Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

athāta ityādi||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

nr̥pāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṁ paramasukumārō'yaṁ śōṇitāvasēcanōpāyō'bhihitō jalaukasaḥ ||3||

View original

नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽयं शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः ||३||

🔊 Audio coming soon

jalaukasāṁ viṣayaṁ nirdiśannāha- nr̥pāḍhyētyādi| anugrahārthamiti upakārārtham| paramasukumārō'yamiti pradhānamr̥durityarthaḥ; śr̥ṅgālābū sukumārōpāyau, jalaukasastu paramasukumārōpāyaḥ; asukumārōpāyastu pracchannaṁ sirāvyadhanaṁ ca||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

tatra vātapittakaphaduṣṭaśōṇitaṁ yathāsaṅkhyaṁ śr̥ṅgajalaukālābubhiravasēcayēt, sarvāṇi sarvairvā (viśēṣastu visrāvyaṁ śr̥ṅgajalaukālābubhirgr̥hṇīyāt) ||4||

View original

तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासङ्ख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिरवसेचयेत्, सर्वाणि सर्वैर्वा (विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्) ||४||

🔊 Audio coming soon

dōṣaviśēṣēṇāpi jalaukasāṁ tatprasaṅgēnāgatasya śr̥ṅgasyālābvāśca viṣayaṁ darśayitumāha- tatra vātētyādi| asyāgrē kēcit ‘snigdhaśītarūkṣatvāt’ iti hētumudāharanti, amuṁ ca nibandhakārā na paṭhanti| pakṣāntaraṁ darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvāṇi vātapittakaphaduṣṭāni śōṇitāni, sarvairiti śr̥ṅgādibhiryathālābham| nanu yathāsaṅkhyamityabhidhāya sarvāṇi sarvairvētyuktamaniyataṁ vacanaṁ syādityabhiprāyēṇāha- viśēṣatastu visrāvyaṁ śr̥ṅgajalaukālābubhirgr̥hṇīyāditi; atiśayēna visrāvaṇārhaṁ yadbhavati śōṇitamatiprabalatayā tacchr̥ṅgādibhirgr̥hṇīyānnirharēdityarthaḥ| viśēṣatastvityādi pāṭhastu kaiścidēva nibandhakāraiḥ kathañcidēva vyākhyātaḥ, bahubhistu jējjhaṭādibhiḥ parihr̥ta ēva||4||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

bhavanti cātra ślōkāḥ- uṣṇaṁ samadhuraṁ snigdhaṁ gavāṁ śr̥ṅgaṁ prakīrtitam | tasmādvātōpasr̥ṣṭē tu hitaṁ tadavasēcanē ||5|| śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisambhavā | tasmāt pittōpasr̥ṣṭē tu hitā sā tvavasēcanē ||6|| alābu kaṭukaṁ rūkṣaṁ tīkṣṇaṁ ca parikīrtitam | tasmācchlēṣmōpasr̥ṣṭē tu hitaṁ tadavasēcanē ||7||

View original

भवन्ति चात्र श्लोकाः- उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् | तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||५|| शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा | तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ||६|| अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् | तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||७||

🔊 Audio coming soon

tatra vātādiduṣṭē sahētuśr̥ṅgādyavacāraṇaṁ darśayannāha- bhavanti cātrētyādi| samadhuram īṣatsnigdhaṁ; kēcit ‘snigdhaṁ ślakṣṇaṁ samadhuraṁ’ iti paṭhanti| śītādhivāsā śītagr̥hā||5-7||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

tatra pracchitē tanubastipaṭalāvanaddhēna śr̥ṅgēṇa śōṇitamavasēcayēdācūṣaṇāt, sāntardīpayā'lābvā (jalāyukā vakṣyantē) ||8||

View original

तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदाचूषणात्, सान्तर्दीपयाऽलाब्वा (जलायुका वक्ष्यन्ते) ||८||

🔊 Audio coming soon

vātādidōṣaduṣṭarudhirāsrāvaṇaprasaṅgāgatayōḥ śr̥ṅgālābukayōravacāraṇaṁ darśayannāha- tatra pracchitē ityādi| bastiratra mūtrāśayaḥ, paṭalaṁ ghanaṁ śubhraṁ markaṭikājālakaṁ, tanuśabdastu dvayōrapi sambadhyatē| anyē tu ‘tanuvastrapaṭalāvanaddhēna’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sūkṣmavastrāvaraṇapihitēna| sāntardīpayā madhyadīpasahitayā, śōṇitamavasēcayēditi sambandhaḥ| kēcidalābvā avacāraṇamanyathā paṭhanti; tathāhi- bhūrjapatraśaṇatulānāmityādi| ayaṁ pāṭhō'bhāvāt samagrō na likhitaḥ| śr̥ṅgalābupramāṇaṁ bhālukisakāśādavagantavyam| tathāca tadvacaḥ- “viṣāṇaṁ śvētagōrinduvakraṁ saptāṅgulāyatam | kṣiptāntaḥ picupēśīkaṁ yōjyaṁ vātayutē'sr̥ji|| aṅguṣṭhamūlavanmūlē chidramagrē'sya mudgavat”- iti; “aṣṭāṅgulapariṇāhā caturaṅgulanālasammitā sumukhī| kr̥ṣṇamr̥dāliptatanuḥ śrēṣṭhā raktāvasēcanē'lābuḥ”- iti| anyē tu śr̥ṅgālābupramāṇamatraiva paṭhanti, tathā vātādiduṣṭaraktalakṣaṇaṁ ca, sa ca pāṭhō'smābhirabhāvānna likhitaḥ||8||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ, jalamāsāmōka iti jalaukasaḥ ||9||

View original

जलमासामायुरिति जलायुकाः, जलमासामोक इति जलौकसः ||९||

🔊 Audio coming soon

jalaukasāṁ niruktimāha- jalamāsāmāyurityādi|- āsāṁ jalaukasāṁ jalamāyuriti jalāyukāḥ, ‘kathyantē’ ityadhyāhāraḥ| niruktipakṣāntaramāha- jalamāsāmōka iti jalaukasaḥ||9||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

tā dvādaśa; tāsāṁ saviṣāḥ ṣaṭ, tāvatya ēva nirviṣāḥ ||10||

View original

ता द्वादश; तासां सविषाः षट्, तावत्य एव निर्विषाः ||१०||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ cikitsōpayōginīṁ jalaukasāṁ saṅkhyāṁ nirdēṣṭumāha- tā dvādaśētyādi| tāsāmēva saviṣanirviṣabhēdāddvividhatvamāha- tāsāmityādi| ēvaśabdō'tra paratantrōktasaviṣāṣṭajalaukāśaṅkānirāsārtham||10||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

tatra saviṣāḥ- kr̥ṣṇā, karburā, alagardā, indrāyudhā, sāmudrikā, gōcandanā cēti | tāsu, añjanacūrṇavarṇā pr̥thuśirāḥ kr̥ṣṇā; varmimatsyavadāyatā chinnōnnatakukṣiḥ karburā; rōmaśā mahāpārśvā kr̥ṣṇamukhī alagardā; indrāyudhavadūrdhvarājibhiścitrā indrāyudhā; īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākr̥ticitrā sāmudrikāḥ; gōvr̥ṣaṇavadadhōbhāgē dvidhābhūtākr̥tiraṇumukhī gōcandanēti | tābhirdaṣṭē puruṣē daṁśē śvayathuratimātraṁ kaṇḍūrmūrcchā jvarō dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālēpananasyakarmādiṣūpayōjyaḥ | indrāyudhādaṣṭamasādhyam | ityētāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||11||

View original

तत्र सविषाः- कृष्णा, कर्बुरा, अलगर्दा, इन्द्रायुधा, सामुद्रिका, गोचन्दना चेति | तासु, अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा; वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा; रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा; इन्द्रायुधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रायुधा; ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिकाः; गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति | ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः | इन्द्रायुधादष्टमसाध्यम् | इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः ||११||

🔊 Audio coming soon

saviṣāṇāṁ pōṣaṇāvacāraṇaniṣēdhārthaṁ pramādatastvacāritānāṁ svayaṁ vā lagnānāṁ vyāpaccikitsārthaṁ nāmnā nirdēśaṁ kurvannāha- tatra saviṣā ityādi| tāsāmākr̥tiṁ nirdēṣṭumāha- tāsvañjanētyādi| añjanaṁ kajjalaṁ, pr̥thuśirā mahāmastakā| varmimatsyaḥ sarpākāraḥ, anyē rōhitamatsyamāhuḥ; chinnōnnatakukṣiriti kvacicchinnakukṣiḥ kvacidunnatakukṣiḥ| rōmaśēti valiyuktatvādrōmāvatatēva pratibhāti| indrāyudhaṁ śakradhanuḥ; citrā citritā maṇḍitētyarthaḥ| vicitrapuṣpākr̥ticitrēti nānāsaṁsthānadhavalabinducitrā| gōvr̥ṣaṇavadadhōbhāgē dvidhābhūtākr̥tiriti vr̥ṣabhāṇḍa ivādhōbhāgē dviprakārabhūtākr̥tiḥ| tāsāṁ daṁśē viṣōpadravaṁ nirdiśannāha;- tābhirdaṣṭē ityādi| atimātraśabdaḥ kaṇḍvādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| madaḥ pūgaphalēnēva mattatā| sadanamaṅgaglāniḥ| tāsāṁ daṁśaviṣē cikitsāṁ vaktumāha- tatra mahāgada ityādi| tatra tasmin viṣē mahāgadaḥ ‘trivr̥dviśalyē madhukaṁ haridrē’(ka. a. 5) ityādinā kalpasthānōktaḥ| nasyakarmādiṣvityatrādiśabdāt pariṣēkāvagāhādiṣu yōjyaḥ| indrāyudhētyādi asādhyam asādhanārham| taddaṁśaliṅgaṁ tvasādhyasarpadaṣṭaviṣavēgavijñānavadvēditavyam; anyē tu śvayathvādīnāṁ sampūrṇaliṅgatvādariṣṭādyupapattērmahāgadāvacāraṇēnāpyanupaśāntēstalliṅgajñānamityāhuḥ||11||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

atha nirviṣāḥ- kapilā, piṅgalā, śaṅkumukhī, mūṣikā, puṇḍarīkamukhī, sāvarikā cēti | tatra, manaḥśilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṁ pr̥ṣṭhē snigdhā mudgavarṇā kapilā; kiñcidraktā vr̥ttakāyā piṅgā''śugā ca piṅgalā; yakr̥dvarṇā śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī; mūṣikākr̥tivarṇā'niṣṭagandhā ca mūṣikā; mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī; snigdhā padmapatravarṇā'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā, sā ca paśvarthē; ityētā aviṣā vyākhyātāḥ ||12||

View original

अथ निर्विषाः- कपिला, पिङ्गला, शङ्कुमुखी, मूषिका, पुण्डरीकमुखी, सावरिका चेति | तत्र, मनःशिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला; किञ्चिद्रक्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽऽशुगा च पिङ्गला; यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी; मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका; मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी; स्निग्धा पद्मपत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका, सा च पश्वर्थे; इत्येता अविषा व्याख्याताः ||१२||

🔊 Audio coming soon

upādānārthaṁ nirviṣāṇāṁ nāmāni nirdiśannāha- athētyādi| tā ēva lakṣaṇairnirdiśannāha- tatrētyādi| mudgavarṇā haritamudgavarṇā| piṅgalā kapilā| āśugā śīghragāminī| yakr̥dvarṇā nīlalōhitavarṇā| mūṣikākr̥tivarṇēti mūṣikākr̥tirmūṣikavarṇā cētyarthaḥ| puṇḍarīkatulyavaktrēti padmavadvistīrṇamukhī| sāvarikāyā viṣayamāha- sā cētyādi| paśvarthē hastyaśvādīnāmarthē, na punarmanuṣyāṇām||12||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

tāsāṁ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣētrāṇi; tēṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyō mahāśanā nirviṣāśca viśēṣēṇa bhavanti ||13||

View original

तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि; तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति ||१३||

🔊 Audio coming soon

nirviṣāṇāṁ praśastāni kṣētrāṇyāha- tāsāmityādi| yavanaḥ turuṣkadēśaḥ, pāṇḍyō dakṣiṇadigvibhāgīyō dēśaḥ, sahyō narmadāyāḥ pārē parvataviśēṣaḥ, pautanō mathurāpradēśaḥ| yavanādikṣētrēṣu kīdr̥śā jalaukā bhavantītyāha- tēṣvityādi| kēcidyavanādīni kṣētrāṇi na paṭhanti; kutaḥ? saviṣāṇāṁ saviṣakīṭādikōthasya kṣētratvāt, nirviṣāṇāṁ tu padmōtpalādikōthasya kṣētratvādayuktaṁ yavanādikṣētrakathanamiti vadanti||13||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

tatra, saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakōthajātāḥ kaluṣēṣvambhasu ca saviṣāḥ; padmōtpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakōthajātā vimalēṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ ||14|| bhavati cātra- kṣētrēṣu vicarantyētāḥ salilāḍhyasugandhiṣu | na ca saṅkīrṇacāriṇyō na ca paṅkēśayāḥ sukhāḥ ||15||

View original

तत्र, सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः; पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः ||१४|| भवति चात्र- क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु | न च सङ्कीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ||१५||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ saviṣanirviṣakōthakaluṣanirmalajalōtpannānāṁ jalaukasāṁ saviṣanirviṣatvaṁ darśayannāha- tatra saviṣētyādi| kōthaḥ pūtibhāvaḥ| kaluṣēṣu malinēṣu| padmōtpalētyādi padmamīṣacchuklam, utpalamīṣannīlaṁ, nalinamīṣadraktaṁ, kumudaṁ ‘kuiā’ iti lōkē, saugandhikaṁ gardabhapuṣpābhidhānamatyantasurabhi candrōdayavikāśi, kuvalayaṁ raktōtpalaṁ, puṇḍarīkam atiśvētapadmaṁ, śaivalaṁ śaivālaṁ, kōthajātā iti ēṣāṁ pūtibhāvajātāḥ| idānīṁ kṣētrasaṅgrahaślōkamāha- bhavati cātrētyādi| ētā iti pūrvōktā nirviṣā jalaukāḥ, sugandhiṣu śōbhanagandhiṣu| na ca saṅkīrṇacāriṇya iti na viṣādiviruddhāhārabhujaḥ śaivalādyaśanatvāt| na ca paṅkē svapanti, tr̥ṇōdakapatraśayanatvāt| sukhā iti sukhahētutvāt, sukhakāriṇya ityarthaḥ||14-15||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

tāsāṁ grahaṇamārdracarmaṇā, anyairvā prayōgairgr̥hṇīyāt ||16||

View original

तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा, अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात् ||१६||

🔊 Audio coming soon

tāsāṁ grahaṇōpāyaṁ darśayannāha- tāsāṁ grahaṇamityādi| grahaṇaṁ cāsāṁ śaratkālē, tantrāntaravacanāt| anyairvā prayōgairiti sadyōhatajantumāṁsapēśīnavanītaghr̥takṣīrādyabhyaktajaṅghādyavayavairvā||16||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

athaināṁ navē mahati ghaṭē sarastaḍāgōdakapaṅkamāvāpya nidadhyāt; bhakṣyārthē cāsāmupaharēcchaivalaṁ vallūramaudakāṁśca kandāṁścūrṇīkr̥tya; śayyārthaṁ tr̥ṇamaudakāni ca patrāṇi; tryahāttryahāccābhyō'nyajjalaṁ bhakṣyaṁ ca dadyāt; saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṁ saṅkrāmayēt ||17||

View original

अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात्; भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य; शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि; त्र्यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात्; सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं सङ्क्रामयेत् ||१७||

🔊 Audio coming soon

pōṣaṇaṁ darśayannāha- athaināmityādi| āvāpya prakṣipya| nidadhyāt sthāpayēt| vallūraṁ śuṣkamāṁsam| saṅkrāmayēt sañcārayēt||17||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

bhavati cātra- sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pr̥thvyō mandavicēṣṭitāḥ | agrāhiṇyō'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ ||18||

View original

भवति चात्र- स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः | अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः ||१८||

🔊 Audio coming soon

tāsvayōgyā nidarśayannāha- bhavati cātrētyādi| parikliṣṭā amanōjñadarśanāḥ, pr̥thvyō vistīrṇāḥ, mandavicēṣṭitā mandagāminyaḥ, na pūjitā na ślāghitāḥ||18||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

atha jalaukōvasēkasādhyavyādhitamupavēśya saṁvēśya vā, virūkṣya cāsya tamavakāśaṁ mr̥dgōmayacūrṇairyadyarujaḥ syāt | gr̥hītāśca tāḥ sarṣaparajanīkalkōdakapradigdhagātrīḥ salilasarakamadhyē muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rōgaṁ grāhayēt | ślaṇaśuklārdrapicuprōtāvacchannāṁ kr̥tvā mukhamapāvr̥ṇuyāt; agr̥hṇantyai kṣīrabinduṁ śōṇitabinduṁ vā dadyāt, śastrapadāni vā kurvīta; yadyēvamapi na gr̥hṇīyāttadā'nyāṁ grāhayēt ||19||

View original

अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य संवेश्य वा, विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् | गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् | श्लणशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात्; अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्यात्, शस्त्रपदानि वा कुर्वीत; यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदाऽन्यां ग्राहयेत् ||१९||

🔊 Audio coming soon

tāsāmavacāraṇamuddiśannāha- athētyādi| saṁvēśya śāyayitvā| arujamavraṇaṁ, savraṇē tu gandhaklēdābhyāmēva gr̥hṇantiḥ; athavā rujāvati virukṣaṇēna rujātivr̥ddhiḥ| salilasarakaṁ jalapātraṁ; kēcit salilasarakasthānē ‘sarakamadhyē cāriṇyaḥ’ iti paṭhanti, sarakaṁ jalapūrṇapātram| rōgō'tra rōgādhiṣṭhānaṁ dōṣādhiṣṭhānaṁ vā| ślakṣṇētyādi| picuḥ tūlaṁ bījahīnaḥ kārpāsaḥ, prōtaṁ vastram| apāvr̥ṇuyāt ācchādayēt||19||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

yadā ca niviśatē'śvakhuravadānanaṁ kr̥tvōnnamya ca skandhaṁ tadā jānīyādgr̥hṇātīti; gr̥hṇantīṁ cārdravastrāvacchannāṁ kr̥tvā dhārayēt ||20||

View original

यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति; गृह्णन्तीं चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत् ||२०||

🔊 Audio coming soon

rōgādhiṣṭhānē tāsāṁ grahaṇalakṣaṇamāha- yadētyādi| niviśatē lagatītyarthaḥ, gr̥hṇāti vidhyatītyarthaḥ| gr̥hṇantīṁ śōṇitamādadānāmityarthaḥ| ārdravastrāvacchannāmiti itthaṁ sukhitā śīghraṁ raktaṁ pibati; jalaukāstvātmaprabhāvēṇa prāgduṣṭamēva raktaṁ pibanti, yathā dugdhamiśritōdakāddhaṁsō dugdhamēva pibatītyarthaḥ||20||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

daṁśē tōdakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta iti; śuddhamādadānāmapanayētḥ atha śōṇitagandhēna na muñcēnmukhamasyāḥ saindhavacūrṇēnāvakirēt ||21||

View original

दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति; शुद्धमाददानामपनयेतः अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् ||२१||

🔊 Audio coming soon

tāsāṁ viśuddharaktādānē vijñānōpāyaṁ darśannāha- tōdētyādi| tōdō vyathā, sa dhātukṣayōtpannēna vāyunā| śuddharaktakṣayāt ślēṣmakāryaṁ kaṇḍūriha na syāditi kēcit kaṇḍūgrahaṇaṁ na kurvanti; anyē tu vadanti- āgnēyaraktadhātukṣayāt kaphadhātōḥ saumyasya jalaukāmukhaklēdavardhitasya vr̥ddhēḥ kaṇḍūsambhava iti; anyē tu ‘daṁśatōdakaṇḍūprādurbhāvaiḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- daṁśō vanamakṣikā, daṁśēna kr̥tō yastōdō vyathā, tasmin tōdē yādr̥śī kaṇḍūstādr̥śī kaṇḍūryadā syāt, tadā śuddharaktādānaṁ jānīyāt| tatra kiṁ kuryādityāha- śuddhamityādi| avakirēt avacūrṇayēt| anyē tu ‘śōṇitagardhēna’ iti paṭhanti, gardhēnābhikāṅkṣayā, vadanti ca- ‘gandhēna’ ityayukttaḥ pāṭhaḥ, kutaḥ? yasmājjalaukasāṁ gandhēndriyaṁ nāstīti||21||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

atha patitāṁ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṁ tailalavaṇābhyaktamukhīṁ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṁ gr̥hītapucchāṁ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṁ śanaiḥ śanairanulōmamanumārjayēdāmukhāt, vāmayēt tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti | samyagvāntā salilasarakē nyastā bhōktukāmā satī carēt | yā sīdatī na cēṣṭatē sā durvāntā, tāṁ punaḥ samyagvāmayēt | durvāntāyā vyādhirasādhya indramadō nāma bhavati | atha suvāntāṁ pūrvavat sannidadhyāt ||22||

View original

अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात्, वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति | सम्यग्वान्ता सलिलसरके न्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् | या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता, तां पुनः सम्यग्वामयेत् | दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति | अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात् ||२२||

🔊 Audio coming soon

pātitāyā rudhirāpaharaṇavidhānāyāha- atha patitāmityādi| taṇḍulakaṇḍanaṁ guṇḍanaṁ ‘kaṇā’ ityarthaḥ| anulōmam anukūlam, anumārjayēt prōñchayēt, āmukhāditi mukhaṁ yāvadityarthaḥ| samyagvāntaliṅgānyāha- samyagityādi salilasarakanyastā jalapūrṇaśarāvē'rpitā| carēt gacchēt| durvāntāyā liṅgānyāha- yā sīdatītyādi| sīdati nimajjati| durvāntāvacārādvyādhiviśēṣamāha- durvāntāyā ityādi| “asya tu vyādhēḥ śāstrē lakṣaṇānirdēśānna paṭhanīyaḥ” ityēkē| atha suvāntā kiṁ kāryētyāha- suvāntāmiti| pūrvavaditi yathā- ‘navē mahati ghaṭē’ ityādau||22||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

śōṇitasya yōgāyōgānavēkṣya śatadhautaghr̥tābhyaṅgaḥ, tatpicudhāraṇaṁ vā; jalaukōvraṇān madhunā'vaghaṭṭayēt, śītābhiradbhiḥ pariṣēcayēdbadhnīta vā, kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradēhaiḥ pradihyāditi ||23||

View original

शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः, तत्पिचुधारणं वा; जलौकोव्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत्, शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा, कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति ||२३||

🔊 Audio coming soon

śōṇitāvasēcanē uttarakarmāṇi nirdiśannāha- śōṇitasyētyādi| yōgaḥ samyaksruti; ayōgō yōgādanyaḥ, sa trividhō hīnātimithyāyōgabhēdāt| tatra yōgē śatadhautaghr̥tābhyaṅgaḥ, śatadhautaghr̥tāktapicudhāraṇaṁ vā| hīnayōgē kiṁ kuryādityāha- jalaukōvraṇān madhunā avaghaṭṭayēt cālayēt srāvaṇārtham| atiyōgē kiṁ kuryādityāha- śītābhiradbhiśca pariṣēcayēdbadhnīta vēti; śītalajalapariṣēcanaṁ bandhanaṁ ca jalaukōmukhapadasya raktasthityartham| mithyāyōgē upakramamāha- kaṣāyētyādi| pradihyāt limpēt| atra kaṣāyapradēhaḥ śēṣaduṣṭaraktaprasādārthaṁ, madhuraiḥ pradēhaḥ srutāduṣṭaraktavardhanārthaṁ; anyē tu “mūrcchādyupadravaparihārārthaṁ śītalajalasēkaḥ, madhunā'vaghaṭṭanaṁ kaṣāyādilēpanaṁ ca sandhānārtham” iti vyākhyānayanti| śōṇitasrāvaṇamapi puruṣabalapramāṇāddōṣabalapramāṇādvā vātādijanitavyādhibalapramāṇādvā yāvacchōṇitasya samyakśuddhirbhavati tāvadvā rōgāśayaṁ vā samīkṣya| tadyathā- alpīyasi rōgāśayē'lpaṁ raktamāharaṇīyaṁ, mahati punarbahviti| raktamōkṣaṇaṁ ca palādimānēna, palaṁ cātra pakvasaptaguñjāphalapramāṇamāṣakēṇa, tānyapi cārdhatrayōdaśapalāni prasthaḥ; raktaprasthaścaikaikasyāṁ sirāyāṁ mōkṣaṇīyaḥ; tadapi dvābhyāṁ divasābhyāṁ; prasthaścātrōttamamātrā; madhyamā mātrā'rdhaprasthaḥ, ardhaprasthaścātra karṣādhikaṣaṭpalāni, ētadapi dvābhyāmahōbhyāṁ srāvaṇīyam; adhamamātrā kuḍavaṁ, kuḍavaścātrāṣṭamāṣādhikāni trīṇi palāni; idamapi dinadvayēna mōkṣaṇīyam; iti prasiddhaḥ karmamārgaḥ||23||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

bhavati cātra- kṣētrāṇi grahaṇaṁ jātīḥ pōṣaṇaṁ sāvacāraṇam | jalaukasāṁ ca yō vētti tatsādhyān sa jayēdgadān ||24||

View original

भवति चात्र- क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् | जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान् ||२४||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ saṅgrahaślōkamāha- bhavati cātrētyādi| kṣētrāṇīti saviṣāṇāṁ kṣētrāṇi ‘tatra saviṣakīṭa’ ityādi, nirviṣāṇāṁ ‘padmōtpalapatra’ ityādi| grahaṇamiti ‘tāsāṁ grahaṇamārdracarmaṇā’ ityādi| jātayaḥ saviṣāṇāṁ ‘kr̥ṣṇā karburā’ ityādi; nirviṣāṇāṁ ‘kapilā piṅgalā’ ityādi| pōṣaṇamiti ‘navē mahati ghaṭē’ ityādi| avacāraṇamiti ‘atha jalaukō'vasēkasādhya’ ityādi, cakārāt paścātkarmādi||24||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē jalaukāvacāraṇīyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ ||12||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकावचारणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१२||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē jalaukāvacāraṇīyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||12||