Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
atrādhikārānuvr̥ttiḥ sambandhahētuḥ| kathaṁ? svasthādhikāraḥ; svasthasya nirdōṣaśarīrasya karṇavyadhaḥ kartavyaḥ| taduktaṁ bhōjē- “kālēṣvētēṣvadōṣāṇāṁ bālānāṁ karṇayōrvyadhē| saha gātrairvivardhantē karṇapālyaśca khāni ca” iti| tasmādatra svasthavr̥ttānuvr̥ttirēva sambandhakāraṇam| pañcaiva hi sambandhakāraṇānyuktāni; tadyathā- adhikārānuvr̥ttiḥ, śēṣatvaṁ, tādarthyaṁ, jātyabhēdō, nāmasaṅkīrtanaṁ cēti| bhavati cātra- “tādarthyaṁ jātyabhēdaśca śēṣatvaṁ nāmakīrtanam| adhikārānuvr̥ttiśca pañca sambandhahētavaḥ”- iti||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
rakṣābhūṣaṇanimittaṁ bālasya karṇau vidhyētē |
tau ṣaṣṭhē māsi saptamē vā śuklapakṣē praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣu kr̥tamaṅgalasvastivācanaṁ dhātryaṅkē kumāradharāṅkē vā kumāramupavēśya bālakrīḍanakaiḥ pralōbhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastēnākr̥ṣya karṇaṁ daivakr̥tē chidra ādityakarāvabhāsitē śanaiḥ śanairdakṣiṇahastēnarju vidhyēt, pratanukaṁ sūcyā, bahalamārayā, pūrvaṁ dakṣiṇaṁ kumārasya, vāmaṁ kumāryāḥ; tataḥ picuvartiṁ pravēśayēt ||3||
View original
रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते |
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधराङ्के वा कुमारमुपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत्, प्रतनुकं सूच्या, बहलमारया, पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य, वामं कुमार्याः; ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत् ||३||
kinnimittaṁ bālasya karṇau vidhyēdityāha- rakṣētyādi| rakṣābhūṣaṇanimittamiti nimittaśabdō rakṣābhūṣaṇābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; anyē tu rakṣaṇārthaṁ bhūṣaṇāni rakṣābhūṣaṇāni,tannimittamityarthaḥ| yadyapi viddhakarṇatvādvraṇini bālē raktamāṁsapriyatvādrakṣōbhayamastyēva, tathā'pi vraṇasyālpakālatvāddaivakr̥tacchidratvādvā rakṣaṇārthaṁ bhavati| kasmin kālē karṇasya vyadhaḥ kartavya ityāha- tau ṣaṣṭhē māsi saptamē vā śuklapakṣa iti; tāviti tau karṇau, ṣaṣṭhē māsē saptamē vēti nāyaṁ janmakālādūrdhvaṁ kintu saṁvatsarādērbhādrapadādyaḥ ṣaṣṭhō māsō māghaḥ saptamaḥ phālgunastayōrmadhya ēkasminniti| maṅgalaṁ gītādi| svastivācanamāśīrvādōccāraṇam| dhātryaṅkē iti dhātrī kumārasya stanapāyinī strī tasyā aṅkē, kumāradharāṅkē vēti bālagrāhipuruṣasyōtsaṅgē| bālakrīḍanakairiti kr̥trimahastyaśvabalīvardaśukādibhiḥ| asyāgrē‘bhakṣyaviśēṣairvā’ iti kēcit paṭhanti, bhakṣyaviśēṣairmōdakādibhiḥ| daivakr̥tē chidra iti prāktanajanmakarmakr̥tē ityarthaḥ| r̥ju avakram| karṇaviśēṣēṇa sūcīviśēṣaviṣayaṁ niyamayannāha- pratanukaṁ sūcyēti|- prakarṣēṇa tanuṁ karṇaṁ sūcyā vidhyēdityarthaḥ; bahalamārayēti sthūlakarṇamārayā vidhyēdityarthaḥ; ārā carmakārāṇāṁ carmabhēdanaṁ śastraṁ, bahalaṁ kaṭhinamiti lakṣmaṇaṭippaṇakēnōktam| puruṣastrībhēdēna prākkarṇavyadhanē praśastatvēna viśēṣamāha- pūrvaṁ dakṣiṇamityādi| karṇē viddhē sati kiṁ kāryamityāha- tata ityādi| viddhvā ca picuvartiṁ pravēśayēt||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
śōṇitabahutvēna vēdanayā cānyadēśaviddhamiti jānīyāt, nirupadravatayā taddēśaviddhamiti ||4||
View original
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात्, निरुपद्रवतया तद्देशविद्धमिति ||४||
anyadēśaviddhasya vijñānōpāyamāha- śōṇitabahutvēnētyādi| daivakr̥tacchidraviddhasya vijñānamāha- nirupadravatayētyādi| taddēśaviddhamiti daivakr̥tacchidraviddhaṁ, 'jānīyāt' ityanuvartatē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatrājñēna yadr̥cchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālōhitikāsūpadravā bhavanti |
tatra, kālikāyāṁ jvarō dāhaḥ śvayathurvēdanā ca bhavati; marmarikāyāṁ vēdanā jvarō granthayaśca; lōhitikāyāṁ manyāstambhāpatānakaśirōgrahakarṇaśūlāni bhavanti |
tēṣu yathāsvaṁ pratikurvīta ||5||
View original
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति |
तत्र, कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति; मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च; लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति |
तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||५||
sirāsu dōṣaṁ vaktumāha- tatrājñēnētyādi| jñēna tu kālikālōhitikayōvarṇēnaiva parihāraḥ kartavyaḥ, marmarikāyāstu varṇānuktau daivakr̥tacchidravyadhanēnēti| pratyēkamupadravān vaktumāha- tatra kālikāyāṁ jvara ityādi| kālikādivyadhōpadravacikitsāmāha- tēṣu yathāsvamityādi| tēṣu jvarādiṣu vyādhiṣu; yathāsvaṁ pratikurvītēti yasya jvarādivyādhēryaḥ pratīkārastēna taṁ pratikurvītētyarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddōṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra vartimupahr̥tyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughr̥tapragāḍhairālēpayēttāvadyāvat surūḍha iti; surūḍhaṁ cainaṁ punarvidhyēt; vidhānaṁ tu pūrvōktamēva ||6||
View original
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदायादप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिमुपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति; सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत्; विधानं तु पूर्वोक्तमेव ||६||
kālikādivyadhādanyathā'pi vyāpadaṁ taccikitsāṁ ca nirdiśannāha- kliṣṭajihmāpraśastētyādi| kliṣṭā amanōjñā, jihmā vakratamā, apraśastā yathōktaguṇahīnā| dōṣasamudāyāditi dōṣaprakōpāt| apraśastavyadhādvēti adaivakr̥tacchidrē vyadhād garhitaśastrādivyadhādvā| saṁrambhaḥ śvayathuḥ| kēcit 'kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāt' iti na paṭhanti, ‘dōṣasamudāyāt' ityādi ca paṭhanti, ‘surūḍhaṁ cainaṁ punarvidhyēt' iti ca na paṭhanti||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra samyagviddhamāmatailēna pariṣēcayēt, tryahāttryahācca vartiṁ sthūlatarāṁ dadyāt, pariṣēkaṁ ca tamēva ||7||
View original
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत्, त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात्, परिषेकं च तमेव ||७||
durviddhē vyāpaccikitsāṁ pratipādya samyagviddhē cikitsāmāha- tatrētyādi| āmatailēnēti apakvatailēna, tilakalkaniṣpīḍanēna muṣṭitaḥ parisrutēnētyarthaḥ; tamēvēti āmatailapariṣēkamēvētyarthaḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
atha vyapagatadōṣōpadravē karṇē vardhanārthaṁ laghu vardhanakaṁ kuryāt ||8||
View original
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात् ||८||
gatōpadravē karṇē vardhanōpāyamāha- athētyādi| laghuvardhanakamiti dōṣaviśēṣādapāmārganimbakārpāsādīnāṁ kāṣṭhānāmanyatamasya, athavā sīsakādighaṭitaṁ dhattūrapuṣpākr̥tiṁ kuryāt||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ēvaṁ vivardhitaḥ karṇaśchidyatē tu dvidhā nr̥ṇām |
dōṣatō vā'bhighātādvā sandhānaṁ tasya mē śr̥ṇu ||9||
View original
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् |
दोषतो वाऽभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु ||९||
ēvamityādi| dōṣata iti dōṣaśabdō vyādhiṣvapi vartatē, tēna dōṣairvātādibhistajjanitavyādhibhirvētyarthaḥ| abhighātādvēti patanapīḍanādibhiḥ||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra samāsēna pañcadaśakarṇabandhākr̥tayaḥ |
tadyathā- nēmisandhānaka utpalabhēdyakō vallūraka āsaṅgimō gaṇḍakarṇa āhāryō nirvēdhimō vyāyōjimaḥ kapāṭasandhikō'rdhakapāṭasandhikaḥ saṅkṣiptō hīnakarṇō vallīkarṇō yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti |
tēṣu, pr̥thulāyatasamōbhayapālirnēmisandhānakaḥ, vr̥ttāyatasamōbhayapālirutpalabhēdyakaḥ; hrasvavr̥ttasamōbhayapālirvallūrakaḥ; abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ; bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ; apālirubhayatō'pyāhāryaḥ; pīṭhōpamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśritō nirvēdhimaḥ, sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyōjimaḥ; abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ; bāhyadīrghaikapāliritarālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ |
tatra daśaitē karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ ; tēṣāṁ svanāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa vyākhyātāḥ saṅkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ |
tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṅkṣiptaḥ ; anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayōḥ kṣīṇamāṁsō hīnakarṇaḥ; tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ; grathitamāṁsastabdhasirātatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ; nirmāṁsasaṅkṣiptāgrālpaśōṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti |
baddhēṣvapi tu śōphadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti ||10||
View original
तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः |
तद्यथा- नेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसन्धिकोऽर्धकपाटसन्धिकः सङ्क्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति |
तेषु, पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसन्धानकः, वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः; ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः; बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः; अपालिरुभयतोऽप्याहार्यः; पीठोपमपालिरुभयतः क्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्वेधिमः, स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायोजिमः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः कपाटसन्धिकः; बाह्यदीर्घैकपालिरितराल्पपालिरर्धकपाटसन्धिकः |
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः ; तेषां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः सङ्क्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः |
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः सङ्क्षिप्तः ; अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः; तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः; ग्रथितमांसस्तब्धसिराततसूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः; निर्मांससङ्क्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति |
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति ||१०||
idānīṁ sandhēyasya sandhānāyāsandhēyasya parihārāya cāha- tatrētyādi| samāsēna saṅkṣēpēṇa, vistarēṇa tu karṇabandhā amitāḥ, yadyapi pañcadaśasu karṇēṣu madhyē daśaiva bandhyāḥ, tathā'pi bandhyabāhulyādabandhyēṣvapi bandhaśabdō vartatē; yathā 'chatriṇō yānti' ityatra chatribāhulyādacchatriṣvapi chatrivyapadēśaḥ| 'tatra samāsēna pañcadaśa karṇākr̥taya' ityanyē paṭhanti| tānēva bandhānnāmabhirnirdiśannāha- tadyathā- nēmisandhānaka ityādi| tadyathēti nidarśanē| tatrāmī bandhavikalpāḥ nityakarmadarśanādabhyāsācca jāyantē| yadyapyēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa vyākhyātāstathā'pi lakṣaṇasūtraṁ nirdiśannāha- tēṣu pr̥thulāyatētyādi| pr̥thulē vistīrṇē, āyatē dīrghē, samē tulyē, itthambhūtē dvē pālyau yasya sa tathā; pāliḥ karṇalatikā| nēmiḥ cakradhārā, tadvat sandhānaṁ yasya sa nēmisandhānakaḥ| vallūraka iti vallūraṁ śuṣkamāṁsaṁ, śuṣkamāṁsavadanēkadhā vipāṭya yaḥ sandhīyatē sa vallūrakaḥ| `samunnatasamōbhayapāliḥ' ityēkē paṭhanti| ētat karṇabandhatrayaṁ samōbhayapāliviṣayatayā jñēyam| abhyantaradīrghaikētyādi yastvabhyantaradīrghaikapāliḥ kathañcicchinnō bhavati tasyētarapālyabhāvādbāhyapālimūlē vyāsaṅga āsaṅgimaḥ| gaṇḍakarṇa iti sānubandhakapōlamāṁsamutkr̥tya bāhyadīrghapālyagrabhāgaḥ sandhīyatē yasmin sa gaṇḍakarṇaḥ| ētadbandhadvayamēkapālikam| apāliriti īṣatpāliḥ| ubhayatō gaṇḍapradēśāt sānubandhamāṁsamāhr̥tya pālyākāraṁ kr̥tvā sandhānaṁ yasya kriyatē sa āhāryaḥ| pīṭhōpamapāliriti yasya tu pālidvayaṁ mūlata ēva chinnaṁ bhavati sa pīṭhōpamapāliḥ, nirvēdhima iti vēdhēna niṣpanna ityarthaḥ, pālidvayahīnaṁ karṇaṁ putrikāyā upari viddhvā niṣpādanīya ityarthaḥ; idamapālikaṁ karṇabandhadvayam| sthūlāṇusamētyādi sthūlāṇutvābhyāmēkā pāliḥ samā, aparā viṣamā, tē ullikhya nānāprakārayōjanādvyāyōjima iti| abhyantaradīrghaikapāliriti abhyantaradīrghaikapāliritarālpapālyā saha bahiḥ sandhānāt kapāṭavatsandhānaṁ yatra sa kapāṭasandhikaḥ| ardhakapāṭasandhika iti bāhyadīrghaikapāliritarālpapālyā sahābhyantarasandhānēnārdhakapāṭavadyatra sandhīyatē sō'rdhakapāṭasandhikaḥ| idaṁ karṇabandhatrayaṁ viṣamōbhayapālikam| tatrētyādi tatra tēṣu pañcadaśasu karṇabandhavikalpēṣu madhyē| tēṣāmākārajñānamadhikr̥tyāha- tēṣāṁ nāmabhirēvētyādi| śēṣāṇāṁ parihārārthamāha- saṅkṣiptādaya ityādi| tēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatra śuṣkētyādi| śuṣkaśaṣkuliriti śuṣkabāhyapālyadhiṣṭhānaḥ, itarālpapāliriti itarā gaṇḍadēśānugatā alpā pāliryasya sa tathā| anadhiṣṭhānapāliriti alpatvēna avidyamānē adhiṣṭhānapālī yasya sa tathā, paryantayōścēti gaṇḍabāhyapārśvayōḥ| viṣamā tanutvasthūlatvābhyām| ta ētē pañca karṇabandhāḥ sapālayō'pyasādhyāḥ, asādhyā iti sādhanāyāśakyāḥ; kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti| ētēṣāṁ pañcānāmasādhyatvē hētumāha- baddhēṣvapītyādi| anyē tu śōphādyupadravōpētānāṁ pūrvēṣāṁ daśānāṁ bandhānāṁ sādhyānāmapyasādhyatvamāhuḥ||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhavanti cātra- yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavēdiha |
karṇapīṭhaṁ samē madhyē tasya viddhvā vivardhayēt ||11||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह |
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत् ||११||
gadyōktānāṁ karṇabandhānāṁ madhyē nirvēdhimasya sandhānasūtramāha- yasyētyādi| ihēti karṇabandhamadhyē| karṇapīṭhaṁ putrikōparipradēśam||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bāhyāyāmiha dīrghāyāṁ sandhirābhyantarō bhavēt |
ābhyantarāyāṁ dīrghāyāṁ bāhyasanghirudāhr̥taḥ ||12||
View original
बाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् |
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्घिरुदाहृतः ||१२||
vyāyōjimakapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikānāṁ sandhānasūtramāha- bāhyāyāmityādi| yadā bāhyā pālirdīrghā bhavēttadā ābhyantaraḥ sandhiḥ kartavya ityarthaḥ, ābhyantarā ca pāliryadā dīrghā syāttadā bāhyasandhirvidhēya iti; bāhyāyāṁ gaṇḍāddūravartinyāṁ pālyāṁ dīrghāyām, ābhyantarō gaṇḍasannikr̥ṣṭō gaṇḍasaṁśrayī vētyarthaḥ| "kapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikayōrēvēdaṁ sandhānasūtraṁ, na tu vyāyōjimasya" ityanyē||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ēkaiva tu bhavēt pāliḥ sthūlā pr̥thvī sthirā ca yā |
tāṁ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā cōpari sandhayēt ||13||
View original
एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या |
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत् ||१३||
idānīmāsaṅgimasya sandhānasūtramāha- ēkaivētyādi| "vallūrakasyēdaṁ sandhānasūtraṁ sambhāvyatē" ityanyē vadanti||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
gaṇḍādutpāṭya māṁsēna sānubandhēna jīvatā |
karṇapālīmapālēstu kuryānnirlikhya śāstravit ||14||
View original
गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता |
कर्णपालीमपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ||१४||
āhāryasya sandhisūtraṁ nirdēṣṭumāha- gaṇḍādutpāṭhyētyādi| sānubandhēnēti gaṇḍapradēśalagnēnētyarthaḥ| jīvatēti śōṇitasahitēnētyarthaḥ| anyē tu "gaṇḍakarṇasyāpyētat sandhānasūtram" iti vadanti||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
atō'nyatamaṁ bandhaṁ cikīrṣuragrōpaharaṇīyōktōpasambhr̥tasambhāraṁ viśēṣataścātrōpaharēt surāmaṇḍaṁ kṣīramudakaṁ dhānyāmlaṁ kapālacūrṇaṁ cēti |
tatō'ṅganāṁ puruṣaṁ vā grathitakēśāntaṁ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigr̥hītaṁ ca kr̥tvā, bandhamupadhārya, chēdyabhēdyalēkhyavyadhanairupapannairupapādya, karṇaśōṇitamavēkṣya duṣṭamaduṣṭaṁ vēti; tatra vātaduṣṭē dhānyāmlōṣṇōdakābhyāṁ pittaduṣṭē śītōdakapayōbhyāṁ ślēṣmaduṣṭē surāmaṇḍōṣṇōdakābhyāṁ prakṣālya karṇau, punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṁ ca karṇasandhiṁ sannivēśya, sthitaraktaṁ sandadhyāt |
tatō madhughr̥tēnābhyajya picuprōtayōranyatarēṇāvaguṇṭhya sūtrēṇānavagāḍhamanatiśithilaṁ ca baddhvā kapālacūrṇēnāvakīryācārikamupadiśēt, dvivraṇīyōktēna ca vidhānēnōpacarēt ||15||
View original
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसम्भृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति |
ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा, बन्धमुपधार्य, छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य, कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति; तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ, पुनरवलिख्यानुन्नतमहीनमविषमं च कर्णसन्धिं सन्निवेश्य, स्थितरक्तं सन्दध्यात् |
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्रोतयोरन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढमनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकमुपदिशेत्, द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत् ||१५||
ataḥ paraṁ bandhavidhiḥ| agrōpaharaṇīyōktōpasambhr̥tasambhāramiti agrōpaharaṇīyōktō yantraśastrādirupa samīpē sambhr̥taḥ samyakkr̥tvā dhr̥taḥ sambhāraḥ samūhō yatra| surāmaṇḍaṁ madyasyōparyacchabhāgaṁ, kapālacūrṇaṁ navamr̥nmayabhāṇḍakhaṇḍacūrṇam| tatō'ṅganāṁ puruṣaṁ vēti aṅganāyā bhūṣaṇaprādhānyāt prāṅnirdēśaḥ| grathitakēśāntamiti grathitakēśāvayavam, anyathā kēśavyākulatayā karmābhighātaḥ syādbandhaviślēṣō vā| laghubhuktavantamiti bhuktavān śastrakarmapīḍāṁ sahatē, āhāralaghutvādvēdanayā rātrijāgaritavatō'pi nājīrṇabādhā syāt| āptaiḥ suparigr̥hītaṁ ca kr̥tvēti āptairhitaiḥ| bandhamupadhāryēti ayaṁ bandhō'tra kartavya iti niścitya| chēdyādyairupapannairiti yuktaiḥ| upapādyēti saṁyōjya, sannivēśya ārōpya, sandadhyāt sandhānaṁ kuryāt| picuprōtayōriti tūlakarpaṭayōrityarthaḥ| avaguṇṭhyēti āvēṣṭhya| ācārikamiti āhāravihārākhyam| dvivraṇīyōktēna vidhānēnēti ālēpanādinā||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
bhavati cātra- vighaṭṭanaṁ divāsvapnaṁ vyāyāmamatibhōjanam |
vyavāyamagnisantāpaṁ vākśramaṁ ca vivarjayēt ||16||
View original
भवति चात्र- विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम् |
व्यवायमग्निसन्तापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत् ||१६||
parihāryāṇyupadiśannāha- vighaṭṭanamityādi| vighaṭṭanaṁ cālanam||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
na cāśuddharaktamatipravr̥ttaraktaṁ kṣīṇaraktaṁ vā sandadhyāt |
sa hi vātaduṣṭē raktē rūḍhō'pi paripuṭanavān, pittaduṣṭē dāhapākarāgavēdanāvān, ślēṣmaduṣṭē stabdhaḥ kaṇḍūmān, atipravr̥ttaraktē śyāvaśōphavān, kṣīṇō'lpamāṁsō na vr̥ddhimupaiti ||17||
View original
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा सन्दध्यात् |
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढोऽपि परिपुटनवान्, पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्, श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान्, अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान्, क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति ||१७||
parihāryasāmānyādanyadapi viruddhaṁ pratipādayannāha- na cētyādi| aśuddharaktamiti duṣṭaraktam| atipravr̥ttaraktamiti śuddharaktamapi yadā'tipravr̥ttaṁ syāttadā na sandhēyam| aśuddharaktasandhānē dōṣamāha- sa hi vātaduṣṭē ityādi| paripuṭanaṁ tvaca uccaṭanaṁ, miśrakādhyāyōktaḥ saśōphaḥ karṇalatikārōgō vā| atipravr̥ttaraktasya sandhānē dōṣamāha- atipravr̥ttaraktē iti; atisravadraktē ityarthaḥ| śyāvaśōphō'tra vātakr̥taḥ| kṣīṇakarṇasya sandhānē dōṣamāha- kṣīṇa ityādi| kṣīṇō'tra śuddharaktātipravr̥ttyā; na tu dōṣōpadravaiḥ, sadōṣōpadravavardhanē chidyata ēva||17||
Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19
(āmatailēna trirātraṁ pariṣēcayēt, trirātrācca picuṁ parivartayēt) |
sa yadā surūḍhō nirupadravaḥ savarṇō bhavati tadainaṁ śanaiḥ śanairabhivardhayēt |
atō'nyathā saṁrambhadāhapākarāgavēdanāvān, punaśchidyatē vā ||18||
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ |
tadyathā- gōdhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṁ gaurasarṣapajaṁ ca yathālābhaṁ sambhr̥tyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṁ tailaṁ vā pācayitvā svanuguptaṁ nidadhyāt ||19||
View original
(आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत्, त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत्) |
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैः शनैरभिवर्धयेत् |
अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान्, पुनश्छिद्यते वा ||१८||
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थमभ्यङ्गः |
तद्यथा- गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं सम्भृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ||१९||
dvivraṇīyōktasāmānyavidhimuddiśya viśēṣavidhiṁ nirdiśannāha- āmatailēnētyādi| pratudāḥ laṭvādayaḥ śrēṣṭhatvāt, viṣkirā lāvādayaḥ, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ, audakā rōhitamatsyādayaḥ, ēṣāṁ vasāmajjānau, vasā māṁsasnēhaḥ| gaurasarṣapajasthānē ‘rājasarṣapajaṁ’ iti kēcit paṭhanti, rājasarṣapāḥ śvētasarṣapāḥ| vasāmajjāsarpirgaurasarṣapatailamētatsnēhacatuṣṭayamarkādikalkamāvāpya caturguṇēna dugdhēnaiva pacanīyamiti| anyē tvatra sarpirna paṭhanti| aparē vasādisnēhacatuṣṭayaṁ paraṁ paṭhanti natu payaḥ, dravānuktau ca jalaṁ caturguṇaṁ vadanti snēhapākē; ‘yadā'nyatrāpi kēvalaṁ dugdhaṁ syāttadā snēhāccaturguṇaṁ dugdhaṁ, yadā punaranyō'pi dravō bhavēttadā snēhasamamēva dugdhaṁ kāryam’ ityācāryā bhāṣantē| yathālābhaṁ sambhr̥tyēti yasya yasya lābhastaṁ tamēkatra kr̥tvētyarthaḥ; ētēna dvitrāṇāmapi grahaṇamuktam | alarkō mandāraḥ, anantā utpalasārivā, vidārigandhā śālaparṇī, kṣīraśuklā kṣīravidārī; jalaśūkō jalanīlikā, jalāntarvartī rōmayuktaḥ saviṣaprāṇī vā, jalaśūkō jalasaṁsthastr̥ṇasaktō jantuviracitaḥ śūkasaṅghātavān nivāsō'nduka ityanyē, `jalacārī kr̥ṣṇakīṭa’ iti lakṣmaṇaṭīppaṇakēnōktaṁ; madhuravargaḥ kākōlyādiḥ, payasyā vidārībhēdaḥ, kēcidarkapuṣpītyāhuḥ; anyē madhuravargaṁ payasyāṁ ca na paṭhanti| tailaṁ vēti tilatailaṁ vā pacēt, ēkaikaṁ vā| svanuguptamiti nirupadravasthāna ityarthaḥ||18-19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
svēditōnmarditaṁ karṇaṁ snēhēnaitēna yōjayēt |
athānupadravaḥ samyagbalavāṁśca vivardhatē ||20||
View original
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् |
अथानुपद्रवः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते ||२०||
asya tailasyāvacāraṇamāha- svēditōnmarditamityādi||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścōdvartanaṁ hitam |21|
View original
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् |२१|
abhyaktasyōdvartanamāha- yavētyādi|21|-
Adhikarana 20 (21) · Śloka 22
śatāvaryaśvagandhābhyāṁ payasyairaṇḍajīvanaiḥ ||21||
tailaṁ vipakvaṁ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam |22|
View original
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः ||२१||
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् |२२|
karṇapālivivr̥ddhyarthamaparaṁ tailamāha- śatāvaryaśvagandhābhyāmityādi| śatāvaryādikalkēna snēhacaturthāṁśēna kēvalakṣīrēṇa caturguṇēna tailamatra pacanīyam| payasyā arkapuṣpī| jīvanaiḥ kākōlyādidravyaiḥ||21||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
yē tu karṇā na vardhantē svēdasnēhōpapāditāḥ ||22||
tēṣāmapāṅgadēśē tu kuryāt pracchānamēva tu |
bāhyacchēdaṁ na kurvīta vyāpadaḥ syustatōdhruvāḥ ||23||
View original
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः ||२२||
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानमेव तु |
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततोध्रुवाः ||२३||
ēvamapyavardhamānānāṁ karṇānāṁ vardhanōpāyaṁ darśayannāha- yē tvityādi| upapāditāḥ saṁyōjitāḥ| apāṅgadēśē tviti karṇaputrikāyā adhaḥ| tuśabda ēvārthaḥ| pracchānamēva tviti ēvaśabda īṣadarthē, īṣacchēdanaṁ; tuśabdō'yamapyarthaḥ, tēna karṇaputrikāyā adha ēva chēdanaṁ, tadapīṣadēva kāryamityuktaṁ bhavati| tēṣāmapāṅgacchēdyaṁ hi kāryamābhyantaraṁ bhavēt’ iti kēcit paṭhanti, apāṅgaputrikāyā adhaḥ karṇānukūlamābhyantaraṁ chēdyaṁ pracchayēdvā| bāhyacchēdaṁ karṇabāhyalatikācchēdam| vyāpadaḥ karṇalatikātruṭanādayaḥ; ‘vyādhayaḥ syuḥ’ ityanyē paṭhanti||22-23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
baddhamātraṁ tu yaḥ karṇaṁ sahasaivābhivardhayēt |
āmakōśī samādhmātaḥ kṣipramēva vimucyatē ||24||
View original
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् |
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते ||२४||
arūḍhakarṇasya vardhanē dōṣamāha- baddhamātramityādi| āmakōśīti asamyagrūḍhamadhyaḥ| kēcidamuṁ na paṭhanti||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
jātarōmā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍhō'vēdanō yaśca taṁ karṇaṁ vardhayēcchanaiḥ ||25||
View original
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः |
सुरूढोऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः ||२५||
kīdr̥śaḥ punarvardhanīyastamāha- jātarōmētyādi| suvartmēti śōbhanacchidraḥ, śliṣṭasandhiḥ; saṁlagnasandhiḥ; samō nimnōnnatatvarahitaḥ, sthirō dr̥ḍhaḥ||25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
amitāḥ karṇabandhāstu vijñēyāḥ kuśalairiha |
yō yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṁ tathā viniyōjayēt |
(karṇapālyāmayānnr̥̄ṇāṁ punarvakṣyāmi suśruta! |
karṇapālyāṁ prakupitā vātapittakaphāstrayaḥ(1) ||26||
dvidhā vā'pyatha saṁsr̥ṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ |
visphōṭaḥ stabdhatā śōphaḥ pālyāṁ dōṣē tu vātikē(2) ||26||
dāhavisphōṭajananaṁ śōphaḥ pākaśca paittikē |
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambhō gurutvaṁ ca kaphātmakē(3) ||26||
yathādōṣaṁ ca saṁśōdhya kuryāttēṣāṁ cikitsitam |
svēdābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pralēpāsr̥gvimōkṣaṇaiḥ(4) ||26||
mr̥dvīṁ kriyāṁ br̥ṁhaṇīyairyathāsvaṁ bhōjanaistathā |
ya ēvaṁ vētti dōṣāṇāṁ cikitsāṁ kartumarhati(5) ||26||
ata ūrdhvaṁ nāmaliṅgairvakṣyē pālyāmupadravān |
utpāṭakaścōtpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyutō bhr̥śam(6) ||26||
avamanthaḥ sakaṇḍūkō granthikō jambulastathā |
srāvī ca dāhavāṁścaiva śr̥ṇvēṣāṁ kramaśaḥ kriyām(7) ||26||
apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
utpāṭakē pralēpaḥ syāttailamēbhiśca pācayēt(8) ||26||
śampākaśigrupūtīkān gōdhāmēdō'tha tadvasām |
vārāhaṁ gavyamaiṇēyaṁ pittaṁ sarpiśca saṁsr̥jēt(9) ||26||
lēpamutpuṭakē dadyāttailamēbhiśca sādhitam |
gaurīṁ sugandhāṁ saśyāmāmanantāṁ taṇḍulīyakam(10) ||26||
śyāvē pralēpanaṁ dadyāttailamēbhiśca sādhitam |
pāṭhāṁ rasāñjanaṁ kṣaudraṁ tathā syāduṣṇakāñjikam(11) ||26||
dadyāllēpaṁ sakaṇḍūkē tailamēbhiśca sādhitam |
vraṇībhūtasya dēyaṁ syādidaṁ tailaṁ vijānatā(12) ||26||
madhukakṣīrakākōlījīvakādyairvipācitam |
gōdhāvarāhasarpāṇāṁ vasāḥ syuḥ kr̥tabr̥ṁhaṇē(13) ||26||
pralēpanamidaṁ dadyādavasicyāvamanthakē |
prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ samaṅgāṁ dhavamēva ca(14) ||26||
tailamēbhiśca sampakvaṁ śr̥ṇu kaṇḍūmataḥ kriyām |
sahadēvā viśvadēvā ajākṣīraṁ sasaindhavam |
ētairālēpanaṁ dadyāttailamēbhiśca sādhitam(15) ||26||
granthikē guṭikāṁ pūrvaṁ srāvayēdavapāṭya tu |
tataḥ saindhavacūrṇaṁ tu ghr̥ṣṭvā lēpaṁ pradāpayēt(16) ||26||
likhitvā tatsrutaṁ ghr̥ṣṭvā cūrṇairlōdhrasya jambulē |
kṣīrēṇa pratisāryainaṁ śuddhaṁ saṁrōpayēttataḥ(17) ||26||
madhuparṇī madhūkaṁ ca madhukaṁ madhunā saha |
lēpaḥ srāviṇi dātavyastailamēbhiśca sādhitam(18) ||26||
pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghr̥tānvitaiḥ |
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṁ pralēpayēt)(19) ||26||
View original
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैरिह |
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् |
(कर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत! |
कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः(१) ||२६||
द्विधा वाऽप्यथ संसृष्टाः कुर्वन्ति विविधा रुजः |
विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके(२) ||२६||
दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके |
कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वं च कफात्मके(३) ||२६||
यथादोषं च संशोध्य कुर्यात्तेषां चिकित्सितम् |
स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः(४) ||२६||
मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा |
य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्तुमर्हति(५) ||२६||
अत ऊर्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् |
उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम्(६) ||२६||
अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा |
स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम्(७) ||२६||
अपामार्गः सर्जरसः पाटलालकुचत्वचौ |
उत्पाटके प्रलेपः स्यात्तैलमेभिश्च पाचयेत्(८) ||२६||
शम्पाकशिग्रुपूतीकान् गोधामेदोऽथ तद्वसाम् |
वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत्(९) ||२६||
लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम्(१०) ||२६||
श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथा स्यादुष्णकाञ्जिकम्(११) ||२६||
दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् |
व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता(१२) ||२६||
मधुकक्षीरकाकोलीजीवकाद्यैर्विपाचितम् |
गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतबृंहणे(१३) ||२६||
प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके |
प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च(१४) ||२६||
तैलमेभिश्च सम्पक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् |
सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् |
एतैरालेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम्(१५) ||२६||
ग्रन्थिके गुटिकां पूर्वं स्रावयेदवपाट्य तु |
ततः सैन्धवचूर्णं तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत्(१६) ||२६||
लिखित्वा तत्स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णैर्लोध्रस्य जम्बुले |
क्षीरेण प्रतिसार्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः(१७) ||२६||
मधुपर्णी मधूकं च मधुकं मधुना सह |
लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम्(१८) ||२६||
पञ्चवल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः |
जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत्)(१९) ||२६||
karṇapālicchēdaviśēṣēṇa karṇasandhibandhānāmaparimitatvādanuktamapi prakāraṁ darśayannāha- amitā ityādi| `suviśiṣṭa’ ityatra kēcit ‘suniviṣṭaḥ’ iti paṭhanti| kēcidatraivādhyāyē karṇapālyāmayān paripōṭādīn paṭhanti, anyē tu saliṅgacikitsitān miśrakacikitsitē paṭhanti; tāṁśca tatraiva vyākhyāsyāmaḥ| anyē tu suśrutādhyāyinō'tra `karṇapālyāmayānanyān vakṣyāmi caturaḥ pr̥thak’ ityādikaṁ granthaṁ sacikitsitaṁ paṭhanti, sa tvācāryairanārṣīkr̥taḥ; tasmānna paṭhanīyaḥ| aparē punaratraivōtpāṭakādīn sacikitsitān paṭhanti, amumapi pāṭhamanārṣamācāryā varṇayanti, atō'yamapi na paṭhitavyaḥ||26||
Adhikarana 25 (27-31) · Śloka 31
viślēṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṁ yathāvat |
nāsāpramāṇaṁ pr̥thivīruhāṇāṁ patraṁ gr̥hītvā tvavalambi tasya ||27||
tēna pramāṇēna hi gaṇḍapārśvādutkr̥tya baddhaṁ tvatha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ ||28||
susaṁhitaṁ samyagatō yathāvannāḍīdvayēnābhisamīkṣya baddhvā |
prōnnamya caināmavacūrṇayēttu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca ||29||
sañchādya samyak picunā sitēna tailēna siñcēdasakr̥ttilānām |
ghr̥taṁ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇē snigdhō virēcyaḥ sa yathōpadēśam ||30||
rūḍhaṁ ca sandhānamupāgataṁ syāttadardhaśēṣaṁ tu punarnikr̥ntēt |
hīnāṁ punarvardhayituṁ yatēta samāṁ ca kuryādativr̥ddhamāṁsām ||31||
View original
विश्लेषितायास्त्वथ नासिकाया वक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् |
नासाप्रमाणं पृथिवीरुहाणां पत्रं गृहीत्वा त्ववलम्बि तस्य ||२७||
तेन प्रमाणेन हि गण्डपार्श्वादुत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् |
विलिख्य चाशु प्रतिसन्दधीत तत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः ||२८||
सुसंहितं सम्यगतो यथावन्नाडीद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा |
प्रोन्नम्य चैनामवचूर्णयेत्तु पतङ्गयष्टीमधुकाञ्जनैश्च ||२९||
सञ्छाद्य सम्यक् पिचुना सितेन तैलेन सिञ्चेदसकृत्तिलानाम् |
घृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे स्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम् ||३०||
रूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्तदर्धशेषं तु पुनर्निकृन्तेत् |
हीनां पुनर्वर्धयितुं यतेत समां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम् ||३१||
viślēṣitāyā ityādi| viślēṣitāyā iti chinnāyāḥ| pr̥thivīruhāṇāṁ vr̥kṣāṇām| tasyēti chinnanāsikasya puruṣasya| tēna pramāṇēnēti vr̥kṣapatrapramāṇēna| utkr̥tyēti ūrdhvaṁ chēdayitvā| baddhamiti saṁlagnaṁ yathā syāt, ‘māṁsaṁ’ iti śēṣaḥ| taditi nāsikāgram| sādhubandhairiti śōbhanabandhaiḥ kr̥tvā| apramattaḥ sāvadhānaḥ| susaṁhitamityādi| susaṁhitaṁ samyagabhisamīkṣya, nāḍīdvayēna yathāvadbaddhvā, prōnnamya ca prakr̥ṣṭaṁ yathā syādēvamutthāpya, ēnāṁ nāsikāmavacūrṇayēditi sambandhaḥ| nāḍīdvayamatra nalakr̥tamēraṇḍapatranālakr̥taṁ vā, na tu sīsakādibī(vī)ṭikā; kutaḥ? sā hi gurutvādadhō gacchati| pataṅgaṁ raktacandanam, añjanaṁ rasāñjanam| sitēna śuklēna| tailēnētyuktē tilatailaṁ labdhaṁ, tilānāmiti yat kr̥taṁ tat pratinidhitailaniṣēdhārtham| pāyyaḥ pāyayitavyaḥ| sujīrṇē bhōjanē| anyē tvēvaṁ paṭhanti-"chinnāṁ tu nāsikāṁ dr̥ṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ| nāsānurūpaṁ sañcchidya patraṁ gaṇḍē nivēśayēt"- ityādi||27-31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
nāḍīyōgaṁ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim |
ya ēvamēva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati ||32||
View original
नाडीयोगं विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिम् |
य एवमेव जानीयात् स राज्ञः कर्तुमर्हति ||३२||
ataśchinnasyauṣṭhasya sandhānamāha- nāḍīyōgamityādi| ōṣṭhasya sandhānavidhirnāsāsandhānavat kartavyaḥ; paraṁ nāḍīyōgaṁ vinā| arhati yōgyō bhavati| idaṁ nāsāsandhānauṣṭhasandhānasūtraṁ pūrvācāryairanārṣīkr̥tamapi jējjaṭagayadāsādibhiraṅgīkr̥taṁ subōdhatvācca na vyākhyātaṁ, tairaṅgīkr̥tatvādasmābhirapi saṅgr̥hītaṁ, subōdhamapi ca vaidyaputrabōdhārthaṁ vyākhyātam| dākṣiṇātyāstu bhiṣajaḥ karṇasyōpari kōṭivyadhamatra paṭhanti| sō'pyatrāprasiddhēranārṣaḥ||32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ||16||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कर्णव्यधबन्धविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||