Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కృత్యాకృత్యవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కృత్యాః సాధ్యాః; తే ద్వివిధాః- సుఖసాధ్యాః, కృచ్ఛ్రసాధ్యాశ్చ| అకృత్యా అసాధ్యాః; తేఽపి ద్వివిధాః- యాప్యాః, ప్రత్యాఖ్యేయాశ్చ; ఇతి కృత్యాకృత్యపదద్వయేన సర్వముక్తం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
తత్ర, వయఃస్థానాం దృఢానాం ప్రాణవతాం సత్త్వవతాం (ఆత్మవతాం) చ సుచికిత్స్యా వ్రణాః; ఏకస్మిన్ వా పురుషే యత్రైతద్గుణచతుష్టయం తస్య సుఖసాధనీయతమాః | తత్ర, వయఃస్థానాం ప్రత్యగ్రధాతుత్వాదాశు వ్రణా రోహంతి; దృఢానాం స్థిరబహుమాంసత్వాచ్ఛస్త్రమవచార్యమాణం సిరాస్నాయ్వాదివిశేషాన్న ప్రాప్నోతి; ప్రాణవతాం వేదనాభిఘాతాహారయంత్రణాదిభిర్న గ్లానిరుత్పద్యతే; సత్త్వవతాం దారుణైరపి క్రియావిశేషైర్న వ్యథా భవతి; తస్మాదేతేషాం సుఖసాధనీయతమాః ||3||
तत्र, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां (आत्मवतां) च सुचिकित्स्या व्रणाः; एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः | तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति; दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति; प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते; सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति; तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యథా వ్రణస్యాకృతిగంధవర్ణాదివిశేషాః సాధ్యాసాధ్యవిధౌ భవంతి, తథాఽఽతురస్యాపి కేఽపి కేఽపి గుణా భవంతి, తాంస్తాన్ దర్శయన్నాహ- తత్ర వయఃస్థానామిత్యాది| వయఃస్థానాం తరుణానాం; దృఢా గూఢసంధిసిరాస్నాయవః, ఏతేన సుసంహతసమశరీరా అభిప్రేతాః; ప్రాణవతాం శక్తియుక్తానాం; సత్త్వవతాం వ్యసనేఽప్యనాకులానాం; చకారాదనుక్తాఽప్యాతురోపక్రమణీయోక్తా ఆతురస్య గుణసంపత్ సముచ్చీయతే| ప్రాణవతామిత్యస్యాగ్రే ‘ఆత్మవతాం’ ఇతి పంచమం గుణం కేచిత్ పఠంతి| తత్ర, ఆత్మవతాం జితేంద్రియాణామిత్యర్థః| అత్రైకగుణేన సుఖసాధ్యత్వం, ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చ సుఖసాధ్యతరత్వం, చతుర్భిః సుఖసాధ్యతమత్వం చ, ఏతదేవ ప్రకటయన్నాహ- ఏకస్మిన్ వా పురుష ఇత్యాది| వాశబ్ద ఏకత్ర సర్వగుణానాం దుష్ప్రాప్తిఖ్యాపనార్థః| తస్యేతి పురుషస్యేత్యర్థః| సుఖసాధనీయతమా ‘వ్రణా’ ఇతి శేషః| తత్ర యేషాం గుణానాం యేన యేన సుఖసాధ్యత్వం తత్తన్నిర్దిశన్నాహ- తత్ర వయఃస్థానామిత్యాది| ప్రత్యగ్రం నూతనం| స్థిరం అచలం| ప్రాణవతామిత్యాది| గ్లానిరత్ర శరీరశైథిల్యం| అత్రాపి ‘ఆత్మవతాం’ ఇతి పంచమగుణస్య కేచిద్ధేతుం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| సత్త్వవతామిత్యాది| దారుణైర్దుఃసహైః, క్రియావిశేషైశ్చికిత్సాప్రకారైః| తస్మాదిత్యాది| ఏతేషాం పురుషాణామిత్యర్థః| సుఖసాధనీయతమాః ‘వ్రణా’ ఇతి శేషః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
త ఏవ విపరీతగుణా వృద్ధకృశాల్పప్రాణభీరుషు ద్రష్టవ్యాః ||4||
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ||४||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తగుణానాం విపర్యయమాహ- త ఏవ విపరీతగుణా ఇత్యాది| ఏకగుణాభావాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం, ద్విత్రిగుణాభావాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యతరత్వం, చతుర్గుణాభావాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యతమత్వం| అత్ర కేచిత్ ‘అనాత్మవత్సు చ’ ఇతి పంచమం విపరీతగుణం పఠంతి| తేషాం మతే చకారేణాతురోపక్రమణీయోక్తగుణాసంపూర్ణతాఽనుక్తాఽపి సముచ్చీయతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
స్ఫిక్పాయుప్రజననలలాటగండౌష్ఠపృష్ఠకర్ణఫలకోషోదరజత్రుముఖాభ్యంతరసంస్థాః సుఖరోపణీయా వ్రణాః ||5||
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఆతురవిశేషేణ కృత్యాకృత్యాన్ ప్రతిపాద్య తదవయవవిశేషసంభవత్వేన వ్రణానాం కృత్యత్వం దర్శయన్నాహ- స్ఫిక్పాయుప్రజననేత్యాది| స్ఫిచౌ కటిప్రోథౌ ‘పోదౌ’ ఇతి లోకే, పాయుర్గుదం, ప్రజననం గుహ్యప్రదేశః, గండౌ గల్లౌ, ఫలకోషోఽండకోషః, జత్రు గ్రీవామూలం||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
అక్షిదంతనాసాపాంగశ్రోత్రనాభిజఠరసేవనీనితంబపార్శ్వకుక్షివక్షఃకక్షాస్తనసంధిభాగగతాః సఫేనపూయరక్తానిలవాహినోఽంతఃశల్యాశ్చ దుశ్చికిత్స్యాః; అధోభాగాశ్చోర్ధ్వభాగనిర్వాహిణో , రోమాంతోపనఖమర్మజంఘాస్థిసంశ్రితాశ్చ, భగందరమపి చాంతర్ముఖం సేవనీకుటకాస్థిసంశ్రితం ||6|| కుష్ఠినాం విషజుష్టానాం శోషిణాం మధుమేహినాం | వ్రణాః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యంతి యేషాం చాపి వ్రణే వ్రణాః ||7||
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः; अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो , रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च, भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम् ||६|| कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् | व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ||७||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యభేదాన్ కృచ్ఛ్రసాధ్యాన్ దర్శయన్నాహ- అక్షిదంతనాసేత్యాది| అపాంగో భ్రూపుచ్ఛాంతః| నితంబః కటేః పశ్చాద్భాగః| వక్ష ఉరః, సంధిభాగః సంధిప్రదేశః| వాహిశబ్దః సఫేనపూయాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అంతఃశల్యా ఆభ్యంతరశల్యాః| అధోభాగాశ్చోర్ధ్వభాగనిర్వాహిణ ఇతి అధోభాగగతా యే వ్రణాస్తే యదోర్ధ్వముఖా భవంతి తదోర్ధ్వభాగనిర్వాహిణ ఉచ్యంతే| రోమాంతోపనఖేత్యాది రోమాంతః కేశాంతః, ఉపనఖం నఖసమీపం, జంఘాస్థి గుల్ఫజాన్వంతరాస్థి| భగందరమపి చాంతర్ముఖమితి గుదే అభ్యంతరం ముఖం యస్యేత్యర్థః| సేవనీకుటకాస్థిసంశ్రితం ‘భగందరం’ ఇతి శేషః, కుటకాస్థి శ్రోణికాండాస్థి, ‘మయూరాస్థి’ ఇతి లోకో బ్రూతే| అన్యే తు ‘కుటకాస్థిసంశ్రితం’ ఇత్యత్ర ‘ఉపస్థసంశ్రితం’ ఇతి పఠంతి; తేషాం మతే ఉపస్థో మూత్రమార్గః| విషజుష్టానామితి దూషీవిషజుష్టానాం పురుషాణాం యే వ్రణా ఇత్యర్థః||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
అవపాటికానిరుద్ధప్రకశసన్నిరుద్ధగుదజఠరాణి, గ్రంథిక్షతక్రిమయః ప్రతిశ్యాయజాః కోష్ఠజాశ్చ త్వగ్దోషిణాం ప్రమేహిణాం వా యే పరిక్షతేషు దృశ్యంతే, శర్కరా సికతామేహో వాతకుండలికాఽష్ఠీలా దంతశర్కరోపకుశః కంఠశాలూకం నిష్కోషణదూషితాశ్చ దంతవేష్టా విసర్పాస్థిక్షతోరఃక్షతవ్రణగ్రంథిప్రభృతయశ్చ యాప్యాః ||8||
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि, ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते, शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యాన్ ద్వివిధానభిధాయాసాధ్యభేదం యాప్యం దర్శయన్నాహ- అవపాటికేత్యాది| గ్రంథిక్షతక్రిమయ ఇతి గ్రంథ్యుపలక్షితో యో క్షతస్తత్ర యే కృమయ ఇత్యర్థః| ప్రతిశ్యాయజాః కోష్ఠజాశ్చ కృమయ ఇతి సంబంధః| త్వగ్దోషిణాం ప్రమేహిణాం వా యే పరిక్షతేషు దృశ్యంత ఇతి త్వగ్దోషప్రమేహరోగయోః క్షతే సతి యే కృమయో దృశ్యంత ఇత్యర్థః| శర్కరేతి అశ్మరీ వాతభిన్నేత్యర్థః| సికతామేహో మేహవిశేషః| వాతకుండలికాష్ఠీలే మూత్రాఘాతవిశేషౌ| నిష్కోషణదూషితాశ్చ దంతవేష్టా ఇతి నిష్కోషణం సవిషో దంతరంజకానాం శాణోఽభిధీయతే; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- దంతాన్ రంజయంతి యే పురుషాస్తేషాం యద్దంతనిశానార్థం సవిషం దంతకాష్ఠం తేన యదా దూషితా దంతవేష్టా ఇత్యర్థః| ‘నిశ్చక్షణదూషితా’ ఇత్యన్యే పఠంతి, ‘నిష్కర్షణదూషితా’ ఇత్యపరే, తత్రాపి స ఏవార్థః| అత్రావపాటికేత్యాదౌ పాఠే యే వ్రణాః సంభవంతి తే వ్రణా ఏవ యాప్యాః, యే చ వ్యాధయస్తేషు వ్యాధిషు సత్సు యే వ్రణాస్తే యాప్యా ఇత్యభిప్రాయః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
సాధ్యా యాప్యత్వమాయాంతి యాప్యాశ్చాసాధ్యతాం తథా | ఘ్నంతి ప్రాణానసాధ్యాస్తు నరాణామక్రియావతాం ||9||
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा | घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ||९||
🔊 Audio coming soon
త ఏతే నిర్దిష్టా న నియమేన సాధ్యాః సాధ్యా ఏవ, యాప్యా వా యాప్యా ఏవేత్యుక్తేష్వనియమం క్రియయా దర్శయన్నాహ- సాధ్యా ఇత్యాది| ఘ్నంతి ప్రాణానసాధ్యాస్త్వితి కాలాంతరప్రాణహారిణః సద్యః ప్రాణాన్ ఘ్నంతీత్యర్థః| అక్రియావతామితి క్రియారహితానాం విరుద్ధక్రియాకారిణాం చ||9||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
యాపనీయం విజానీయాత్ క్రియా ధారయతే తు యం | క్రియాయాం తు నివృత్తాయాం సద్య ఏవ వినశ్యతి ||10|| ప్రాప్తా క్రియాం ధారయతి యాప్యవ్యాధితమాతురం | ప్రపతిష్యదివాగారం విష్కంభః సాధుయోజితః ||11||
यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् | क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति ||१०|| प्राप्ता क्रियां धारयति याप्यव्याधितमातुरम् | प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः ||११||
🔊 Audio coming soon
అథ కీదృశో యాప్యస్తమాహ- యాపనీయం విజానీయాదిత్యాది| యాప్యే ప్రాణధారణమేవ క్రియా కరోతి న పునర్వ్యాధిమూలోచ్ఛేదమితి దర్శయన్నాహ- ప్రాప్తా క్రియేత్యాది|- ప్రాప్తా వైద్యేన ప్రయుక్తా| విష్కంభః స్థూణా||10-11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
అత ఊర్ధ్వమసాధ్యాన్ వక్ష్యామః- మాంసపిండవదుద్గతాః ప్రసేకినోఽంతఃపూయవేదనావంతోఽశ్వాపానవదుద్వృత్తౌష్ఠాః , కేచిత్ కఠినా గోశృంగవదుద్గతమృదుమాంసప్రరోహాః, అపరే దుష్టరుధిరాస్రావిణస్తనుశీతపిచ్ఛిలాస్రావిణో వా మధ్యోన్నతాః, కేచిదవసన్నశుషిరపర్యంతాః శణతూలవత్ స్నాయుజాలవంతో దుర్దర్శనాః, వసామేదోమజ్జమస్తులుంగస్రావిణశ్చ దోషసముత్థాః, పీతాసితమూత్రపురీషవాతవాహినశ్చ కోష్ఠస్థాః, త ఏవోభయతోభాగవ్రణముఖేషు పూయరక్తనిర్వాహిణః, (క్షీణమాంసానాం చ ) సర్వతోగతయశ్చాణుముఖా మాంసబుద్బుదవంతః, సశబ్దవాతవాహినశ్చ శిరఃకంఠస్థాః, క్షీణమాంసానాం చ పూయరక్తనిర్వాహిణోఽరోచకావిపాకకాసశ్వాసోపద్రవయుక్తాః, భిన్నే వా శిరఃకపాలే యత్ర మస్తులుంగదర్శనం త్రిదోషలింగప్రాదుర్భావః కాసశ్వాసౌ వా యస్యేతి ||12||
अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः- मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्तःपूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः , केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः, अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलास्राविणो वा मध्योन्नताः, केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः, वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः, पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः, त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः, (क्षीणमांसानां च ) सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः, सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः, क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः, भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ||१२||
🔊 Audio coming soon
మాంసపిండవదుద్గతా ఇత్యాది| ప్రసేకినః స్రావబహులాః| అశ్వాపానవత్ వడవాయోనివత్, ఉద్వృత్తౌష్ఠా ఉత్సన్నవర్త్మానః| కేచిదవసన్నశుషిరపర్యంతా ఇతి నిమ్నచ్ఛిద్రావసానా ఇత్యర్థః| వసా మాంసనిర్యాసః, మస్తులుంగః అర్ధవిలీనఘృతాకారో మస్తకమజ్జా| దోషసముత్థా ఇతి వాతాదిదోషజా న పునరభిఘాతజాః, తే హ్యేవంభూతా అపి సిధ్యంతి| దోషజానసాధ్యానభిధాయ కోష్ఠస్థాన్ దర్శయితుమాహ- పీతాసితమూత్రేత్యాది| త ఏవ కోష్ఠస్థా ఏవ| ఉభయతోభాగవ్రణముఖేష్వితి గుదవదనోభయమార్గాభ్యాం వ్రణముఖమార్గేణ పూయాదివాహినః| సర్వవ్రణవస్తుగతా వ్రణాః కీదృశా అసాధ్యా ఇత్యాహ- సర్వత ఇత్యాది| శిరఃకంఠస్థాః కీదృశా అసాధ్యా ఇత్యాహ- సశబ్దేత్యాది| క్షీణమాంసానాం కీదృశా అసాధ్యా ఇత్యాహ- క్షీణేత్యాది| శిరఃకపాలే భిన్నే| కీదృశా అసాధ్యా ఇత్యాహ- భిన్నే వా శిరఃకపాల ఇత్యాది||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
భవతి చాత్ర- వసాం మేదోఽథ మజ్జానం మస్తులుంగం చ యః స్రవేత్ | ఆగంతుస్తు వ్రణః సిధ్యేన్న సిధ్యేద్దోషసంభవః ||13||
भवति चात्र- वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् | आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसम्भवः ||१३||
🔊 Audio coming soon
అనంతరోక్తమేవార్థం సుఖావబోధాయ శ్లోకేన దర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది||13||
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 14
అమర్మోపహితే దేశే సిరాసంధ్యస్థివర్జితే | వికారోయోఽనుపర్యేతి తదసాధ్యస్య లక్షణం ||14||
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते | विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
అపరిగృహీతానామపి వ్రణానామవస్థావిశేషప్రాప్త్యాఽసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- అమర్మేత్యాది|- అమర్మోపహితే న మర్మసమీపవ్యవస్థితే, దేశే శరీరావయవే త్వచీత్యర్థః| సిరాసంధ్యస్థివర్జిత ఇత్యత్రాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన సిరాసంధ్యస్థ్యాదివర్జిత ఇత్యర్థః; ఏతేన స్నాయుధమనీవర్జిత ఇత్యుక్తం| అన్యే సిరాదిపదేన స్థూలసిరావర్జిత ఇత్యాహుః| వికారో యోఽనుపర్యేతి వికారోఽత్ర వ్రణః, అనుపర్యేతి సర్వతో ధాతూన్ వ్యాప్నోతి చికిత్స్యమానోఽపి, తదసాధ్యస్య లక్షణం; ఏతేన సువైద్యోపక్రమేఽపి సుప్రదేశజాతేఽపి యదా సర్వధాతువ్యాప్తిర్దృశ్యతే, తదా జ్ఞాయతే కర్మజోఽయం వ్యాధిరితి| అన్యే తు వికారశబ్దేన కుష్ఠవాతరక్తక్షయాదీనపి కథయంతి||13-14||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
క్రమేణోపచయం ప్రాప్య ; ధాతూననుగతః శనైః | న శక్య ఉన్మూలయితుం వృద్ధో వృక్ష ఇవామయః ||15|| స స్థిరత్వాన్మహత్త్వాచ్చ ధాత్వనుక్రమణేన చ | నిహంత్యౌషధవీర్యాణి మంత్రాన్ దుష్టగ్రహో యథా ||16||
क्रमेणोपचयं प्राप्य ; धातूननुगतः शनैः | न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः ||१५|| स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च | निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఏవం వ్యాధేః కస్యచిదుత్పత్తావేవాసాధ్యత్వం ప్రతిపాద్యాపరస్యాపి వ్యాధేః సాధ్యస్యాప్యుపేక్షయాఽసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- క్రమేణేత్యాది| కుతః పునః కారణాదృష్టఫలైరౌషధైః స వ్యాధిర్నోపశామ్యతీత్యాహ- స స్థిరత్వాదిత్యాది|- స ఇతి ఉపేక్షితో వ్యాధిరిత్యర్థః; స్థిరత్వాదితి స్థిరత్వమపథ్యకారిణో దోషబాహుల్యాత్| కశ్చిదనుపేక్షితోఽప్యుత్పత్తావేవ వ్యాధిరౌషధవీర్యాణి హంతీత్యత్ర హేత్వంతరమాహ- మహత్త్వాచ్చేతి|- మహత్త్వం చోదరాదివ్యాధినిదానబలప్రాక్తనకర్మపరిణామసంప్రాప్తివిశేషైర్ద్రష్టవ్యం, చకారేణ రోహిణికావలయముఖరోగిణామౌషధవీర్యోపఘాతే స్వభావోఽపి హేతురితి సముచ్చీయతే| ధాత్వనుక్రమణేన చేతి కుష్ఠాదిషు చైతద్ద్రష్టవ్యం| దుష్టగ్రహ ఇతి స్కందాపస్మారాదిక ఇత్యర్థః||15-16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
అతో యో విపరీతః స్యాత్ సుఖసాధ్యః స ఉచ్యతే | అబద్ధమూలః క్షుపకో యద్వదుత్పాటనే సుఖః ||17||
अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते | अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఏతన్నిర్దిష్టార్థప్రకరణవిపర్యయేణాపి సుఖసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- అతో యో విపరీతః స్యాదిత్యాది| మర్మసిరాస్నాయుసంధ్యస్థిధమనీస్థితో యో నానుపర్యేతి స సుఖసాధ్య ఉచ్యతే| కింవదిత్యాహ - అబద్ధమూల ఇత్యాది| క్షుపకః అతిబాలవృక్షః||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
త్రిభిర్దోషైరనాక్రాంతః శ్యావౌష్ఠః పిడకీ సమః | అవేదనో నిరాస్రావో వ్రణః శుద్ధ ఇహోచ్యతే ||18||
त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः | अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్రణస్య శుద్ధిలక్షణమాహ- త్రిభిర్దోషైరనాక్రాంత ఇత్యాది| దోషశబ్దోఽత్ర దోషకార్యేషు వ్రణాకృతిగంధవర్ణస్రావవేదనాసు వర్తతే, కార్యే కారణోపచారాత్; యథా- ఘృతమాయురితి ; తైర్దోషాకృతిగంధాదిభిరనాక్రాంతః| ‘త్రిభిర్ద్వంద్వైః’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తే తు ద్వంద్వశబ్దమభివ్యక్తౌ వర్ణయంతి, తేన దోషత్రయాభివ్యక్తిభిరాకృత్యాదిభిరనాక్రాంత ఇతి స ఏవార్థః| అన్యే తు శీతోష్ణం, మృదుకఠినం సంవృతవివృతమితి ద్వంద్వత్రయం మన్యంతే| అపరే తు ‘ద్వంద్వాని దోషాః, తే చాత్ర వాతాదయః,తైరనాక్రాంత’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| శ్యావౌష్ఠ ఇతి కించిత్కృష్ణపాండుః, ప్రసీదచ్ఛోణితత్వాత్; అన్యే శ్యావౌష్ఠతాం కషాయపరిషేకాభ్యంగాదికృతాం వదంతి| పిడకాః యస్య సంతి స పిడకీ, పిడకా వ్రణౌష్ఠేఽణుమాంసాంకురాః| ‘అపిడకీ’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర న విద్యంతే పిడకా అస్యేతి| సమః సమతలః| అవేదన ఇతి న విద్యతే వాతాదీనాం తోదాదివేదనా యస్య స అవేదనః, సామాన్యశుద్ధవ్రణవేదనా తు విద్యత ఏవ, యేన సురూఢే వక్ష్యతి- ‘అశూనమరుజం వ్రణం’ ఇతి||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
కపోతవర్ణప్రతిమా యస్యాంతాః క్లేదవర్జితాః | స్థిరాశ్చిపిటికావంతో రోహతీతి తమాదిశేత్ ||19||
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः | स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
రోహద్వ్రణలక్షణం నిర్దిశన్నాహ- కపోతవర్ణప్రతిమా ఇత్యాది|- కపోతవర్ణప్రతిమాః పాండుధూసరాః| స్థిరాః కఠినా ఇత్యర్థః| చిపిటికావంత ఇతి చర్మచేలీయుక్తాః; విశుష్యమాణత్వాత్త్వచశ్చర్మచేలీసంభవః| వ్రణే శుష్కసూక్ష్మశ్వేతా యా ఉచ్చటతి త్వక్ సా ‘చర్మచేలీ’ ఇతి కథ్యతే| అన్యే తు ‘అపిటికావంత’ ఇతి పఠంతి| రోహతి రోహం గచ్ఛతి||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
రూఢవర్త్మానమగ్రంథిమశూనమరుజం వ్రణం | త్వక్సవర్ణం సమతలం సమ్యగ్రూఢం వినిర్దిశేత్ ||20||
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् | त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్రూఢవ్రణస్య లక్షణం దర్శయన్నాహ- రూఢవర్త్మానమగ్రంథిమిత్యాది| రూఢవర్త్మానం రూఢమార్గం రూఢవ్రణవస్త్విత్యర్థః| అగ్రంథిపదేనోపరిష్టాచ్ఛూనతా నిషిద్ధా| త్వక్సవర్ణం త్వచా సమానవర్ణమిత్యర్థః| సమతలమితి సదృశం కరతలేన జిహ్వాతలేన వేత్యర్థః, అన్యే ‘త్వగ్రంథిపదేనోపరిష్టాచ్ఛూనతా నిషిద్ధా,సమతలశబ్దేనాధోనిమ్నతా నిషిధ్యతే’ ఇతి వదంతి| తేషాం మతే ‘సమస్తలే స సమతల’ ఇతి యోజ్యతే||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
దోషప్రకోపాద్వ్యాయామాదభిఘాతాదజీర్ణతః | హర్షాత్ క్రోధాద్భయాద్వాఽపి వ్రణో రూఢోఽపి దీర్యతే ||21||
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः | हर्षात् क्रोधाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
కేచిదత్రాధ్యాయాంతే రూఢవ్రణవ్యాపత్పాఠం పఠంతి ‘దోషప్రకోపాత్’ ఇత్యాది; అయం చ శ్లోకః సర్వేష్వపి నిబంధేష్వపరిగృహీత ఇత్యనార్షః, తస్మాన్న పఠనీయ ఇతి||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే కృత్యాకృత్యవిధిర్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః ||23||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||