Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kr̥tyākr̥tyavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
tatra kr̥tyāḥ sādhyāḥ; tē dvividhāḥ- sukhasādhyāḥ, kr̥cchrasādhyāśca| akr̥tyā asādhyāḥ; tē'pi dvividhāḥ- yāpyāḥ, pratyākhyēyāśca; iti kr̥tyākr̥tyapadadvayēna sarvamuktam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
tatra, vayaḥsthānāṁ dr̥ḍhānāṁ prāṇavatāṁ sattvavatāṁ (ātmavatāṁ) ca sucikitsyā vraṇāḥ; ēkasmin vā puruṣē yatraitadguṇacatuṣṭayaṁ tasya sukhasādhanīyatamāḥ |
tatra, vayaḥsthānāṁ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rōhanti; dr̥ḍhānāṁ sthirabahumāṁsatvācchastramavacāryamāṇaṁ sirāsnāyvādiviśēṣānna prāpnōti; prāṇavatāṁ vēdanābhighātāhārayantraṇādibhirna glānirutpadyatē; sattvavatāṁ dāruṇairapi kriyāviśēṣairna vyathā bhavati; tasmādētēṣāṁ sukhasādhanīyatamāḥ ||3||
View original
तत्र, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां (आत्मवतां) च सुचिकित्स्या व्रणाः; एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः |
तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति; दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति; प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते; सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति; तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः ||३||
tatra yathā vraṇasyākr̥tigandhavarṇādiviśēṣāḥ sādhyāsādhyavidhau bhavanti, tathā''turasyāpi kē'pi kē'pi guṇā bhavanti, tāṁstān darśayannāha- tatra vayaḥsthānāmityādi| vayaḥsthānāṁ taruṇānāṁ; dr̥ḍhā gūḍhasandhisirāsnāyavaḥ, ētēna susaṁhatasamaśarīrā abhiprētāḥ; prāṇavatāṁ śaktiyuktānāṁ; sattvavatāṁ vyasanē'pyanākulānāṁ; cakārādanuktā'pyāturōpakramaṇīyōktā āturasya guṇasampat samuccīyatē| prāṇavatāmityasyāgrē ‘ātmavatāṁ’ iti pañcamaṁ guṇaṁ kēcit paṭhanti| tatra, ātmavatāṁ jitēndriyāṇāmityarthaḥ| atraikaguṇēna sukhasādhyatvaṁ, dvābhyāṁ tribhiśca sukhasādhyataratvaṁ, caturbhiḥ sukhasādhyatamatvaṁ ca, ētadēva prakaṭayannāha- ēkasmin vā puruṣa ityādi| vāśabda ēkatra sarvaguṇānāṁ duṣprāptikhyāpanārthaḥ| tasyēti puruṣasyētyarthaḥ| sukhasādhanīyatamā ‘vraṇā’ iti śēṣaḥ| tatra yēṣāṁ guṇānāṁ yēna yēna sukhasādhyatvaṁ tattannirdiśannāha- tatra vayaḥsthānāmityādi| pratyagraṁ nūtanam| sthiram acalam| prāṇavatāmityādi| glāniratra śarīraśaithilyam| atrāpi ‘ātmavatām’ iti pañcamaguṇasya kēciddhētuṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| sattvavatāmityādi| dāruṇairduḥsahaiḥ, kriyāviśēṣaiścikitsāprakāraiḥ| tasmādityādi| ētēṣāṁ puruṣāṇāmityarthaḥ| sukhasādhanīyatamāḥ ‘vraṇā’ iti śēṣaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ta ēva viparītaguṇā vr̥ddhakr̥śālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ ||4||
View original
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ||४||
pūrvōktaguṇānāṁ viparyayamāha- ta ēva viparītaguṇā ityādi| ēkaguṇābhāvāt kr̥cchrasādhyatvaṁ, dvitriguṇābhāvāt kr̥cchrasādhyataratvaṁ, caturguṇābhāvāt kr̥cchrasādhyatamatvam| atra kēcit ‘anātmavatsu ca’ iti pañcamaṁ viparītaguṇaṁ paṭhanti| tēṣāṁ matē cakārēṇāturōpakramaṇīyōktaguṇāsampūrṇatā'nuktā'pi samuccīyatē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapr̥ṣṭhakarṇaphalakōṣōdarajatrumukhābhyantarasaṁsthāḥ sukharōpaṇīyā vraṇāḥ ||5||
View original
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ||५||
āturaviśēṣēṇa kr̥tyākr̥tyān pratipādya tadavayavaviśēṣasambhavatvēna vraṇānāṁ kr̥tyatvaṁ darśayannāha- sphikpāyuprajananētyādi| sphicau kaṭiprōthau ‘pōdau’ iti lōkē, pāyurgudaṁ, prajananaṁ guhyapradēśaḥ, gaṇḍau gallau, phalakōṣō'ṇḍakōṣaḥ, jatru grīvāmūlam||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
akṣidantanāsāpāṅgaśrōtranābhijaṭharasēvanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ saphēnapūyaraktānilavāhinō'ntaḥśalyāśca duścikitsyāḥ; adhōbhāgāścōrdhvabhāganirvāhiṇō , rōmāntōpanakhamarmajaṅghāsthisaṁśritāśca, bhagandaramapi cāntarmukhaṁ sēvanīkuṭakāsthisaṁśritam ||6||
kuṣṭhināṁ viṣajuṣṭānāṁ śōṣiṇāṁ madhumēhinām |
vraṇāḥ kr̥cchrēṇa sidhyanti yēṣāṁ cāpi vraṇē vraṇāḥ ||7||
View original
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः; अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो , रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च, भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम् ||६||
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् |
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ||७||
sādhyabhēdān kr̥cchrasādhyān darśayannāha- akṣidantanāsētyādi| apāṅgō bhrūpucchāntaḥ| nitambaḥ kaṭēḥ paścādbhāgaḥ| vakṣa uraḥ, sandhibhāgaḥ sandhipradēśaḥ| vāhiśabdaḥ saphēnapūyādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| antaḥśalyā ābhyantaraśalyāḥ| adhōbhāgāścōrdhvabhāganirvāhiṇa iti adhōbhāgagatā yē vraṇāstē yadōrdhvamukhā bhavanti tadōrdhvabhāganirvāhiṇa ucyantē| rōmāntōpanakhētyādi rōmāntaḥ kēśāntaḥ, upanakhaṁ nakhasamīpaṁ, jaṅghāsthi gulphajānvantarāsthi| bhagandaramapi cāntarmukhamiti gudē abhyantaraṁ mukhaṁ yasyētyarthaḥ| sēvanīkuṭakāsthisaṁśritaṁ ‘bhagandaram’ iti śēṣaḥ, kuṭakāsthi śrōṇikāṇḍāsthi, ‘mayūrāsthi’ iti lōkō brūtē| anyē tu ‘kuṭakāsthisaṁśritaṁ’ ityatra ‘upasthasaṁśritaṁ’ iti paṭhanti; tēṣāṁ matē upasthō mūtramārgaḥ| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣajuṣṭānāṁ puruṣāṇāṁ yē vraṇā ityarthaḥ||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi, granthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ kōṣṭhajāśca tvagdōṣiṇāṁ pramēhiṇāṁ vā yē parikṣatēṣu dr̥śyantē, śarkarā sikatāmēhō vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkarōpakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṁ niṣkōṣaṇadūṣitāśca dantavēṣṭā visarpāsthikṣatōraḥkṣatavraṇagranthiprabhr̥tayaśca yāpyāḥ ||8||
View original
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि, ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते, शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ||८||
sādhyān dvividhānabhidhāyāsādhyabhēdaṁ yāpyaṁ darśayannāha- avapāṭikētyādi| granthikṣatakrimaya iti granthyupalakṣitō yō kṣatastatra yē kr̥maya ityarthaḥ| pratiśyāyajāḥ kōṣṭhajāśca kr̥maya iti sambandhaḥ| tvagdōṣiṇāṁ pramēhiṇāṁ vā yē parikṣatēṣu dr̥śyanta iti tvagdōṣapramēharōgayōḥ kṣatē sati yē kr̥mayō dr̥śyanta ityarthaḥ| śarkarēti aśmarī vātabhinnētyarthaḥ| sikatāmēhō mēhaviśēṣaḥ| vātakuṇḍalikāṣṭhīlē mūtrāghātaviśēṣau| niṣkōṣaṇadūṣitāśca dantavēṣṭā iti niṣkōṣaṇaṁ saviṣō dantarañjakānāṁ śāṇō'bhidhīyatē; ētēnaitaduktaṁ bhavati- dantān rañjayanti yē puruṣāstēṣāṁ yaddantaniśānārthaṁ saviṣaṁ dantakāṣṭhaṁ tēna yadā dūṣitā dantavēṣṭā ityarthaḥ| ‘niścakṣaṇadūṣitā’ ityanyē paṭhanti, ‘niṣkarṣaṇadūṣitā’ ityaparē, tatrāpi sa ēvārthaḥ| atrāvapāṭikētyādau pāṭhē yē vraṇāḥ sambhavanti tē vraṇā ēva yāpyāḥ, yē ca vyādhayastēṣu vyādhiṣu satsu yē vraṇāstē yāpyā ityabhiprāyaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṁ tathā |
ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām ||9||
View original
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा |
घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ||९||
ta ētē nirdiṣṭā na niyamēna sādhyāḥ sādhyā ēva, yāpyā vā yāpyā ēvētyuktēṣvaniyamaṁ kriyayā darśayannāha- sādhyā ityādi| ghnanti prāṇānasādhyāstviti kālāntaraprāṇahāriṇaḥ sadyaḥ prāṇān ghnantītyarthaḥ| akriyāvatāmiti kriyārahitānāṁ viruddhakriyākāriṇāṁ ca||9||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
yāpanīyaṁ vijānīyāt kriyā dhārayatē tu yam |
kriyāyāṁ tu nivr̥ttāyāṁ sadya ēva vinaśyati ||10||
prāptā kriyāṁ dhārayati yāpyavyādhitamāturam |
prapatiṣyadivāgāraṁ viṣkambhaḥ sādhuyōjitaḥ ||11||
View original
यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् |
क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति ||१०||
प्राप्ता क्रियां धारयति याप्यव्याधितमातुरम् |
प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः ||११||
atha kīdr̥śō yāpyastamāha- yāpanīyaṁ vijānīyādityādi| yāpyē prāṇadhāraṇamēva kriyā karōti na punarvyādhimūlōcchēdamiti darśayannāha- prāptā kriyētyādi|- prāptā vaidyēna prayuktā| viṣkambhaḥ sthūṇā||10-11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ- māṁsapiṇḍavadudgatāḥ prasēkinō'ntaḥpūyavēdanāvantō'śvāpānavadudvr̥ttauṣṭhāḥ , kēcit kaṭhinā gōśr̥ṅgavadudgatamr̥dumāṁsaprarōhāḥ, aparē duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇō vā madhyōnnatāḥ, kēcidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavantō durdarśanāḥ, vasāmēdōmajjamastuluṅgasrāviṇaśca dōṣasamutthāḥ, pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca kōṣṭhasthāḥ, ta ēvōbhayatōbhāgavraṇamukhēṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṁsānāṁ ca ) sarvatōgatayaścāṇumukhā māṁsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṁsānāṁ ca pūyaraktanirvāhiṇō'rōcakāvipākakāsaśvāsōpadravayuktāḥ, bhinnē vā śiraḥkapālē yatra mastuluṅgadarśanaṁ tridōṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyēti ||12||
View original
अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः- मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्तःपूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः , केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः, अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलास्राविणो वा मध्योन्नताः, केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः, वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः, पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः, त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः, (क्षीणमांसानां च ) सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः, सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः, क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः, भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ||१२||
māṁsapiṇḍavadudgatā ityādi| prasēkinaḥ srāvabahulāḥ| aśvāpānavat vaḍavāyōnivat, udvr̥ttauṣṭhā utsannavartmānaḥ| kēcidavasannaśuṣiraparyantā iti nimnacchidrāvasānā ityarthaḥ| vasā māṁsaniryāsaḥ, mastuluṅgaḥ ardhavilīnaghr̥tākārō mastakamajjā| dōṣasamutthā iti vātādidōṣajā na punarabhighātajāḥ, tē hyēvambhūtā api sidhyanti| dōṣajānasādhyānabhidhāya kōṣṭhasthān darśayitumāha- pītāsitamūtrētyādi| ta ēva kōṣṭhasthā ēva| ubhayatōbhāgavraṇamukhēṣviti gudavadanōbhayamārgābhyāṁ vraṇamukhamārgēṇa pūyādivāhinaḥ| sarvavraṇavastugatā vraṇāḥ kīdr̥śā asādhyā ityāha- sarvata ityādi| śiraḥkaṇṭhasthāḥ kīdr̥śā asādhyā ityāha- saśabdētyādi| kṣīṇamāṁsānāṁ kīdr̥śā asādhyā ityāha- kṣīṇētyādi| śiraḥkapālē bhinnē| kīdr̥śā asādhyā ityāha- bhinnē vā śiraḥkapāla ityādi||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
bhavati cātra- vasāṁ mēdō'tha majjānaṁ mastuluṅgaṁ ca yaḥ sravēt |
āgantustu vraṇaḥ sidhyēnna sidhyēddōṣasambhavaḥ ||13||
View original
भवति चात्र- वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् |
आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसम्भवः ||१३||
anantarōktamēvārthaṁ sukhāvabōdhāya ślōkēna darśayannāha- bhavati cātrētyādi||13||
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 14
amarmōpahitē dēśē sirāsandhyasthivarjitē |
vikārōyō'nuparyēti tadasādhyasya lakṣaṇam ||14||
View original
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते |
विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम् ||१४||
aparigr̥hītānāmapi vraṇānāmavasthāviśēṣaprāptyā'sādhyatvaṁ darśayannāha- amarmētyādi|- amarmōpahitē na marmasamīpavyavasthitē, dēśē śarīrāvayavē tvacītyarthaḥ| sirāsandhyasthivarjita ityatrādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna sirāsandhyasthyādivarjita ityarthaḥ; ētēna snāyudhamanīvarjita ityuktam| anyē sirādipadēna sthūlasirāvarjita ityāhuḥ| vikārō yō'nuparyēti vikārō'tra vraṇaḥ, anuparyēti sarvatō dhātūn vyāpnōti cikitsyamānō'pi, tadasādhyasya lakṣaṇam; ētēna suvaidyōpakramē'pi supradēśajātē'pi yadā sarvadhātuvyāptirdr̥śyatē, tadā jñāyatē karmajō'yaṁ vyādhiriti| anyē tu vikāraśabdēna kuṣṭhavātaraktakṣayādīnapi kathayanti||13-14||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
kramēṇōpacayaṁ prāpya ; dhātūnanugataḥ śanaiḥ |
na śakya unmūlayituṁ vr̥ddhō vr̥kṣa ivāmayaḥ ||15||
sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇēna ca |
nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagrahō yathā ||16||
View original
क्रमेणोपचयं प्राप्य ; धातूननुगतः शनैः |
न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः ||१५||
स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च |
निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा ||१६||
ēvaṁ vyādhēḥ kasyacidutpattāvēvāsādhyatvaṁ pratipādyāparasyāpi vyādhēḥ sādhyasyāpyupēkṣayā'sādhyatvaṁ darśayannāha- kramēṇētyādi| kutaḥ punaḥ kāraṇādr̥ṣṭaphalairauṣadhaiḥ sa vyādhirnōpaśāmyatītyāha- sa sthiratvādityādi|- sa iti upēkṣitō vyādhirityarthaḥ; sthiratvāditi sthiratvamapathyakāriṇō dōṣabāhulyāt| kaścidanupēkṣitō'pyutpattāvēva vyādhirauṣadhavīryāṇi hantītyatra hētvantaramāha- mahattvāccēti|- mahattvaṁ cōdarādivyādhinidānabalaprāktanakarmapariṇāmasamprāptiviśēṣairdraṣṭavyaṁ, cakārēṇa rōhiṇikāvalayamukharōgiṇāmauṣadhavīryōpaghātē svabhāvō'pi hēturiti samuccīyatē| dhātvanukramaṇēna cēti kuṣṭhādiṣu caitaddraṣṭavyam| duṣṭagraha iti skandāpasmārādika ityarthaḥ||15-16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
atō yō viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyatē |
abaddhamūlaḥ kṣupakō yadvadutpāṭanē sukhaḥ ||17||
View original
अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते |
अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः ||१७||
ētannirdiṣṭārthaprakaraṇaviparyayēṇāpi sukhasādhyatvaṁ darśayannāha- atō yō viparītaḥ syādityādi| marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīsthitō yō nānuparyēti sa sukhasādhya ucyatē| kiṁvadityāha - abaddhamūla ityādi| kṣupakaḥ atibālavr̥kṣaḥ||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
tribhirdōṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
avēdanō nirāsrāvō vraṇaḥ śuddha ihōcyatē ||18||
View original
त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः |
अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते ||१८||
idānīṁ vraṇasya śuddhilakṣaṇamāha- tribhirdōṣairanākrānta ityādi| dōṣaśabdō'tra dōṣakāryēṣu vraṇākr̥tigandhavarṇasrāvavēdanāsu vartatē, kāryē kāraṇōpacārāt; yathā- ghr̥tamāyuriti ; tairdōṣākr̥tigandhādibhiranākrāntaḥ| ‘tribhirdvandvaiḥ’ ityanyē paṭhanti; tē tu dvandvaśabdamabhivyaktau varṇayanti, tēna dōṣatrayābhivyaktibhirākr̥tyādibhiranākrānta iti sa ēvārthaḥ| anyē tu śītōṣṇaṁ, mr̥dukaṭhinaṁ saṁvr̥tavivr̥tamiti dvandvatrayaṁ manyantē| aparē tu ‘dvandvāni dōṣāḥ, tē cātra vātādayaḥ,tairanākrānta’ iti vyākhyānayanti| śyāvauṣṭha iti kiñcitkr̥ṣṇapāṇḍuḥ, prasīdacchōṇitatvāt; anyē śyāvauṣṭhatāṁ kaṣāyapariṣēkābhyaṅgādikr̥tāṁ vadanti| piḍakāḥ yasya santi sa piḍakī, piḍakā vraṇauṣṭhē'ṇumāṁsāṅkurāḥ| ‘apiḍakī’ ityanyē paṭhanti, tatra na vidyantē piḍakā asyēti| samaḥ samatalaḥ| avēdana iti na vidyatē vātādīnāṁ tōdādivēdanā yasya sa avēdanaḥ, sāmānyaśuddhavraṇavēdanā tu vidyata ēva, yēna surūḍhē vakṣyati- ‘aśūnamarujaṁ vraṇam’ iti||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
kapōtavarṇapratimā yasyāntāḥ klēdavarjitāḥ |
sthirāścipiṭikāvantō rōhatīti tamādiśēt ||19||
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः |
स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् ||१९||
rōhadvraṇalakṣaṇaṁ nirdiśannāha- kapōtavarṇapratimā ityādi|- kapōtavarṇapratimāḥ pāṇḍudhūsarāḥ| sthirāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| cipiṭikāvanta iti carmacēlīyuktāḥ; viśuṣyamāṇatvāttvacaścarmacēlīsambhavaḥ| vraṇē śuṣkasūkṣmaśvētā yā uccaṭati tvak sā ‘carmacēlī’ iti kathyatē| anyē tu ‘apiṭikāvanta’ iti paṭhanti| rōhati rōhaṁ gacchati||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṁ vraṇam |
tvaksavarṇaṁ samatalaṁ samyagrūḍhaṁ vinirdiśēt ||20||
View original
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् |
त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ||२०||
samyagrūḍhavraṇasya lakṣaṇaṁ darśayannāha- rūḍhavartmānamagranthimityādi| rūḍhavartmānaṁ rūḍhamārgaṁ rūḍhavraṇavastvityarthaḥ| agranthipadēnōpariṣṭācchūnatā niṣiddhā| tvaksavarṇaṁ tvacā samānavarṇamityarthaḥ| samatalamiti sadr̥śaṁ karatalēna jihvātalēna vētyarthaḥ, anyē ‘tvagranthipadēnōpariṣṭācchūnatā niṣiddhā,samatalaśabdēnādhōnimnatā niṣidhyatē’ iti vadanti| tēṣāṁ matē ‘samastalē sa samatala’ iti yōjyatē||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
dōṣaprakōpādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ |
harṣāt krōdhādbhayādvā'pi vraṇō rūḍhō'pi dīryatē ||21||
View original
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः |
हर्षात् क्रोधाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते ||२१||
kēcidatrādhyāyāntē rūḍhavraṇavyāpatpāṭhaṁ paṭhanti ‘dōṣaprakōpāt’ ityādi; ayaṁ ca ślōkaḥ sarvēṣvapi nibandhēṣvaparigr̥hīta ityanārṣaḥ, tasmānna paṭhanīya iti||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē kr̥tyākr̥tyavidhirnāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ ||23||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē trayōviṁśō'dhyāyaḥ||23||