Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਕਤ੍ਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ| ਅਕਤ੍ਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਯਾਪ੍ਯਾਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਸ਼੍ਚ; ਇਤਿ ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਪਦਦ੍ਵਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ, ਵਯਃਸ੍ਥਾਨਾਂ ਦਢਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ (ਆਤ੍ਮਵਤਾਂ) ਚ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਵ੍ਰਣਾਃ; ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾ ਪੁਰੁਸੇ ਯਤ੍ਰੈਤਦ੍ਗੁਣਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧਨੀਯਤਮਾਃ | ਤਤ੍ਰ, ਵਯਃਸ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁ ਵ੍ਰਣਾ ਰੋਹਨ੍ਤਿ; ਦਢਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਰਬਹੁਮਾਂਸਤ੍ਵਾਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਮਵਚਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ; ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਵੇਦਨਾਭਿਘਾਤਾਹਾਰਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਗ੍ਲਾਨਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ ਦਾਰੁਣੈਰਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਨ ਵ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇਸਾਂ ਸੁਖਸਾਧਨੀਯਤਮਾਃ ||੩||
तत्र, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां (आत्मवतां) च सुचिकित्स्या व्रणाः; एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः | तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति; दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति; प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते; सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति; तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਕਤਿਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਧੌ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਤੁਰਸ੍ਯਾਪਿ ਕੇਪਿ ਕੇਪਿ ਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਯਃਸ੍ਥਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਯਃਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤਰੁਣਾਨਾਂ; ਦਢਾ ਗੂਢਸਨ੍ਧਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯਵਃ, ਏਤੇਨ ਸੁਸਂਹਤਸਮਸ਼ਰੀਰਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ; ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ ਵ੍ਯਸਨੇਪ੍ਯਨਾਕੁਲਾਨਾਂ; ਚਕਾਰਾਦਨੁਕ੍ਤਾਪ੍ਯਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤਾ ਆਤੁਰਸ੍ਯ ਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਆਤ੍ਮਵਤਾਂ’ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਂ ਗੁਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ, ਆਤ੍ਮਵਤਾਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਕਗੁਣੇਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤਰਤ੍ਵਂ, ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਚ, ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਕਟਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਖਸਾਧਨੀਯਤਮਾ ‘ਵ੍ਰਣਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਯੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਯੇਨ ਯੇਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਯਃਸ੍ਥਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਂ ਨੂਤਨਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਅਚਲਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਲਾਨਿਰਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਆਤ੍ਮਵਤਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਗੁਣਸ੍ਯ ਕੇਚਿਦ੍ਧੇਤੁਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣੈਰ੍ਦੁਃਸਹੈਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਕਾਰੈਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਖਸਾਧਨੀਯਤਮਾਃ ‘ਵ੍ਰਣਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤ ਏਵ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾ ਵਦ੍ਧਕਸ਼ਾਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਭੀਰੁਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ ||੪||
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ||४||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਗੁਣਾਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਮਾਹ- ਤ ਏਵ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਗੁਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਗੁਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਰਤ੍ਵਂ, ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਨਾਤ੍ਮਵਤ੍ਸੁ ਚ’ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਂ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਚਕਾਰੇਣਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤਗੁਣਾਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਾਨੁਕ੍ਤਾਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਸ੍ਫਿਕ੍ਪਾਯੁਪ੍ਰਜਨਨਲਲਾਟਗਣ੍ਡੌਸ੍ਠਪਸ੍ਠਕਰ੍ਣਫਲਕੋਸੋਦਰਜਤ੍ਰੁਮੁਖਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਂਸ੍ਥਾਃ ਸੁਖਰੋਪਣੀਯਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੫||
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ਆਤੁਰਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਦਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਕਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਫਿਕ੍ਪਾਯੁਪ੍ਰਜਨਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫਿਚੌ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥੌ ‘ਪੋਦੌ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਪਾਯੁਰ੍ਗੁਦਂ, ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਗੁਹ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ, ਗਣ੍ਡੌ ਗਲ੍ਲੌ, ਫਲਕੋਸੋਣ੍ਡਕੋਸਃ, ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਅਕ੍ਸਿਦਨ੍ਤਨਾਸਾਪਾਙ੍ਗਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨਾਭਿਜਠਰਸੇਵਨੀਨਿਤਮ੍ਬਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕੁਕ੍ਸਿਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਸ੍ਤਨਸਨ੍ਧਿਭਾਗਗਤਾਃ ਸਫੇਨਪੂਯਰਕ੍ਤਾਨਿਲਵਾਹਿਨੋਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਃ; ਅਧੋਭਾਗਾਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣੋ , ਰੋਮਾਨ੍ਤੋਪਨਖਮਰ੍ਮਜਙ੍ਘਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ਼੍ਚ, ਭਗਨ੍ਦਰਮਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਂ ਸੇਵਨੀਕੁਟਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ||੬|| ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਂ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਮ੍ | ਵ੍ਰਣਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੇਸਾਂ ਚਾਪਿ ਵ੍ਰਣੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੭||
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः; अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो , रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च, भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम् ||६|| कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् | व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਧ੍ਯਭੇਦਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਕ੍ਸਿਦਨ੍ਤਨਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਙ੍ਗੋ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਃ| ਨਿਤਮ੍ਬਃ ਕਟੇਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗਃ| ਵਕ੍ਸ ਉਰਃ, ਸਨ੍ਧਿਭਾਗਃ ਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ| ਵਾਹਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਫੇਨਪੂਯਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਯਾ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ਲ੍ਯਾਃ| ਅਧੋਭਾਗਾਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣ ਇਤਿ ਅਧੋਭਾਗਗਤਾ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਸ੍ਤੇ ਯਦੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਰੋਮਾਨ੍ਤੋਪਨਖੇਤ੍ਯਾਦਿ ਰੋਮਾਨ੍ਤਃ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਃ, ਉਪਨਖਂ ਨਖਸਮੀਪਂ, ਜਙ੍ਘਾਸ੍ਥਿ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ੍ਥਿ| ਭਗਨ੍ਦਰਮਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਿਤਿ ਗੁਦੇ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੇਵਨੀਕੁਟਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਂ ‘ਭਗਨ੍ਦਰਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਕੁਟਕਾਸ੍ਥਿ ਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਾਸ੍ਥਿ, ‘ਮਯੂਰਾਸ੍ਥਿ’ ਇਤਿ ਲੋਕੋ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕੁਟਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਉਪਸ੍ਥਸਂਸ਼੍ਰਿਤਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਉਪਸ੍ਥੋ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਃ| ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤਿ ਦੂਸੀਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬-੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਅਵਪਾਟਿਕਾਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਜਠਰਾਣਿ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕ੍ਸਤਕ੍ਰਿਮਯਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਾਃ ਕੋਸ੍ਠਜਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਿਣਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਵਾ ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸਤੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸਿਕਤਾਮੇਹੋ ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਸ੍ਠੀਲਾ ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰੋਪਕੁਸ਼ਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਂ ਨਿਸ੍ਕੋਸਣਦੂਸਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਸ੍ਥਿਕ੍ਸਤੋਰਃਕ੍ਸਤਵ੍ਰਣਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਯਸ਼੍ਚ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ||੮||
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि, ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते, शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਭਿਧਾਯਾਸਾਧ੍ਯਭੇਦਂ ਯਾਪ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਵਪਾਟਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕ੍ਸਤਕ੍ਰਿਮਯ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਯੋ ਕ੍ਸਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਕਮਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਾਃ ਕੋਸ੍ਠਜਾਸ਼੍ਚ ਕਮਯ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਿਣਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਵਾ ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸਤੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਪ੍ਰਮੇਹਰੋਗਯੋਃ ਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ ਯੇ ਕਮਯੋ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਵਾਤਭਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਕਤਾਮੇਹੋ ਮੇਹਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਸ੍ਠੀਲੇ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਨਿਸ੍ਕੋਸਣਦੂਸਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਕੋਸਣਂ ਸਵਿਸੋ ਦਨ੍ਤਰਞ੍ਜਕਾਨਾਂ ਸ਼ਾਣੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਰਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯਦ੍ਦਨ੍ਤਨਿਸ਼ਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸਵਿਸਂ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਂ ਤੇਨ ਯਦਾ ਦੂਸਿਤਾ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਨਿਸ਼੍ਚਕ੍ਸਣਦੂਸਿਤਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਨਿਸ੍ਕਰ੍ਸਣਦੂਸਿਤਾ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਵਪਾਟਿਕੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪਾਠੇ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵ੍ਰਣਾ ਏਵ ਯਾਪ੍ਯਾਃ, ਯੇ ਚ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਸ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਸਾਧ੍ਯਾ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਤਥਾ | ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਨਰਾਣਾਮਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ ||੯||
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा | घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ||९||
🔊 Audio coming soon
ਤ ਏਤੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਨ ਨਿਯਮੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਏਵ, ਯਾਪ੍ਯਾ ਵਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਏਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨਿਯਮਂ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਾਰਿਣਃ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਰਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿਣਾਂ ਚ||੯||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
ਯਾਪਨੀਯਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ ਧਾਰਯਤੇ ਤੁ ਯਮ੍ | ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਤੁ ਨਿਵਤ੍ਤਾਯਾਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੦|| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਧਾਰਯਤਿ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਤਮਾਤੁਰਮ੍ | ਪ੍ਰਪਤਿਸ੍ਯਦਿਵਾਗਾਰਂ ਵਿਸ੍ਕਮ੍ਭਃ ਸਾਧੁਯੋਜਿਤਃ ||੧੧||
यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् | क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति ||१०|| प्राप्ता क्रियां धारयति याप्यव्याधितमातुरम् | प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः ||११||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਕੀਦਸ਼ੋ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਾਹ- ਯਾਪਨੀਯਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਪ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮੇਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰੋਤਿ ਨ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮੂਲੋਚ੍ਛੇਦਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ| ਵਿਸ੍ਕਮ੍ਭਃ ਸ੍ਥੂਣਾ||੧੦-੧੧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਵਦੁਦ੍ਗਤਾਃ ਪ੍ਰਸੇਕਿਨੋਨ੍ਤਃਪੂਯਵੇਦਨਾਵਨ੍ਤੋਸ਼੍ਵਾਪਾਨਵਦੁਦ੍ਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾਃ , ਕੇਚਿਤ੍ ਕਠਿਨਾ ਗੋਸ਼ਙ੍ਗਵਦੁਦ੍ਗਤਮਦੁਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਅਪਰੇ ਦੁਸ੍ਟਰੁਧਿਰਾਸ੍ਰਾਵਿਣਸ੍ਤਨੁਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਾ ਮਧ੍ਯੋਨ੍ਨਤਾਃ, ਕੇਚਿਦਵਸਨ੍ਨਸ਼ੁਸਿਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ਣਤੂਲਵਤ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਵਨ੍ਤੋ ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ, ਵਸਾਮੇਦੋਮਜ੍ਜਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਰਾਵਿਣਸ਼੍ਚ ਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਾਃ, ਪੀਤਾਸਿਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਾਤਵਾਹਿਨਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਃ, ਤ ਏਵੋਭਯਤੋਭਾਗਵ੍ਰਣਮੁਖੇਸੁ ਪੂਯਰਕ੍ਤਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣਃ, (ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਾਨਾਂ ਚ ) ਸਰ੍ਵਤੋਗਤਯਸ਼੍ਚਾਣੁਮੁਖਾ ਮਾਂਸਬੁਦ੍ਬੁਦਵਨ੍ਤਃ, ਸਸ਼ਬ੍ਦਵਾਤਵਾਹਿਨਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਾਃ, ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਾਨਾਂ ਚ ਪੂਯਰਕ੍ਤਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣੋਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਭਿਨ੍ਨੇ ਵਾ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲੇ ਯਤ੍ਰ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ||੧੨||
अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः- मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्तःपूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः , केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः, अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलास्राविणो वा मध्योन्नताः, केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः, वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः, पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः, त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः, (क्षीणमांसानां च ) सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः, सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः, क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः, भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਵਦੁਦ੍ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ ਸ੍ਰਾਵਬਹੁਲਾਃ| ਅਸ਼੍ਵਾਪਾਨਵਤ੍ ਵਡਵਾਯੋਨਿਵਤ੍, ਉਦ੍ਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਃ| ਕੇਚਿਦਵਸਨ੍ਨਸ਼ੁਸਿਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਨਿਮ੍ਨਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਵਸਾਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਸਾ ਮਾਂਸਨਿਰ੍ਯਾਸਃ, ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਃ ਅਰ੍ਧਵਿਲੀਨਘਤਾਕਾਰੋ ਮਸ੍ਤਕਮਜ੍ਜਾ| ਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਾ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਾ ਨ ਪੁਨਰਭਿਘਾਤਜਾਃ, ਤੇ ਹ੍ਯੇਵਮ੍ਭੂਤਾ ਅਪਿ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਜਾਨਸਾਧ੍ਯਾਨਭਿਧਾਯ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਪੀਤਾਸਿਤਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਵ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾ ਏਵ| ਉਭਯਤੋਭਾਗਵ੍ਰਣਮੁਖੇਸ੍ਵਿਤਿ ਗੁਦਵਦਨੋਭਯਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪੂਯਾਦਿਵਾਹਿਨਃ| ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁਗਤਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ਕੀਦਸ਼ਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਾਃ ਕੀਦਸ਼ਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਸ਼ਬ੍ਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਾਨਾਂ ਕੀਦਸ਼ਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੀਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲੇ ਭਿਨ੍ਨੇ| ਕੀਦਸ਼ਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਭਿਨ੍ਨੇ ਵਾ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਸਾਂ ਮੇਦੋਥ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਚ ਯਃ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ | ਆਗਨ੍ਤੁਸ੍ਤੁ ਵ੍ਰਣਃ ਸਿਧ੍ਯੇਨ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਦ੍ਦੋਸਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੩||
भवति चात्र- वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् | आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसम्भवः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਾਵਬੋਧਾਯ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩||
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 14
ਅਮਰ੍ਮੋਪਹਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਿਰਾਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਵਰ੍ਜਿਤੇ | ਵਿਕਾਰੋਯੋਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਤਦਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੪||
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते | विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਰਿਗਹੀਤਾਨਾਮਪਿ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਮਰ੍ਮੋਪਹਿਤੇ ਨ ਮਰ੍ਮਸਮੀਪਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ, ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵੇ ਤ੍ਵਚੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਰਾਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਵਰ੍ਜਿਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਸਿਰਾਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਵਰ੍ਜਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਸਿਰਾਦਿਪਦੇਨ ਸ੍ਥੂਲਸਿਰਾਵਰ੍ਜਿਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਵਿਕਾਰੋ ਯੋਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਵਿਕਾਰੋਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਃ, ਅਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨੋਪਿ, ਤਦਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍; ਏਤੇਨ ਸੁਵੈਦ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇਪਿ ਸੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ਜਾਤੇਪਿ ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕਰ੍ਮਜੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੁਸ੍ਠਵਾਤਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦੀਨਪਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ||੧੩-੧੪||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ; ਧਾਤੂਨਨੁਗਤਃ ਸ਼ਨੈਃ | ਨ ਸ਼ਕ੍ਯ ਉਨ੍ਮੂਲਯਿਤੁਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਕ੍ਸ ਇਵਾਮਯਃ ||੧੫|| ਸ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧਾਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਣੇਨ ਚ | ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੌਸਧਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੋ ਯਥਾ ||੧੬||
क्रमेणोपचयं प्राप्य ; धातूननुगतः शनैः | न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः ||१५|| स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च | निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਸ੍ਯਚਿਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਾਪਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਕਾਰਣਾਦਸ੍ਟਫਲੈਰੌਸਧੈਃ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ ਇਤਿ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮਪਥ੍ਯਕਾਰਿਣੋ ਦੋਸਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍| ਕਸ਼੍ਚਿਦਨੁਪੇਕ੍ਸਿਤੋਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰੌਸਧਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ|- ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੋਦਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਬਲਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਪਰਿਣਾਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਚਕਾਰੇਣ ਰੋਹਿਣਿਕਾਵਲਯਮੁਖਰੋਗਿਣਾਮੌਸਧਵੀਰ੍ਯੋਪਘਾਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਿ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਧਾਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਣੇਨ ਚੇਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਸੁ ਚੈਤਦ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਪਸ੍ਮਾਰਾਦਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਅਤੋ ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਅਬਦ੍ਧਮੂਲਃ ਕ੍ਸੁਪਕੋ ਯਦ੍ਵਦੁਤ੍ਪਾਟਨੇ ਸੁਖਃ ||੧੭||
अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते | अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਏਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਪ੍ਰਕਰਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਪਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤੋ ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਧਮਨੀਸ੍ਥਿਤੋ ਯੋ ਨਾਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਸ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਂਵਦਿਤ੍ਯਾਹ - ਅਬਦ੍ਧਮੂਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੁਪਕਃ ਅਤਿਬਾਲਵਕ੍ਸਃ||੧੭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵੌਸ੍ਠਃ ਪਿਡਕੀ ਸਮਃ | ਅਵੇਦਨੋ ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵੋ ਵ੍ਰਣਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ ||੧੮||
त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः | अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍; ਯਥਾ- ਘਤਮਾਯੁਰਿਤਿ ; ਤੈਰ੍ਦੋਸਾਕਤਿਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ| ‘ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭਿਰਾਕਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਂ, ਮਦੁਕਠਿਨਂ ਸਂਵਤਵਿਵਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤ੍ਰਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਿ ਦੋਸਾਃ, ਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯਃ,ਤੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ਼੍ਯਾਵੌਸ੍ਠ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਸ੍ਣਪਾਣ੍ਡੁਃ, ਪ੍ਰਸੀਦਚ੍ਛੋਣਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼੍ਯਾਵੌਸ੍ਠਤਾਂ ਕਸਾਯਪਰਿਸੇਕਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਕਤਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਪਿਡਕਾਃ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਿ ਸ ਪਿਡਕੀ, ਪਿਡਕਾ ਵ੍ਰਣੌਸ੍ਠੇਣੁਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਃ| ‘ਅਪਿਡਕੀ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਿਡਕਾ ਅਸ੍ਯੇਤਿ| ਸਮਃ ਸਮਤਲਃ| ਅਵੇਦਨ ਇਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤੋਦਾਦਿਵੇਦਨਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਅਵੇਦਨਃ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਵੇਦਨਾ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ, ਯੇਨ ਸੁਰੂਢੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- ‘ਅਸ਼ੂਨਮਰੁਜਂ ਵ੍ਰਣਮ੍’ ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਕਪੋਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਲੇਦਵਰ੍ਜਿਤਾਃ | ਸ੍ਥਿਰਾਸ਼੍ਚਿਪਿਟਿਕਾਵਨ੍ਤੋ ਰੋਹਤੀਤਿ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੯||
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः | स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਰੋਹਦ੍ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਪੋਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕਪੋਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਧੂਸਰਾਃ| ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਕਠਿਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਿਪਿਟਿਕਾਵਨ੍ਤ ਇਤਿ ਚਰ੍ਮਚੇਲੀਯੁਕ੍ਤਾਃ; ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚਰ੍ਮਚੇਲੀਸਮ੍ਭਵਃ| ਵ੍ਰਣੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਵੇਤਾ ਯਾ ਉਚ੍ਚਟਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ ਸਾ ‘ਚਰ੍ਮਚੇਲੀ’ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਪਿਟਿਕਾਵਨ੍ਤ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਰੋਹਤਿ ਰੋਹਂ ਗਚ੍ਛਤਿ||੧੯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਮਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਸ਼ੂਨਮਰੁਜਂ ਵ੍ਰਣਮ੍ | ਤ੍ਵਕ੍ਸਵਰ੍ਣਂ ਸਮਤਲਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਢਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੦||
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् | त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਢਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਮਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਂ ਰੂਢਮਾਰ੍ਗਂ ਰੂਢਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਦੇਨੋਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਛੂਨਤਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ| ਤ੍ਵਕ੍ਸਵਰ੍ਣਂ ਤ੍ਵਚਾ ਸਮਾਨਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਤਲਮਿਤਿ ਸਦਸ਼ਂ ਕਰਤਲੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇਨ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤ੍ਵਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਦੇਨੋਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਛੂਨਤਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ,ਸਮਤਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਧੋਨਿਮ੍ਨਤਾ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ‘ਸਮਸ੍ਤਲੇ ਸ ਸਮਤਲ’ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਤੇ||੨੦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਭਿਘਾਤਾਦਜੀਰ੍ਣਤਃ | ਹਰ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਵਾਪਿ ਵ੍ਰਣੋ ਰੂਢੋਪਿ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ||੨੧||
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः | हर्षात् क्रोधाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ਰੂਢਵ੍ਰਣਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ‘ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਯਂ ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸ੍ਵਪਰਿਗਹੀਤ ਇਤ੍ਯਨਾਰ੍ਸਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯ ਇਤਿ||੨੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੩||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੩||