ్లం రక్తదూషణం ||66||

Adhikarana 56 (67) · Śloka 67

విదాహి సృష్టవిణ్మూత్రం మందజాతం త్రిదోషకృత్ |67|

Adhikarana 57 (67) · Śloka 68

స్నిగ్ధం విపాకే మధురం దీపనం బలవర్ధనం ||67|| వాతాపహం పవిత్రం చ దధి గవ్యం రుచిప్రదం |68|

Adhikarana 58 (68) · Śloka 69

దధ్యాజం కఫపిత్తఘ్నం లఘు వాతక్షయాపహం ||68|| దుర్నామశ్వాసకాసేషు హితమగ్నేశ్చ దీపనం |69|

Adhikarana 59 (69) · Śloka 70

విపాకే మధురం వృష్యం వాతపిత్తప్రసాదనం ||69|| బలాసవర్ధనం స్నిగ్ధం విశేషాద్దధి మాహిషం |70|

Adhikarana 60 (70) · Śloka 71

విపాకే కటు సక్షారం గురు భేద్యౌష్ట్రికం దధి ||70|| వాతమర్శాంసి కుష్ఠాని కృమీన్ హంత్యుదరాణి చ |71|

Adhikarana 61 (71) · Śloka 72

కోపనం కఫవాతానాం దుర్నామ్నాం చావికం దధి ||71|| రసే పాకే చ మధురమత్యభిష్యంది దోషలం |72|

Adhikarana 62 (72) · Śloka 73

దీపనీయమచక్షుష్యం వాడవం దధి వాతలం ||72|| రూక్షముష్ణం కషాయం చ కఫమూత్రాపహం చ తత్ |73|

Adhikarana 63 (73) · Śloka 74

స్నిగ్ధం విపాకే మధురం బల్యం సంతర్పణం గురు ||73|| చక్షుష్యమగ్ర్యం దోషఘ్నం దధి నార్యా గుణోత్తరం |74|

Adhikarana 64 (74) · Śloka 75

లఘు పాకే బలాసఘ్నం వీర్యోష్ణం పక్తినాశనం ||74|| కషాయానురసం నాగ్యా దధి వర్చోవివర్ధనం |75|

Adhikarana 65 (75) · Śloka 76

దధీన్యుక్తాని యానీహ గవ్యాదీని పృథక్ పృథక్ ||75|| విజ్ఞేయమేవం సర్వేషు గవ్యమేవ గుణోత్తరం |76|

Adhikarana 66 (76) · Śloka 77

వాతఘ్నం కఫకృత్ స్నిగ్ధం బృంహణం నాతిపిత్తకృత్ ||76|| కుర్యాద్భక్తాభిలాషం చ దధి యత్ సుపరిస్రుతం |77|

Adhikarana 67 (77) · Śloka 78

శృతాత్ క్షీరాత్తు యజ్జాతం గుణవద్దధి తత్ స్మృతం ||77|| వాతపిత్తహరం రుచ్యం ధాత్వగ్నిబలవర్ధనం |78|

Adhikarana 68 (78) · Śloka 79

దధ్నః సరో గురుర్వృష్యో విజ్ఞేయోఽనిలనాశనః ||78|| వహ్నేర్విధమనశ్చాపి కఫశుక్రవివర్ధనః |79|

Adhikarana 69 (79) · Śloka 80

దధి త్వసారం రూక్షం చ గ్రాహి విష్టంభి వాతలం ||79|| దీపనీయం లఘుతరం సకషాయం రుచిప్రదం |80|

Adhikarana 70 (80) · Śloka 81

శరద్గ్రీష్మవసంతేషు ప్రాయశో దధి గర్హితం ||80|| హేమంతే శిశిరే చైవ వర్షాసు దధి శస్యతే |81|

Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83

తృష్ణాక్లమహరం మస్తు లఘు స్రోతోవిశోధనం ||81|| అమ్లం కషాయం మధురమవృష్యం కఫవాతనుత్ | ప్రహ్లాదనం ప్రీణనం చ భినత్త్యాశు మలం చ తత్ | బలమావహతే క్షిప్రం భక్తచ్ఛందం కరోతి చ ||82|| స్వాద్వమ్లమత్యమ్లకమందజాతం తథా శృతక్షీరభవం సరశ్చ | అసారమేవం దధి సప్తధాఽస్మిన్ వర్గే స్మృతా మస్తుగుణాస్తథైవ ||83|| ఇతి దధివర్గః |

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

అథ తక్రవర్గః | తక్రం తు మధురమమ్లం కషాయానురసముష్ణవీర్యం లఘురూక్షమగ్నిదీపనం గరశోఫాతిసారగ్రహణీపాండురోగార్శఃప్లీహగుల్మారోచకవిషమజ్వరతృష్ణాచ్ఛర్దిప్రసేకశూలభేదఃశ్లేష్మానిలహరం మధురవిపాకం హృద్యం మూత్రకృచ్ఛ్రస్నేహవ్యాపత్ప్రశమనమవృష్యం చ ||84||

Adhikarana 73 (85) · Śloka 85

మంథనాదిపృథగ్భూతస్నేహమర్ధోదకం చ యత్ | నాతిసాంద్రద్రవం తక్రం స్వాద్వమ్లం తువరం రసే | యత్తు సస్నేహమజలం మథితం ఘోలముచ్యతే ||85||

Adhikarana 74 (86) · Śloka 86

నైవ తక్రం క్షతే దద్యాన్నోష్ణకాలే న దుర్బలే | న మూర్చ్ఛాభ్రమదాహేషు న రోగే రక్తపైత్తికే ||86||

Adhikarana 75 (87) · Śloka 87

శీతకాలేఽగ్నిమాంద్యే చ కఫోత్థేష్వామయేషు చ | మార్గావరోధే దుష్టే చ వాయౌ తక్రం ప్రశస్యతే ||87||

Adhikarana 76 (88) · Śloka 88

తత్ పునర్మధురం శ్లేష్మప్రకోపణం పిత్తప్రశమనం చ; అమ్లం వాతఘ్నం పిత్తకరం చ ||88||

Adhikarana 77 (89) · Śloka 89

వాతేఽమ్లం సైంధవోపేతం, స్వాదు పిత్తే సశర్కరం | పిబేత్తక్రం కఫే చాపి వ్యోషక్షారసమన్వితం ||89||

Adhikarana 78 (90) · Śloka 90

గ్రాహిణీ వాతలా రూక్షా దుర్జరా తక్రకూర్చికా |90|

Adhikarana 79 (90) · Śloka 90

తక్రాల్లఘుతరో మండః కూర్చికాదధితక్రజః ||90||

Adhikarana 80 (91) · Śloka 91

గురుః కిలాటోఽనిలహా పుంస్త్వనిద్రాప్రదః స్మృతః |91|

Adhikarana 81 (91) · Śloka 91

మధురౌ బృంహణౌ వృష్యౌ తద్వత్పీయూషమోరటౌ ||91||

Adhikarana 82 (92) · Śloka 92

నవనీతం పునః సద్యస్కం లఘు సుకుమారం మధురం కషాయమీషదమ్లం శీతలం మేధ్యం దీపనం హృద్యం సంగ్రాహి పిత్తానిలహరం వృష్యమవిదాహి క్షయకాసవ్రణశోషార్శోఽర్దితాపహం, చిరోత్థితం గురు కఫమేదోవివర్ధనం బలకరం బృంహణం శోషఘ్నం విశేషేణ బాలానాం ప్రశస్యతే ||92||

Adhikarana 83 (93) · Śloka 93

క్షీరోత్థం పునర్నవనీతముత్కృష్టస్నేహమాధుర్యమతిశీతం సౌకుమార్యకరం చక్షుష్యం సంగ్రాహి రక్తపిత్తనేత్రరోగహరం ప్రసాదనం చ ||93||

Adhikarana 84 (94) · Śloka 94

సంతానికా పునర్వాతఘ్నీ తర్పణీ వృష్యా బల్యా స్నిగ్ధా రుచ్యా మధురా మధురవిపాకా రక్తపిత్తప్రసాదనీ గుర్వీ చ ||94||

Adhikarana 85 (95) · Śloka 95

వికల్ప ఏష దధ్యాదిః శ్రేష్ఠో గవ్యోఽభివర్ణితః | వికల్పానవశిష్టాంస్తు క్షీరవీర్యాత్సమాదిశేత్ ||95|| ఇతి తక్రవర్గః |

Adhikarana 86 (96) · Śloka 96

అథ ఘృతం | ఘృతం తు మధురం సౌమ్యం మృదు శీతవీర్యమనభిష్యంది స్నేహనముదావర్తోన్మాదాపస్మారశూలజ్వరానాహవాతపిత్తప్రశమనమగ్నిదీపనం స్మృతిమతిమేధాకాంతిస్వరలావణ్యసౌకుమార్యౌజస్తేజోబలకరమాయుష్యం వృష్యం మేధ్యం వయఃస్థాపనం గురు చక్షుష్యం శ్లేష్మాభివర్ధనం పాప్మాలక్ష్మీప్రశమనం విషహరం రక్షోఘ్నం చ ||96||

Adhikarana 87 (97) · Śloka 97

విపాకే మధురం శీతం వాతపిత్తవిషాపహం | చక్షుష్యమగ్ర్యం బల్యం చ గవ్యం సర్పిర్గుణోత్తరం ||97||

Adhikarana 88 (98) · Śloka 98

ఆజం ఘృతం దీపనీయం చక్షుష్యం బలవర్ధనం | కాసే శ్వాసే క్షయే చాపి పథ్యం పాకే చ తల్లఘు ||98||

Adhikarana 89 (99) · Śloka 99

మధురం రక్తపిత్తఘ్నం గురు పాకే కఫావహం | వాతపిత్తప్రశమనం సుశీతం మాహిషం ఘృతం ||99||

Adhikarana 90 (100) · Śloka 100

ఔష్ట్రం కటు ఘృతం పాకే శోఫక్రిమివిషాపహం | దీపనం కఫవాతఘ్నం కుష్ఠగుల్మోదరాపహం ||100||

Adhikarana 91 (101) · Śloka 101

పాకే లఘ్వావికం సర్పిర్న చ పిత్తప్రకోపణం | కఫేఽనిలే యోనిదోషే శోషే కంపే చ తద్ధితం ||101||

Adhikarana 92 (102) · Śloka 102

పాకే లఘూష్ణవీర్యం చ కషాయం కఫనాశనం | దీపనం బద్ధమూత్రం చ విద్యాదైకశఫం ఘృతం ||102||

Adhikarana 93 (103) · Śloka 103

చక్షుష్యమగ్ర్యం స్త్రీణాం తు సర్పిః స్యాదమృతోపమం | వృద్ధిం కరోతి దేహాగ్న్యోర్లఘుపాకం విషాపహం ||103||

Adhikarana 94 (104) · Śloka 104

కషాయం బద్ధవిణ్మూత్రం తిక్తమగ్నికరం లఘు | హంతి కారేణవం సర్పిః కఫకుష్ఠవిషక్రిమీన్ ||104||

Adhikarana 95 (105) · Śloka 105

క్షీరఘృతం పునః సంగ్రాహి రక్తపిత్తభ్రమమూర్చ్ఛాప్రశమనం నేత్రరోగహితం చ ||105||

Adhikarana 96 (106) · Śloka 106

సర్పిర్మండస్తు మధురః సరో యోనిశ్రోత్రాక్షిశిరసాం శూలఘ్నో బస్తినస్యాక్షిపూరణేషూపదిశ్యతే ||106||

Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111

సర్పిః పురాణం సరం కటువిపాకం త్రిదోషాపహం మూర్చ్ఛామదోన్మాదోదరజ్వరగరశోషాపస్మారయోనిశ్రోత్రాక్షిశిర శూలఘ్నం దీపనం బస్తినస్యపూరణేషూపదిశ్యతే ||107|| భవతి చాత్ర- పురాణం తిమిరశ్వాసపీనసజ్వరకాసనుత్ | మూర్చ్ఛాకుష్ఠవిషోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనం ||108|| (ఏకాదశశతం చైవ వత్సరానుషితం ఘృతం | రక్షోఘ్నం కుంభసర్పిః స్యాత్ పరతస్తు మహాఘృతం ||109|| పేయం మహాఘృతం భూతైః కఫఘ్నం పవనాధికైః | బల్యం పవిత్రం మేధ్యం చ విశేషాత్తిమిరాపహం ||110|| సర్వభూతహరం చైవ ఘృతమేతత్ ప్రశస్యతే) ||111|| ఇతి ఘృతవర్గః |

Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113

అథ తైలాని | తైలం త్వాగ్నేయముష్ణం తీక్ష్ణం మధురం మధురవిపాకం బృంహణం ప్రీణనం వ్యవాయి సూక్ష్మం విశదం గురు సరం వికాసి వృష్యం త్వక్ప్రసాదనం మేధామార్దవమాంసస్థైర్యవర్ణబలకరం చక్షుష్యం బద్ధమూత్రం లేఖనం తిక్తకషాయానురసం పాచనమనిలబలాసక్షయకరం క్రిమిఘ్నమశితపిత్తజననం యోనిశిరఃకర్ణశూలప్రశమనం గర్భాశయశోధనం చ, తథా ఛిన్నభిన్నవిద్ధోత్పిష్టచ్యుతమథితక్షతపిచ్చితభగ్నస్ఫుటితక్షారాగ్నిదగ్ధవిశ్లిష్టదారితా భిహతదుర్భగ్నమృగవ్యాలవిదష్టప్రభృతిషు చ పరిషేకాభ్యంగావగాహాదిషు తిలతైలం ప్రశస్యతే ||112|| తద్బస్తిషు చ పానేషు నస్యే కర్ణాక్షిపూరణే | అన్నపానవిధౌ చాపి ప్రయోజ్యం వాతశాంతయే ||113||

Adhikarana 99 (114) · Śloka 114

ఏరండతైలం మధురముష్ణం తీక్ష్ణం దీపనం కటు కషాయానురసం సూక్ష్మం స్రోతోవిశోధనం త్వచ్యం వృష్యం మధురవిపాకం వయఃస్థాపనం యోనిశుక్రవిశోధనమారోగ్యమేధాకాంతిస్మృతిబలకరం వాతకఫహరమధోభాగదోషహరం చ ||114||

Adhikarana 100 (115) · Śloka 115

నింబాతసీకుసుంభమూలకజీమూతకవృక్షకకృతవేధనార్కకంపిల్లకహస్తికర్ణపృథ్వీకాపీలు- కరంజేంగుదీశిగ్రుసర్షపసువర్చలావిడంగజ్యోతిష్మతీఫలతైలాని తీక్ష్ణాని లఘూన్యుష్ణవీర్యాణి కటూని కటువిపాకాని సరాణ్యనిలకఫకృమికుష్ఠప్రమేహశిరోరోగాపహరాణి చేతి ||115||

Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119

వాతఘ్నం మధురం తేషు క్షౌమం తైలం బలాపహం | కటుపాకమచక్షుష్యం స్నిగ్ధోష్ణం గురుపిత్తలం ||116|| కృమిఘ్నం సార్షపం తైలం కండూకుష్ఠాపహం లఘు | కఫమేదోనిలహరం లేఖనం కటు దీపనం ||117|| కృమిఘ్నమింగుదీతైలమీషత్తిక్తం తథా లఘు | కుష్ఠామయకృమిహరం దృష్టిశుక్రబలాపహం ||118|| విపాకే కటుకం తైలం కౌసుంభం సర్వదోషకృత్ | రక్తపిత్తకరం తీక్ష్ణమచక్షుష్యం విదాహి చ ||119||

Adhikarana 102 (120) · Śloka 120

కిరాతతిక్తకాతిముక్తకబిభీతకనాలికేరకోలాక్షోడజీవంతీప్రియాలకర్బుదార- సూర్యవల్లీత్రపుసైర్వారుకకర్కారుకూష్మాండప్రభృతీనాం తైలాని మధురాణి మధురవిపాకాని వాతపిత్తప్రశమనాని శీతవీర్యాణ్యభిష్యందీని సృష్టమూత్రాణ్యగ్నిసాదనాని చేతి ||120||

Adhikarana 103 (121) · Śloka 121

మధూకకాశ్మర్యపలాశతైలాని మధురకషాయాణి కఫపిత్తప్రశమనాని ||121||

Adhikarana 104 (122) · Śloka 122

తువరకభల్లాతకతైలే ఉష్ణే మధురకషాయే తిక్తానురసే వాతకఫకుష్ఠమేదోమేహకృమిప్రశమనే ఉభయతోభాగదోషహరే చ ||122||

Adhikarana 105 (123) · Śloka 123

సరలదేవదారుశింశపాగురుగండీరసారస్నేహాస్తిక్తకటుకషాయా దుష్టవ్రణశోధనాః కృమికఫకుష్ఠానిలహరాశ్చ ||123||

Adhikarana 106 (124) · Śloka 124

తుంబీకోశామ్రదంతీద్రవంతీశ్యామాసప్తలానీలికాకంపిల్లకశంఖినీస్నేహాస్తిక్తకటుకషాయా అధోభాగదోషహరాః కృమికఫకుష్ఠానిలహరా దుష్టవ్రణశోధనాశ్చ ||124||

Adhikarana 107 (125) · Śloka 125

యవతిక్తాతైలం సర్వదోషప్రశమనమీషత్తిక్తమగ్నిదీపనం లేఖనం మేధ్యం పథ్యం చ ||125||

Adhikarana 108 (126) · Śloka 126

ఏకైషికాతైలం మధురమతిశీతం పిత్తహరమనిలప్రకోపణం శ్లేష్మాభివర్ధనం చ ||126||

Adhikarana 109 (127) · Śloka 127

సహకారతైలమీషత్తిక్తమతిసుగంధి వాతకఫహరం రూక్షం మధురకషాయం రసవన్నాతిపిత్తకరం చ ||127||

Adhikarana 110 (128) · Śloka 128

ఫలోద్భవాని తైలాని యాన్యుక్తానీహ కానిచిత్ | గుణాన్ కర్మ చ విజ్ఞాయ ఫలానీవ వినిర్దిశేత్ ||128||

Adhikarana 111 (129) · Śloka 129

యావంతః స్థావరాః స్నేహాః సమాసాత్పరికీర్తితాః | సర్వే తైలగుణా జ్ఞేయాః సర్వే చానిలనాశనాః ||129||

Adhikarana 112 (130) · Śloka 130

సర్వేభ్యస్త్విహ తైలేభ్యస్తిలతైలం విశిష్యతే | నిష్పత్తేస్తద్గుణత్వాచ్చ తైలత్వమితరేష్వపి ||130||

Adhikarana 113 (131) · Śloka 131

గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ వసామేదోమజ్జానో గురూష్ణమధురా వాతఘ్నాః, జాంగలైకశఫక్రవ్యాదాదీనాం లఘుశీతకషాయా రక్తపిత్తఘ్నాః, ప్రతుదవిష్కిరాణాం శ్లేష్మఘ్నాః | తత్ర ఘృతతైలవసామేదోమజ్జానో యథోత్తరం గురువిపాకా వాతహరాశ్చ ||131|| ఇతి తైలవర్గః |

Adhikarana 114 (132) · Śloka 132

అథ మధువర్గః | మధు తు మధురం కషాయానురసం రూక్షం శీతమగ్నిదీపనం వర్ణ్యం స్వర్యం లఘు సుకుమారం లేఖనం హృద్యం వాజీకరణం సంధానం శోధనం రోపణం(సంగ్రాహి ) చక్షుష్యం ప్రసాదనం సూక్ష్మమార్గానుసారి పిత్తశ్లేష్మమేదోమేహహిక్కాశ్వాసకాసాతిసారచ్ఛర్దితృష్ణాకృమివిషప్రశమనం హ్లాది త్రిదోషప్రశమనం చ; తత్తు లఘుత్వాత్ కఫఘ్నం, పైచ్ఛిల్యాన్మాధుర్యాత్ కషాయభావాచ్చ వాతపిత్తఘ్నం ||132||

Adhikarana 115 (133) · Śloka 133

పౌత్తికం భ్రామరం క్షౌద్రం మాక్షికం ఛాత్రమేవ చ | ఆర్ఘ్యమౌద్దాలకం దాలమిత్యష్టౌ మధుజాతయః ||133||

Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140

విశేషాత్పౌత్తికం తేషు రూక్షోష్ణం సవిషాన్వయాత్ | వాతాసృక్పిత్తకృచ్ఛేది విదాహి మదకృన్మధు ||134|| పైచ్ఛిల్యాత్ స్వాదుభూయస్త్వాద్భ్రామరం గురుసంజ్ఞితం | క్షౌద్రం విశేషతో జ్ఞేయం శీతలం లఘు లేఖనం ||135|| తస్మాల్లఘుతరం రూక్షం మాక్షికం ప్రవరం స్మృతం | శ్వాసాదిషు చ రోగేషు ప్రశస్తం తద్విశేషతః ||136|| స్వాదుపాకం గురు హిమం పిచ్ఛిలం రక్తపిత్తజిత్ | శ్విత్రమేహకృమిఘ్నం చ విద్యాచ్ఛాత్రం గుణోత్తరం ||137|| ఆర్ఘ్యం మధ్వతిచక్షుష్యం కఫపిత్తహరం పరం | కషాయం కటు పాకే చ బల్యం తిక్తమవాతకృత్ ||138|| ఔద్దాలకం రుచికరం స్వర్యం కుష్ఠవిషాపహం | కషాయమమ్లముష్ణం చ పిత్తకృత్ కటుపాకి చ ||139|| ఛర్దిమేహప్రశమనం మధు రూక్షం దలోద్భవం |140|

Adhikarana 117 (140) · Śloka 141

బృంహణీయం మధు నవం నాతిశ్లేష్మహరం సమం ||140|| మేదఃస్థౌల్యాపహం గ్రాహి పురాణమతిలేఖనం |141|

Adhikarana 118 (141) · Śloka 141

దోషత్రయహరం పక్వమామమమ్లం త్రిదోషకృత్ ||141||

Adhikarana 119 (142) · Śloka 142

తద్యుక్తం వివిధైర్యోగైర్నిహన్యాదామయాన్ బహూన్ | నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు ||142||

Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145

తత్తు నానాద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకవిరుద్ధానాం పుష్పరసానాం మక్షికాసంభవత్వాచ్చానుష్ణోపచారం ||143|| ఉష్ణైర్విరుధ్యతే సర్వం విషాన్వయతయా మధు | ఉష్ణార్తముష్ణైరుష్ణే వా తన్నిహంతి యథా విషం ||144|| తత్సౌకుమార్యాచ్చ తథైవ శైత్యాన్నానౌషధీనాం రససంభవాచ్చ | ఉష్ణైర్విరుధ్యేత విశేషతశ్చ తథాఽంతరీక్షేణ జలేన చాపి ||145||

Adhikarana 121 (146) · Śloka 146

ఉష్ణేన మధు సంయుక్తం వమనేష్వవచారితం | అపాకాదనవస్థానాన్న విరుధ్యేత పూర్వవత్ ||146||

Adhikarana 122 (147) · Śloka 147

మధ్వామాత్పరతస్త్వన్యదామం కష్టం న విద్యతే | విరుద్ధోపక్రమత్వాత్తత్ సర్వం హంతి యథా విషం ||147|| ఇతి మధువర్గః |

Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150

అథేక్షువర్గః | ఇక్షవో మధురా మధురవిపాకా గురవః శీతాః స్నిగ్ధా బల్యా వృష్యా మూత్రలా రక్తపిత్తప్రశమనాః కృమికఫకరాశ్చేతి | తే చానేకవిధాః | తద్యథా- ||148|| పౌండ్రకో భీరుకశ్చైవ వంశకః శ్వేతపోరకః | కాంతారస్తాపసేక్షుశ్చ కాష్ఠేక్షుః సూచిపత్రకః ||149|| నైపాలో దీర్ఘపత్రశ్చ నీలపోరోఽథ కోశకృత్ | ఇత్యేతా జాతయః స్థౌల్యాద్, ... |150|

Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155

... గుణాన్ వక్ష్యామ్యతః పరం ||150|| సుశీతో మధురః స్నిగ్ధో బృంహణః శ్లేష్మలః సరః | అవిదాహీ గురుర్వృష్యః పౌండ్రకో భీరుకస్తథా ||151|| ఆభ్యాం తుల్యగుణః కించిత్సక్షారో వంశకో మతః | వంశవచ్ఛ్వేతపోరస్తు కించిదుష్ణః స వాతహా ||152|| కాంతారతాపసావిక్షూ వంశకానుగతౌ మతౌ | ఏవంగుణస్తు కాష్ఠేక్షుః స తు వాతప్రకోపణః ||153|| సూచీపత్రో నీలపోరౌ నైపాలో దీర్ఘపత్రకః | వాతలాః కఫపిత్తఘ్నాః సకషాయా విదాహినః ||154|| కోశకారో గురుః శీతో రక్తపిత్తక్షయాపహః |155|

Adhikarana 125 (155) · Śloka 156

అతీవ మధురో మూలే మధ్యే మధుర ఏవ తు ||155|| అగ్రేష్వక్షిషు విజ్ఞేయ ఇక్షూణాం లవణో రసః ||156||

Adhikarana 126 (157) · Śloka 157

అవిదాహీ కఫకరో వాతపిత్తనివారణః | వక్త్రప్రహ్లాదనో వృష్యో దంతనిష్పీడితో రసః ||157||

Adhikarana 127 (158) · Śloka 158

గురుర్విదాహీ విష్టంభీ యాంత్రికస్తు ప్రకీర్తితః |158|

Adhikarana 128 (158) · Śloka 158

పక్వో గురుః సరః స్నిగ్ధః సతీక్ష్ణః కఫవాతనుత్ ||158||

Adhikarana 129 (159) · Śloka 159

ఫాణితం గురు మధురమభిష్యంది బృంహణమవృష్యం త్రిదోషకృచ్చ ||159||

Adhikarana 130 (160) · Śloka 160

గుడః సక్షారమధురో నాతిశీతః స్నిగ్ధో మూత్రరక్తశోధనో నాతిపిత్తజిద్వాతఘ్నో మేదఃకృమికఫకరో బల్యో వృష్యశ్చ ||160||

Adhikarana 131 (161) · Śloka 161

పిత్తఘ్నో మధురః శుద్ధో వాతఘ్నోఽసృక్ప్రసాదనః |161|

Adhikarana 132 (161) · Śloka 161

సపురాణోఽధికగుణో గుడః పథ్యతమః స్మృతః ||161||

Adhikarana 133 (162) · Śloka 162

మత్స్యండికాఖండశర్కరా విమలజాతా ఉత్తరోత్తరం శీతాః స్నిగ్ధాః గురుతరా మధురతరా వృష్యా రక్తపిత్తప్రశమనాస్తృష్ణాప్రశమనాశ్చ ||162||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

యథా యథైషాం వైమల్యం మధురత్వం తథా తథా | స్నేహగౌరవశైత్యాని సరత్వం చ తథా తథా ||163||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

యో యో మత్స్యండికాఖండశర్కరాణాం స్వకో గుణః | తేన తేనైవ నిర్దేశ్యస్తేషాం విస్రావణో గుణః ||164||

Adhikarana 136 (165) · Śloka 165

సారస్థితా సువిమలా నిఃక్షారా చ యథా యథా | తథా గుణవతీ సర్వా విజ్ఞేయా శర్కరా బుధైః ||165||

Adhikarana 137 (166) · Śloka 166

మధుశర్కరా పునశ్ఛర్ద్యతీసారహరీ రూక్షా ఛేదనీ ప్రసాదనీ కషాయమధురా మధురవిపాకా చ ||166||

Adhikarana 138 (167) · Śloka 167

యవాసశర్కరా మధురకషాయా తిక్తానురసా శ్లేష్మహరీ సరా చేతి ||167||

Adhikarana 139 (168) · Śloka 168

యావత్యః శర్కరాః ప్రోక్తాః సర్వా దాహప్రణాశనాః | రక్తపిత్తప్రశమనాశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతృషాపహాః ||168||

Adhikarana 140 (169) · Śloka 169

రూక్షం మధూకపుష్పోత్థం ఫాణితం వాతపిత్తకృత్ | కఫఘ్నం మధురం పాకే కషాయం బస్తిదూషణం ||169|| ఇతీక్షువర్గః |

Adhikarana 141 (170) · Śloka 171

అథ మద్యవర్గః | సర్వం పిత్తకరం మద్యమమ్లం రోచనదీపనం | భేదనం కఫవాతఘ్నం హృద్యం బస్తివిశోధనం ||170|| పాకే లఘు విదాహ్యుష్ణం తీక్ష్ణమింద్రియబోధనం | వికాసి సృష్టవిణ్మూత్రం... |171|

Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173

... శృణు తస్య విశేషణం ||171|| మార్ద్వీకమవిదాహిత్వాన్మధురాన్వయతస్తథా | రక్తపిత్తేఽపి సతతం బుధైర్న ప్రతిషిధ్యతే ||172|| మధురం తద్ధి రూక్షం చ కషాయానురసం లఘు | లఘుపాకి సరం శోషవిషమజ్వరనాశనం ||173||

Adhikarana 143 (174) · Śloka 175

మార్ద్వీకాల్పాంతరం కించిత్ ఖార్జూరం వాతకోపనం | తదేవ విశదం రుచ్యం కఫఘ్నం కర్శనం లఘు ||174|| కషాయమధురం హృద్యం సుగంధీంద్రియబోధనం |175|

Adhikarana 144 (175) · Śloka 176

కాసార్శోగ్రహణీదోషమూత్రాఘాతానిలాపహా ||175|| స్తన్యరక్తక్షయహితా సురా బృంహణదీపనీ |176|

Adhikarana 145 (176) · Śloka 177

కాసార్శోగ్రహణీశ్వాసప్రతిశ్యాయవినాశనీ ||176|| శ్వేతా మూత్రకఫస్తన్యరక్తమాంసకరీ సురా |177|

Adhikarana 146 (177) · Śloka 178

ఛర్ద్యరోచకహృత్కుక్షితోదశూలప్రమర్దనీ ||177|| ప్రసన్నా కఫవాతార్శోవిబంధానాహనాశనీ |178|

Adhikarana 147 (178) · Śloka 179

పిత్తలాఽల్పకఫా రూక్షా యవైర్వాతప్రకోపణీ |178| విష్టంభినీ సురా గుర్వీ... ||179||

Adhikarana 148 (178) · Śloka 178

... శ్లేష్మలం తు మధూలకం ||178||

Adhikarana 149 (179) · Śloka 179

రూక్షా నాతికఫా వృష్యా పాచనీ చాక్షికీ స్మృతా ||179||

Adhikarana 150 (180) · Śloka 180

త్రిదోషో భేద్యవృష్యశ్చ కోహలో వదనప్రియః |180|

Adhikarana 151 (180) · Śloka 181

గ్రాహ్యుష్ణో జగలః పక్తా రూక్షస్తృట్కఫశోఫకృత్ ||180|| హృద్యః ప్రవాహికాటోపదుర్నామానిలశోషహృత్ |181|

Adhikarana 152 (181) · Śloka 182

బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ వాతకోపనః ||181|| దీపనః సృష్టవిణ్మూత్రో విశదోఽల్పమదో గురుః |182|

Adhikarana 153 (182) · Śloka 182

కషాయో మధురః శీధుర్గౌడః పాచనదీపనః ||182||

Adhikarana 154 (183) · Śloka 183

శార్కరో మధురో రుచ్యో దీపనో బస్తిశోధనః | వాతఘ్నో మధురః పాకే హృద్య ఇంద్రియబోధనః ||183||

Adhikarana 155 (184) · Śloka 184

తద్వత్ పక్వరసః శీధుర్బలవర్ణకరః సరః | శోఫఘ్నో దీపనో హృద్యో రుచ్యః శ్లేష్మార్శసాం హితః ||184||

Adhikarana 156 (185) · Śloka 185

కర్శనః శీతరసికః శ్వయథూదరనాశనః | వర్ణకృజ్జరణః స్వర్యో విబంధఘ్నోఽర్శసాం హితః ||185||

Adhikarana 157 (186) · Śloka 186

ఆక్షికః పాండురోగఘ్నో వ్రణ్యః సంగ్రాహకో లఘుః | కషాయమధురః సీధుః పిత్తఘ్నోఽసృక్ప్రసాదనః ||186||

Adhikarana 158 (187) · Śloka 187

జాంబవో బద్ధనిస్యందస్తువరో వాతకోపనః |187|

Adhikarana 159 (187) · Śloka 188

తీక్ష్ణః సురాసవో హృద్యో మూత్రలః కఫవాతనుత్ ||187|| ముఖప్రియః స్థిరమదో విజ్ఞేయోఽనిలనాశనః |188|

Adhikarana 160 (188) · Śloka 189

లఘుర్మధ్వాసవశ్ఛేదీ మేహకుష్ఠవిషాపహః ||188|| తిక్తః కషాయః శోఫఘ్నస్తీక్ష్ణః స్వాదురవాతకృత్ |189|

Adhikarana 161 (189) · Śloka 190

తీక్ష్ణః కషాయో మదకృద్దుర్నామకఫగుల్మహృత్ ||189|| కృమిమేదోనిలహరో మైరేయో మధురో గురుః |190|

Adhikarana 162 (190) · Śloka 190

బల్యః పిత్తహరో వర్ణ్యో హృద్యశ్చేక్షురసాసవః ||190||

Adhikarana 163 (191) · Śloka 191

శీధుర్మధూకపుష్పోత్థో విహాహ్యగ్నిబలప్రదః | రూక్షః కషాయః కఫహృద్వాతపిత్తప్రకోపణః ||191||

Adhikarana 164 (192) · Śloka 192

నిర్దిశేద్రసతశ్చాన్యాన్ కందమూలఫలాసవాన్ |192|

Adhikarana 165 (192) · Śloka 193

నవం మద్యమభిష్యంది గురు వాతాదికోపనం ||192|| అనిష్టగంధి విరసమహృద్యం చ విదాహి చ |193|

Adhikarana 166 (193) · Śloka 194

సుగంధి దీపనం హృద్యం రోచిష్ణు కృమినాశనం ||193|| స్ఫుటస్రోతస్కరం జీర్ణం లఘు వాతకఫాపహం |194|

Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196

అరిష్టో ద్రవ్యసంయోగసంస్కారాదధికో గుణైః ||194|| బహుదోషహరశ్చైవ దోషాణాం శమనశ్చ సః | దీపనః కఫవాతఘ్నః సరః పిత్తావిరోధనః ||195|| శూలాధ్మానోదరప్లీహజ్వరాజీర్ణార్శసాం హితః |196|

Adhikarana 168 (196) · Śloka 196

పిప్పల్యాదికృతో గుల్మకఫరోగహరః స్మృతః ||196||

Adhikarana 169 (197) · Śloka 197

చికిత్సితేషు వక్ష్యంతేఽరిష్టా రోగహరాః పృథక్ |197|

Adhikarana 170 (197) · Śloka 198

అరిష్టాసవశీధూనాం గుణాన్ కర్మాణి చాదిశేత్ ||197|| బుద్ధ్యా యథాస్వం సంస్కారమవేక్ష్య కుశలో భిషక్ |198|

Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203

సాంద్రం విదాహి దుర్గంధం విరసం కృమిలం గురు ||198|| అహృద్యం తరుణం తీక్ష్ణముష్ణం దుర్భాజనస్థితం | అల్పౌషధం పర్యుషితమత్యచ్ఛం పిచ్ఛిలం చ యత్ ||199|| తద్వర్జ్యం సర్వథా మద్యం కించిచ్ఛేషం తు యద్భవేత్ | తత్ర యత్ స్తోకసంభారం తరుణం పిచ్ఛిలం గురు ||200|| కఫప్రకోపి తన్మద్యం దుర్జరం చ విశేషతః | పిత్తప్రకోపి బహలం తీక్ష్ణముష్ణం విదాహి చ ||201|| అహృద్యం పేలవం పూతి కృమిలం విరసం చ యత్ | తథా పర్యుషితం చాపి విద్యాదనిలకోపనం ||202|| సర్వదోషైరుపేతం తు సర్వదోషప్రకోపణం |203|

Adhikarana 172 (203) · Śloka 204

చిరస్థితం జాతరసం దీపనం కఫవాతజిత్ ||203|| రుచ్యం ప్రసన్నం సురభి మద్యం సేవ్యం మదావహం |204|

Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205

తస్యానేకప్రకారస్య మద్యస్య రసవీర్యతః ||204|| సౌక్ష్మ్యాదౌష్ణ్యాచ్చ తైక్ష్ణ్యాచ్చ వికాసిత్వాచ్చ వహ్నినా సమేత్య హృదయం ప్రాప్య ధమనీరూర్ధ్వమాగతం | విచాల్యేంద్రియచేతాంసి వీర్యం మదయతేఽచిరాత్ ||205||

Adhikarana 174 (206) · Śloka 206

చిరేణ శ్లైష్మికే పుంసి పానతో జాయతే మదః | అచిరాద్వాతికే దృష్టః, పైత్తికే శీఘ్రమేవ చ ||206||

Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209

సాత్త్వికే శౌచదాక్షిణ్యహర్షమండనలాలసః | గీతాధ్యయనసౌభాగ్యసురతోత్సాహకృన్మదః ||207|| రాజసే దుఃఖశీలత్వమాత్మత్యాగం ససాహసం | కలహం సానుబంధం తు కరోతి పురుషే మదః ||208|| అశౌచనిద్రామాత్సర్యాగమ్యాగమనలోలతాః | అసత్యభాషణం చాపి కుర్యాద్ధి తామసే మదః ||209||

Adhikarana 176 (210) · Śloka 211

రక్తపిత్తకరం శుక్తం ఛేదనం భుక్తపాచనం | వైస్వర్యం జరణం శ్లేష్మపాండుక్రిమిహరం లఘు ||210|| తీక్ష్ణోష్ణం మూత్రలం హృద్యం కఫఘ్నం కటుపాకి చ |211|

Adhikarana 177 (211) · Śloka 211

తద్వత్తదాసుతం సర్వం రోచనం చ విశేషతః ||211||

Adhikarana 178 (212) · Śloka 212

గౌడాని రసశుక్తాని మధుశుక్తాని యాని చ | యథాపూర్వం గురుతరాణ్యభిష్యందకరాణి చ ||212||

Adhikarana 179 (213) · Śloka 213

తుషాంబు దీపనం హృద్యం హృత్పాండుకృమిరోగనుత్ | గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నం భేది సౌవీరకం తథా ||213||

Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216

ధాన్యామ్లం ధాన్యయోనిత్వాజ్జీవనం దాహనాశనం | స్పర్శాత్ పానాత్తు పవనకఫతృష్ణాహరం లఘు ||214|| తైక్ష్ణ్యాచ్చ నిర్హరేదాశు కఫం గండూషధారణాత్ | ముఖవైరస్యదౌర్గంధ్యమలశోషక్లమాపహం ||215|| దీపనం జరణం భేది హితమాస్థాపనేషు చ | సముద్రమాశ్రితానాం చ జనానాం సాత్మ్యముచ్యతే ||216|| ఇతి మధ్యవర్గః |

Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219

అథ మూత్రాణి | మూత్రాణి గోమహిష్యజావిగజహయఖరోష్ట్రాణాం తీక్ష్ణాన్యుష్ణాని కటూని తిక్తాని లవణానురసాని లఘూని శోధనాని కఫవాతకృమిమేదోవిషగుల్మార్శదరకుష్ఠశోఫారోచకపాండురోగహరాణి హృద్యాని దీపనాని చ సామాన్యతః ||217|| భవతశ్చాత్ర- తత్ సర్వం కటు తీక్ష్ణోష్ణం లవణానురసం లఘు | శోధనం కఫవాతఘ్నం కృమిమేదోవిషాపహం ||218|| అర్శోజఠరగుల్మఘ్నం శోఫారోచకనాశనం | పాండురోగహరం భేది హృద్యం దీపనపాచనం ||219||

Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221

గోమూత్రం కటు తీక్ష్ణోష్ణం సక్షారత్వాన్న వాతలం | లఘ్వగ్నిదీపనం మేధ్యం పిత్తలం కఫవాతనుత్ ||220|| శూలగుల్మోదరానాహవిరేకాస్థాపనాదిషు | మూత్రప్రయోగసాధ్యేషు గవ్యం మూత్రం ప్రయోజయేత్ ||221||

Adhikarana 183 (222) · Śloka 222

దుర్నామోదరశూలేషు కుష్ఠమేహావిశుద్ధిషు | ఆనాహశోఫగుల్మేషు పాండురోగే చ మాహిషం ||222||

Adhikarana 184 (223) · Śloka 223

కాసశ్వాసాపహం శోఫకామలాపాండురోగనుత్ | కటుతిక్తాన్వితం ఛాగమీషన్మారుతకోపనం ||223||

Adhikarana 185 (224) · Śloka 224

కాసప్లీహోదరశ్వాసశోషవర్చోగ్రహే హితం | సక్షారం తిక్తకటుకముష్ణం వాతఘ్నమావికం ||224||

Adhikarana 186 (225) · Śloka 225

దీపనం కటు తీక్ష్ణోష్ణం వాతచేతోవికారనుత్ | ఆశ్వం కఫహరం మూత్రం కృమిదద్రుషు శస్యతే ||225||

Adhikarana 187 (226) · Śloka 226

సతిక్తం లవణం భేది వాతఘ్నం పిత్తకోపనం | తీక్ష్ణం క్షారే కిలాసే చ నాగం మూత్రం ప్రయోజయేత్ ||226||

Adhikarana 188 (227) · Śloka 227

గరచేతోవికారఘ్నం తీక్ష్ణం గ్రహణిరోగనుత్ | దీపనం గార్దభం మూత్రం కృమివాతకఫాపహం ||227||

Adhikarana 189 (228) · Śloka 228

శోఫకుష్ఠోదరోన్మాదమారుతక్రిమినాశనం | అర్శోఘ్నం కారభం మూత్రం... |228|

Adhikarana 190 (228) · Śloka 228

... మానుషం చ విషాపహం ||228||

Adhikarana 191 (229) · Śloka 229

ద్రవద్రవ్యాణి సర్వాణి సమాసాత్ కీర్తితాని తు | కాలదేశవిభాగజ్ఞో నృపతేర్దాతుమర్హతి ||229||

Adhikarana puShpikA · Śloka 45

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయో నామ పంచచత్వారింశోఽధ్యాయః ||45||