Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| kṣāraśabdaḥ pākavidhibhyāṁ saha sambadhyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
śastrānuśastrēbhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, chēdyabhēdyalēkhyakaraṇāt tridōṣaghnatvādviśēṣakriyāvacāraṇācca ||3||
View original
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः, छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च ||३||
śastrānuśastrēbhya iti śastrāṇi maṇḍalāgrādīni, anuśastrāṇi tvaksārādīni, tēbhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, dvē punaranuśastrē agnijalaukākhyē pariśiṣṭē; taduktaṁ- ‘vidhiḥ pravakṣyatē paścādagnikṣārajalaukasām’(sū. a. 8)’- iti; ēṣāṁ trayāṇāmapi prādhānyamasti, ata ēvaiṣāṁ pr̥thagadhyāyaḥ; atra jalaukasaḥ pradhānam, agniḥ pradhānataraḥ, kṣāraḥ pradhānatamaḥ; ‘kṣārādagnirgarīyān’ (sū. a. 12) ityatra yathā na virōdhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ| kasmāt kṣārasya prādhānyamityata āha- chēdyētyādi| chēdyādīni karmāṇyagnijalaukasōrna sambhavanti, tēna tābhyāṁ sakāśāt kṣārasya prādhānyaṁ, tridōṣaghnatvaṁ kṣārasya nānauṣadhisamavāyādityādinā sādhayiṣyati, viśēṣakriyāvacāraṇaṁ yathā pittārśaḥsu viśēṣēṇāvacāraṇam ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||4||
View original
तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ||४||
kṣārasya niruktiṁ kurvannāha- tatra kṣaraṇādityādi| kṣaraṇād duṣṭatvaṅmāṁsādicālanāt, śātanādityarthaḥ; anyē tu kṣaraṇāddōṣāṇāṁ cālanāt| kṣaṇanāt tvaṅmāṁsādihiṁsanāt| ‘kṣaraṇāt’ ityatra ‘kṣapaṇāt’ iti kēcit paṭhanti; kṣapaṇaṁ śōdhanamabhiprētam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
nānauṣadhisamavāyāttridōṣaghnaḥ , śuklatvāt saumyaḥ; tasya saumyasyāpi satō dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgnēyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācanō vilayanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanō lēkhanaḥ kr̥myāmakaphakuṣṭhaviṣamēdasāmupahantā puṁstvasya cātisēvitaḥ ||5||
View original
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||
kṣāraguṇakarmāha- nānauṣadhisamavāyādityādi| samavāyaḥ saṁyōgaḥ; yatō'yaṁ kṣārō'nēkauṣadhisamavāyāttridōṣaghnaḥ, ataḥ pittārśaḥsvapi yaugikatvamasya| śuklatvāt saumya ityasyāgrē kēcidapiśabdaṁ luptanirdiṣṭaṁ varṇayanti, vyākhyānayanti ca- na kēvalamuṣṇaḥ saumyō'pīti, tēnāsya vakṣyamāṇamuṣṇatvamapi na virudhyatē| dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā himānīvat| pācana iti dvividhō'pi kṣāraḥ; atra vraṇaśōthasya pratisāraṇīyaḥ pācanaḥ, annājīrṇasya pānīyaḥ| vilayanaḥ śōphasya vātakaphabhūyiṣṭasya| śōdhanō duṣṭavraṇasya, rōpaṇaḥ śuddhavraṇasya, atra yōgaśaktiprabhāvāttilayavakalkavat kṣārasya śōdhanarōpaṇatvaṁ na virudhyatē; śōdhana ēvāyaṁ kṣāraḥ, śuddhastu vraṇaḥ svayamēva rōhatītyanyē; na hi śuddhē vraṇē rōpaṇārthaṁ kṣārō'vacāryatē sirādikṣaṇanabhayāt, tasmāt pāramparyēṇa rōpaṇa iti; kēcidasya rōpaṇatvaṁ na paṭhantyēva| śōṣaṇō vraṇaklēdasya| stambhanaḥ śōṇitātipravr̥ttēḥ| upahantr̥śabdaḥ kr̥myādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; kr̥mayō bāhyābhyantarāḥ, tēṣāṁ dvividhaḥ kṣāra upahantā; āmaḥ apakvarasaḥ, mēdasaḥ pānīya ēvōpahantā; puṁstvasya śukrasya||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sa dvividhaḥ- pratisāraṇīyaḥ, pānīyaśca ||6||
View original
स द्विविधः- प्रतिसारणीयः, पानीयश्च ||६||
idānīmuktaguṇakarmaṇaḥ kṣārasya dvaividhyaṁ darśayannāha- sa dvividha ityādi| pratisāraṇīyaḥ pratisāraṇārhaḥ; pānīyaḥ pānārhaḥ, kṣārōdakamityarthaḥ; yē cānyē'pi pākyasarjikāyavakṣārā yathārōgaṁ vaktavyāstēṣāṁ cūrṇavaṭakāvalēhādiṣu prayōgaḥ kartavyaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśōduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikr̥miviṣādiṣūpadiśyatē , saptasu ca mukharōgēṣūpajihvādhijihvōpakuśadantavaidarbhēṣu tisr̥ṣu ca rōhiṇīṣu, ētēṣvēvānuśastrapraṇidhānamuktam ||7||
View original
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||
pratisāraṇīyasya viṣayaṁ darśayannāha- tatra pratisāraṇīya ityādi| kiṭibhaḥ kuṣṭhaviśēṣaḥ; tasya pr̥thagavidhānaṁ niyamēna pratisāraṇīyasādhyatvajñāpanārthaṁ; dadru maṇḍalaṁ dadrumaṇḍalaṁ; kilāsaṁ tvaggataṁ śvitrakuṣṭhaṁ; carmakīlaḥ arśōnidānapaṭhitaḥ; nyacchavyaṅgau kṣudrarōganidānōktau; bāhyaśabdaḥ vidradhikr̥miviṣaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| viṣādiṣvityādiśabdādvalmīkādīnāṁ grahaṇam| ‘bāhyakr̥miviśēṣādiṣu’ iti kēcit paṭhanti| kē tē sapta mukharōgā yēṣu kṣāra upayujyatē, ityāha- upajihvētyādi|- upajihvādīn rōgān mukharōganidānē vakṣyati| tisr̥ṇāṁ rōhiṇīnāṁ grahaṇaṁ sannipātaraktajayōrasādhyatvajñāpanārtham| kutaḥ punarupajihvādibhyō'nyēṣu mukharōgēṣu kṣārō nōpayujyata ityāha- ētēṣvēvētyādi| atrānuśastraṁ kṣāra ēva| ‘ētēṣvanuśastranipātanam’ iti kvacit pāṭhaḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
pānīyastu garagulmōdarāgnisaṅgājīrṇārōcakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikr̥miviṣārśaḥsūpayujyatē ||8||
View original
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाह- शर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ||८||
pānīyaviṣayaṁ darśayannāha- pānīyastvityādi| garaḥ kr̥trimaṁ viṣaṁ, dūṣīviṣamityanyē; agnisaṅgaḥ iti agniḥ sajyatē līyatē yasmādyēna yasmin vā sō'gnisaṅgaḥ, tēna vātaślaiṣmikagrahaṇīvisūcikālasakavilambikādivikārā gr̥hyantē; śarkarā vātēna bhinnā'śmarī śarkarētyucyatē||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ahitastu raktapittajvaritapittaprakr̥tibālavr̥ddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītēbhyō'nyēbhyaścaivaṁvidhēbhyaḥ ||9||
View original
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रम- मदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ||९||
kṣārasya yēṣvayaugikatvaṁ tānāha- ahitastvityādi| bhramaścakrārūḍhasyēva bhramaṇaṁ, madō viṣamadyaśōṇitōtthō vikāraḥ pūgaphalēnēva mattatā, mūrcchā cētanācyutiḥ, parītaśabdō bhramādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
taṁ cētarakṣāravaddagdhvā parisrāvayēt; tasya vistarō'nyatra ||10||
View original
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्; तस्य विस्तरोऽन्यत्र ||१०||
tatra pānīyakṣārapākaṁ vidhiṁ ca saṅkṣēpēṇa darśayitumāha- taṁ cētarakṣāravadityādi| itarakṣāravat pratisāraṇīyavat; yathā pratisāraṇīyasya kāṣṭhadāhaḥ ṣaḍguṇōdakapākastribhāgāvaśēṣānantaraṁ parisrāvaṇaṁ ca, tadvat pānīyasyāpi pākavidhiḥ srāvaṇaṁ ca dvitīyapākavarjaṁ; pānīyakṣārōdakapramāṇamuttamā mātrā palaṁ, madhyamā karṣatrayam, adhamā ardhapalam| anyatra gulmādiṣvadhyāyēṣu||10||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
athētarastrividhō mr̥durmadhyastīkṣṇaśca |
taṁ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṁ śucirupōṣya praśastē'hani praśastadēśajātamanupahataṁ madhyamavayasaṁ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparēdyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivātē dēśē nicitiṁ kr̥tvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayēt |
athōpaśāntē'gnau tadbhasma pr̥thaggr̥hṇīyādbhasmaśarkarāśca |
athānēnaiva vidhānēna kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavr̥ṣakadalī- citrakapūtīkēndravr̥kṣāsphōtāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kōśātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahēt |
tataḥ kṣāradrōṇamudakadrōṇaiḥ ṣaḍbhirālōḍya mūtrairvā yathōktairēkaviṁśatikr̥tvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhē śanairdarvyā'vaghaṭṭayan vipacēt |
sa yadā bhavatyacchō raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastrē parisrāvyētaraṁ vibhajya punaragnāvadhiśrayēt |
tata ēva kṣārōdakāt kuḍavamadhyardhaṁ vā'panayēt |
tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kr̥tvā''yasē pātrē tasminnēva kṣārōdakē niṣicya piṣṭvā tēnaiva dvidrōṇē'ṣṭapalasammitaṁ śaṅkhanābhyādīnāṁ pramāṇaṁ prativāpya , satatamapramattaścainamavaghaṭṭayan vipacēt |
sa yathā nātisāndrō nātidravaśca bhavati tathā prayatēta |
athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyasē kumbhē saṁvr̥tamukhē nidadhyādēṣa madhyamaḥ ||11||
ēṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṁvyūhimō mr̥duḥ ||12||
View original
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च |
तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमुष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् |
अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च |
अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदली- चित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् |
ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिरालोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य, महति कटाहे शनैर्दर्व्याऽवघट्टयन् विपचेत् |
स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् |
तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वाऽपनयेत् |
ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीरग्निवर्णाः कृत्वाऽऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणेऽष्टपलसम्मितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य , सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्टयन् विपचेत् |
स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत |
अथैनमागतपाकमवतार्यानुगुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ||११||
एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः ||१२||
athētara ityādi| itaraḥ pratisāraṇīyaḥ; athētarō mr̥durityādyatra kēcinna paṭhanti| pratisāraṇīyasya pākavidhiṁ nirdēṣṭumāha- taṁ cikīrṣurityādi| taṁ pratisāraṇīyaṁ, cikīrṣuḥ kartumicchuḥ; taṁ cikīrṣurityatra ‘athētaraṁ cikīrṣuḥ’ iti kēcit paṭhanti; athaśabdō maṅgalārthaḥ, itaraṁ pratisāraṇīyam| girisānujaṁ parvatōparijātaṁ, “girisānujamiti jāṅgaladēśōpalakṣaṇam” ityanyē| ‘śucirupōṣya’ ityatra ‘śucirupavasan’ iti kēcit paṭhanti| anupahataṁ kr̥midavāgnigarādyanupahatam| asitamuṣkakaṁ kr̥ṣṇapuṣpamōkṣakaṁ, na śvētādipuṣpam| adhivāsya mantravadbalikarmōpaharēdityarthaḥ| kēcidasyāgrē “mantrēṇānēnābhimantrya- agnivīrya! mahāvīrya! mā tē vīryaṁ praṇaśyatu| ihaiva tiṣṭha kalyāṇa! mama kāryaṁ kariṣyasi|| mama kāryē kr̥tē paścāddēvalōkaṁ gamiṣyasi| śvētaraktapuṣpasahasraṁ juhuyāt” iti paṭhanti; ayaṁ ca nibandhēṣu na paṭhyatē| anyē tvatra “prāṅmukhōpagatastatra baliṁ dattvā caturdiśam| vr̥kṣābhyāśē tatō brūyāt prāñjaliḥ prayataḥ śuciḥ|| nivasantīha bhūtāni yānyasmin kāniciddrumē| apakrāmantvayaṁ chēdyaḥ parārthē śvō mayā drumaḥ| ēvamāmantritaṁ vr̥kṣaṁ lājādhūpaiḥ surāsavaiḥ| prabhātē vaikr̥taṁ tatra na paśyēcchēdayēttataḥ| śāntē nīhāratimirē yugamātrōditē ravau| pūrvāgramuttarāgrasthaṁ taṁ taruṁ pāta(ṭa)yēddrutam” “ityadhivāsanamantraṁ paṭhanti, bhōjē'pyēvamēva paṭhyatē” iti ca vadanti| aparēdyuraparasmin dinē| khaṇḍaśaḥ prakalpya bahūn khaṇḍān kr̥tvā| avapāṭya tān khaṇḍān punaḥ pāṭayitvā; ‘aparēdyuḥ pāṭayitvā ityasya sthānē ‘prabhātē vaikr̥tamadbhutaṁ na paśyēttadōpakalpayēt’ iti kvacit pāṭhaḥ| vaikr̥taṁ taruśākhābhaṅgādi, adbhutaṁ rudhiravarṣādi, iti ca tasya vyākhyānam| nicitiḥ kāṣṭhānāmauttarādharyēṇāvasthitiḥ; kēcidatra ‘citiṁ kr̥tvā’ iti paṭhanti, citiṁ dāhasthānamiti vyākhyānayanti| tilanālairādīpayēt tilanāladīpanācchaktyatiśayō bhavati| nicitiṁ kr̥tvētyasyāgrē kēcit ‘sudhāśarkarāḥ prakṣipya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sudhāśarkarāḥ sudhāpāṣāṇāḥ| bhasmaśarkarāścēti dahyamānārdrakāṣṭharasāccharkarēvānyōnyasaṁhataṁ bhasmajātaṁ bhasmaśarkarētyucyatē, tāṁ ca pr̥thak gr̥hṇīyāt; pr̥thaggrahaṇaṁ bhinnaprayōjanārthaṁ; tēna bhasmanaḥ kṣārōdakakaraṇaṁ, bhasmaśarkarā punaḥ kṣāradravyasamavāpinī| anyē tu ‘pr̥thak gr̥hṇīyāt’ ityasyāgrē ‘kaṭaśarkarā bhasmaśarkarāśca’ iti paṭhanti, ‘kaṭaśarkarā adagdhasudhāpāṣāṇāḥ, bhasmaśarkarāstu kṣāradravyaiḥ saha dagdhāścūrṇapāṣāṇāḥ’ iti ca vyākhyānayanti| ēṣa dāhakalpaḥ| athānēnaivētyādi| athānēnaiva vidhānēnētyanēna nivātadēśanicitistilanāladīpanaṁ ca labhyatē, girisānujamityasya jāṅgaladēśōpalakṣaṇatvaṁ, tēnēhāpi kuṭajādīnyapi jāṅgalāni gr̥hyantē| muṣkakasya kuṭajādīnāṁ caikadēśakalpanatvē'pi pr̥thagdāhavidhānaṁ kuṭajādibhasmanō muṣkakabhasmanō bhāgādhikyakhyāpanārthaṁ, bhāgādhikyaṁ ca ‘tataḥ kṣāradrōṇamudakadrōṇaiḥ ṣaḍbhiḥ’- ityatra vakṣyāmaḥ| anyē tu muṣkakēṇaikēnāpi kṣārō bhavatīti pr̥thagvidhānaṁ bōdhayati| palāśaḥ kiṁśukaḥ; aśvakarṇaḥ pūrvadēśē gandhamuṇḍaḥ pippalasadr̥śaḥ , pāribhadrakō dēvadāruḥ, anyē tu raktakusumaḥ kaṇṭakīvr̥kṣaviśēṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ, tilvakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; indravr̥kṣaḥ kuṭaja ēva, dvividhō hi kuṭajō br̥hatphalaḥ śvētapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān, aṇuphalavr̥ntā śyāvāruṇapuṣpā strī; āsphōtā sārivā; kōśātakī ghōṣakaḥ; sā caturvidhā- br̥hatphalā, alpaphalā, pītapuṣpā, śvētapuṣpā, iti| samūlaphalapatraśākhā iti kuṭajādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| kēcit kuṭajādikōśātakyantaṁ samasya paṭhanti| tataḥ kṣāradrōṇamityādi tatō muṣkakakuṭajādidāhānantaram| kṣāradrōṇamiti muṣkakabhasmanō dvau bhāgau kuṭajādibhasmana ēkō bhāga iti miśrīkr̥taṁ kṣāradrōṇamucyatē| udakadrōṇaiḥ ṣaḍbhiriti bhasmadravyāt ṣaḍguṇōdakaparibhāṣēyam, anayaivānyatrāpi kṣārapākavidhau kṣārakalpanaṁ; pakṣāntaraṁ darśayati- mūtrairvā yathōktairiti dundubhisvanīyakalpōktairityarthaḥ ; tathāhi- ‘gavāṁ mūtrēṇa kṣārakalpēna parisrāvya vipacēt’ (ka. a. 6)- iti; atrāpi kṣārakalpēnēti vacanādbhasmadravyānmūtrasya ṣaḍguṇatvamuktam| ēkaviṁśatikr̥tvaḥ parisrāvyēti ēkaviṁśativārān vastrēṇa gālayitvā| avaghaṭṭayan cālayan, tāvat pacēt sa yadā bhavatyacchō raktastīkṣṇaḥ picchilaścēti| ētē'cchādayō guṇāstribhāgāvaśēṣē kṣārōdakē bhavanti| taṁ kṣārakvātham| ādāya gr̥hītvā| itaraṁ vibhajya kṣārabhasmakalkaṁ; ‘itaradvisr̥jya’ iti kvacit pāṭhaḥ, tatrētarat bhasma kiṭṭabhūtam| adhiśrayēt ārōpayēt| tata ēva kṣārōdakāt kuḍavamadhyardhaṁ vā'panayēditi kuḍavamaṣṭau palānyapanayēt; adhyardhamityatra kuḍavamiti sambadhyatē, tēnādhyardhaṁ kuḍavaṁ dvādaśapalāni vā'panayēt| anyē tvatra dvaiguṇyaṁ na manyantē| ētacca kṣārōdakāpanayanaṁ kaṭaśarkarādīnāṁ niṣēkārthaṁ pēṣaṇārthaṁ ca; anyē tu kaṭaśarkarādīnāṁ bhāgapramāṇajñāpanārthamiti vadanti, tēna kaṭaśarkarādīni dravyāṇi pratyēkaṁ kuḍavapramāṇānyadhyardhakuḍavapramāṇāni vā āvapēdityarthaḥ| tataḥ kaṭaśarkarētyādi kaṭaśarkarā gāṅgēṣṭhī, bhasmaśarkarā atraivādhyāyē pūrvaṁ vyākhyātā; anyē tu kaṭaśarkarābhasmaśarkarayōranyathā vyākhyānaṁ kurvanti tadapyatraivādhyāyē kathitam| kṣīrapākō jalaśuktiḥ| āyasē pātrē lauhē bhājanē, ētē agnivarṇāḥ kr̥tvā, tasminnēva kṣārōdakē pūrvōpanītē kuḍavē'dhyardhakuḍavē vā, niṣicya prakṣipya| traiṣāṁ kaṭaśarkarādīnāmanirdiṣṭapramāṇatvāt samā bhāgā ityēkē; samabhāgaścātra pratyēkamaṣṭau palāni; ēvaṁ ca dvātriṁśat palāni bhavanti; ētēna dvidrōṇē'ṣṭapalasammitamityapi pramāṇamanukūlitaṁ bhavati; dvidrōṇē ṣōḍaśāṁśaścāvāpabhāgō jñāpitō bhavati| anyē tvaṣṭapalasammitamiti kaṭaśarkarādīnāṁ pratyēkaṁ dvē dvē palē ityēvamaṣṭapalatvaṁ manyantē| tanna, śaṅkhanābhipradhānatvādēva kṣārasya; ēvaṁ ca viśvāmitrabhōjōktabhāgakalpanā nirastā; taduktabhāgagrahaṇē'pi śaṅkhanābhēraprādhānyaṁ syāt| dvidrōṇagrahaṇēna tribhāgāvaśēṣaṁ kṣārōdakaṁ sarvatra paribhāṣayanti vr̥ddhāḥ, prāyēṇa hi vimiśritaṁ kṣāradrōṇamāhuḥ; udakadrōṇaiḥ ṣaḍbhiriti ṣaṭtriṁśadadhikapañcadaśaśatōdakapalaiḥ saha vipacēdityarthaḥ; tatastasya pacyamānasya taikṣṇyāccharaktapicchilādayō guṇāḥ ṣōḍaśāṁśāvaśiṣṭē ṣaṇṇavatipalapramāṇē bhavanti| anyē tu vadanti- na cātra caturbhāgādyavaśēṣaṇādiparibhāṣā vyāpriyatē, tasmācchanaiḥ śanaistāvadvipacēdyāvadrāgādiguṇayuktaḥ kvāthō bhavati kṣārasañjñita iti| ṣaṇṇavatipalapramāṇē tu kṣārōdakē kaṭaśarkarādīnāṁ samabhāgānāṁ caturthāṁśamāvāpamicchanti ||11-12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
pratīvāpē yathālābhaṁ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ |
sa ēva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ ||13||
View original
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः |
स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः ||१३||
sapratīvāpaṁ pākyasañjñaṁ tīkṣṇaṁ pratipādayannāha- pratīvāpē yathālābhamityādi| pratīvāpē iti kṣiptē āvāpē punaraparadravyaprakṣēpaḥ pratīvāpaḥ| dravantī dantībhēdaḥ, saṁvarīti bhādānakē, lāṅgalī kalikā(hā)rikā; pūtīkapravālāḥ kaṇṭakikarañjapallavāḥ, anyē tu ‘ciribilvapallavapatraṁ ca’ iti paṭhanti; tālapatrī mūṣalī, kanakakṣīrī suvarṇakṣīrī , kaṅguṣṭhamityanyē| śuktipramāṇāḥ pratyēkamardhapalapramāṇāḥ| sa ēva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇa iti sa ēva saṁvyūhimasañjñaḥ kṣārō dantyādidravyaprativāpēna sahitaḥ pakvaḥ pākyasañjñō bhavati tīkṣṇaścētyarthaḥ| na cāsya tīkṣṇadōṣaḥ, kutaḥ? atitīkṣṇaḥ kṣārasya dōṣaḥ| anyē tu ‘sa ēva sapratīvāpa’ ityādipāṭhasthānē ‘sa ca pūrvavat pakvastīkṣṇa’ iti paṭhanti||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
tēṣāṁ yathāvyādhibalamupayōgaḥ ||14||
View original
तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः ||१४||
tēṣāṁ kṣārāṇām||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
kṣīṇabalē tu kṣārōdakamāvapēdbalakaraṇārtham ||15||
View original
क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम् ||१५||
kālavaśāddhīnauṣadhivaśādvā mr̥dau kṣārē balakaraṇāyāvāpamāha- kṣīṇabalē tvityādi| kṣīṇabalē hīnaśaktau kṣārē kṣārōdakamāvapēt, pūrvakalpēna kr̥taṁ kṣārōdakaṁ prakṣipēt, prakṣipya punarvipacēditi| balakaraṇārthaṁ tīkṣṇādiśaktyupacayārtham||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
bhavataścātra- naivātitīkṣṇō na mr̥duḥ śuklaḥ ślakṣṇō'tha picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣārō hyaṣṭaguṇaḥ smr̥taḥ ||16||
View original
भवतश्चात्र- नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथ पिच्छिलः |
अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ||१६||
kṣāraguṇadōṣān pratipādayannāha- bhavataścātra naivātītyādi| atiśabdastīkṣṇamr̥duśuklaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; anatiśuklatvāt prativāpālpatā sūcitā bhavati; anyē tvanatiśabdaṁ śuklēna sambadhnanti| ślakṣṇaḥ akarkaśaḥ; anyē tu ślakṣṇasthānē ‘mr̥tsna’ iti paṭhanti, mr̥tsnastvagindriyasukhaḥ| aviṣyandī yō'vacāritō na prasarpati| śiva iti saumya ucyatē; śivasthānē kēcit ‘sama’ iti paṭhanti, tatra nātisāndrō nātidrava ityarthaḥ| śīghraḥ śīghrakārī| kēcit kṣāraguṇēṣu madhyē ‘sukhanirgrāhyō dōṣaghnaḥ’ iti guṇadvayaṁ paṭhanti; ‘sukhanirgrāhyaḥ sukhanirvartyaḥ, dōṣaghnō dōṣamātrānusārī; dōṣaśabdō'tra vyādhau vartatē’ iti ca vyākhyānayanti| naivātitīkṣṇa ityādinaivāṣṭasaṅkhyā labdhā, ‘punaraṣṭaguṇa’ iti yat kr̥taṁ tat kaṭurasādiguṇātirēkatvaniṣēdhārtham||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
sāndratā'pakvatā hīnadravyatā dōṣa ucyatē ||17||
View original
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः |
सान्द्रताऽपक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते ||१७||
parihārārthaṁ dōṣānadhikr̥tyāha- atimārdavētyādi| atiśabdō mārdavaśvaityādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| śvaityaṁ śuklatā| kēcit kṣāradōṣān sārdhaślōkēnādhīyatē| tadyathā- “atyauṣṇyamatipaicchilyamatitaikṣṇyaṁ visarpitā| atyarthaṁ mārdavaṁ śvaityamatyarthaṁ sāndramēva ca| hīnauṣadhamavipakvatvaṁ kṣāradōṣā nava smr̥tāḥ”- iti| atyarthaṁśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyā prāptā, punarnavēti saṅkhyākaraṇaṁ kṣārātisēvayā puṁstvahantr̥tvadōṣasaṅkhyāśaṅkānirāsārtham| kēcit kṣāradōṣānna paṭhanti, uktaguṇaviparyayēṇaiva dōṣāṇāṁ labdhatvāditi||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupavēśya nivātātapē dēśē'sambādhē'grōpaharaṇīyōktēna vidhānēnōpasambhr̥tasambhāraṁ, tatō'sya tamavakāśaṁ nirīkṣyāvaghr̥ṣyāvalikhya pracchayitvā , śalākayā kṣāraṁ pratisārayēt, dattvā vākśatamātramupēkṣēta ||18||
View original
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपे देशेऽसम्बाधेऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसम्भृतसम्भारं, ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा , शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्, दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ||१८||
idānīṁ kṣārapratisāraṇavidhimadhikr̥tyāha- tatra kṣārasādhyētyādi| kṣārasādhyavyādhivyādhitamiti kṣārasya sādhyō yō vyādhistēna vyādhitaṁ duḥkhitam| nivātātapē dēśē iti niśabdō vātātapābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| asambādhē'saṅkīrṇadēśē, agrōpaharaṇīyōktēna vidhānēnēti ‘praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣu’ (sū. a. 5) ityādikēna vidhinā; asya ca kṣāraṁ pratisārayēdityanayā kriyayā sambandhaḥ| upasambhr̥tasambhāramiti yantraśastrakṣārāgniśalākētyādisamīpasthāpitōpakaraṇam| tataḥ sambhr̥tasambhārānantaram| asya vyādhitasya, tamavakāśaṁ taṁ pradēśaṁ, nirīkṣyēti vyādhyākāravijñānārtham, avaghr̥ṣyēti pittaduṣṭam, avalikhyēti vātaduṣṭaṁ suptakaṭhinatvacaṁ, pracchayitvēti kaphaduṣṭaṁ kaṇḍūśvayathuprabalaṁ, paścācchalākayā kṣāraṁ pratisārayēdityarthaḥ; ‘kṣāraṁ pratisārayēt’ ityasya sthānē ‘kṣāraṁ pātayitvā’ iti kēcit paṭhanti| kālāvadhiṁ pratipādayati- dattvā vākśatamātramityādi|- vāk laghvakṣarōccāraṇaṁ ; vākśatamātramiti mātragrahaṇēnaitadbōdhayati- ētāvatā kālēna yō dahati sa yathōktaguṇaḥ kṣāraḥ| anyē mātrasthānē ēvaśabdaṁ paṭhanti, “vākśatamēva nādhikaṁ na nyūnaṁ ca’’ iti ca vyākhyānayanti| idānīṁ kṣārasya pratidōṣaṁ lēpapramāṇamavacāraṇakālaṁ ca niyamayannāha- padmapatrasama ityādi| imaṁ ca pāṭhaṁ kēcidācāryā na paṭhanti, sa cābhāvāt samagrō na likhita iti||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
tasminnipatitē vyādhau kr̥ṣṇatā dagdhalakṣaṇam |19|
View original
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् |१९|
samyagdagdhalakṣaṇaṁ vaktumāha- tasminnipatita ityādi| vyādhiśabdō'tra duṣṭamāṁsādiṣu vartatē, natu duḥkhasañjñikē vyādhau; kutaḥ? tatra kr̥ṣṇatābhāvāt| ētattu sāmānyaṁ samyagdagdhalakṣaṇam|19|-
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṁyutaḥ ||19||
atha cēt sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṁ na śīryatē |
idamālēpanaṁ tatra samagramavacārayēt ||20||
amlakāñjikabījāni tilān madhukamēva ca |
prapēṣya samabhāgāni tēnainamanulēpayēt ||21||
View original
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ||१९||
अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते |
इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ||२०||
अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च |
प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत् ||२१||
samyagdagdhē paścātkarmāha- tatrāmlavarga ityādi| amlavargaḥ sauvīrakatuṣōdakadhānyāmlādiḥ| sthiramūlatvāt dr̥ḍhamūlatvādityarthaḥ| na śīryatē na śaṭati| idamiti agrē vakṣyamāṇam| tatrēti aśīryamāṇē kṣāradagdhē| samagraṁ sarvam| avacārayēt prayōjayēt| tadēvālēpanamāha- amlētyādi| amlakāñjikabījāniti amlakāñjikādhaḥsthitaṁ dravyam| tēnēti samabhāgapiṣṭēnāmlakāñjikabījādinā| ēnaṁ kṣāradagdham||19-21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
tilakalkaḥ samadhukō ghr̥tāktō vraṇarōpaṇaḥ |22|
View original
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|
kṣārakr̥tavraṇarōpaṇōpāyamāha- tilakalka ityādi|22|-
Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25
rasēnāmlēna tīkṣṇēna vīryōṣṇēna ca yōjitaḥ ||22||
āgnēyēnāgninā tulyaḥ kathaṁ kṣāraḥ praśāmyati |
ēvaṁ cēnmanyasē vatsa! prōcyamānaṁ nibōdha mē ||23||
amlavarjān rasān kṣārē sarvānēva vibhāvayēt |
kaṭukastatra bhūyiṣṭhō lavaṇō'nurasastathā |
amlēna saha saṁyuktaḥ sa tīkṣṇalavaṇō rasē ||24||
mādhuryaṁ bhajatē'tyarthaṁ tīkṣṇabhāvaṁ vimuñcati |
mādhuryācchamamāpnōti vahniradbhirivāplutaḥ ||25||
View original
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ||२२||
आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति |
एवं चेन्मन्यसे वत्स! प्रोच्यमानं निबोध मे ||२३||
अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् |
कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा |
अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे ||२४||
माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति |
माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः ||२५||
agnitulyasya kṣārasyāgnēyēna kāñjikēna kathaṁ śamanamityāśaṅkyāha- rasēnētyādi| amlēna tīkṣṇēna vīryōṣṇēnāgnēyēna rasēna yōjitō'gnitulyaḥ kṣāraḥ kathaṁ praśāmyatītyarthapiṇḍaḥ| uttaramāha- ēvaṁ cēnmanyasē vatsētyādi| vibhāvayēt jānīyādityarthaḥ| kaṭukastatra bhūyiṣṭha iti tatra pañcarasē kṣārē kaṭukō'nurasaḥ, lavaṇastu bhūyiṣṭha iti yōjyaṁ; kēcit kaṭukamēva bhūyiṣṭhaṁ manyantē; tanna, yatō janā amlabhakṣaṇē mādhuryārthaṁ lavaṇamēva rasaṁ prayuñjatē, lavaṇavargē kṣārasya paṭhitatvācca, kaṭuvargē cāpaṭhitatvāt; yadyēvaṁ ‘sa khalvāgnēyauṣadhibhūyiṣṭhatvāt kaṭuka’ iti tarhi katham? ucyatē, lavaṇavargapāṭhādēva kṣārasya lavaṇatvē siddhē kaṭuka iti vidhyarthamēva| sa tīkṣṇalavaṇō rasē iti sa kṣāra ēvaṅguṇaḥ| adbhiḥ pānīyaiḥ āplutō ‘bōli(ḍi)ta’ iti lōkē||22-25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
tatra samyagdagdhē vikārōpaśamō lāghavamanāsrāvaśca |26|
View original
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च |२६|
idānīṁ cikitsāntarakathanāya punaḥ samyagdagdhalakṣaṇamāha- tatra samyagdagdha ityādi| tatrēti samyagdagdhādimadhyē| lāghavamaṅgānām| kr̥tē kṣāranirvāpaṇa ētē vikārōpaśamādayō lakṣaṇānyuttarakālaṁ jñēyāni; “ētadvikārōpaśamādikaṁ kiñcittātkālikaṁ lakṣaṇaṁ, kiñciduttarakālikam” ityanyē|26|-
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
hīnadagdhē tōdakaṇḍujāḍyāni vyādhivr̥ddhiśca |26|
View original
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च |२६|
hīnadagdhalakṣaṇamāha- hīnadagdhē ityādi| hīnadagdhē tōdādayō vātaślaiṣmikāḥ| jāḍyaṁ jaḍatā| anyē tvatra ‘durdagdhē tōdadāhakaṇḍūjāḍyāni vyādhivr̥ddhiśca’ iti paṭhanti, “tasmin sthānē ētāni vātapittaraktakaphaprakōpakāryāṇi” iti ca vyākhyānayanti|26|-
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
atidagdhē dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṁ vā ||26||
View original
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा ||२६||
atidagdhalakṣaṇamāha- atidagdhē dāhētyādi| atidagdhē dāhapākādayaḥ paittikāḥ, rāgō raktatā, aṅgamardō vēdanāviśēṣaḥ, klamō glāniḥ||26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
kṣāradagdhavraṇaṁ tu yathādōṣaṁ yathāvyādhi cōpakramēt ||27||
View original
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||
kṣāradagdhavraṇavyāpaccikitsāṁ vaktumāha- kṣāradagdhavraṇamityādi| anyē tu ‘yathāvidhi yathādōṣam’ iti paṭhanti, “hētuvyādhipratyanīkēna vidhinā” iti vyākhyānayanti||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
atha naitē kṣārakr̥tyāḥ- tadyathā- durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnōdariraktapittigarbhiṇyr̥tumatīpravr̥ddhajvaripramēhirūkṣakṣatakṣīṇa- tr̥ṣṇāmūrcchōpadrutaklībāpavr̥ttōdvr̥ttaphalayōnayaḥ ||28||
View original
अथ नैते क्षारकृत्याः- तद्यथा- दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीण- तृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ||२८||
ataḥ kṣārasya dvividhasyāpi yēṣu pratiṣēdhastānāha- atha naitē kṣārakr̥tyā ityādi| ēṣu ca yathādōṣaṁ kēṣucidēva pratisāraṇīyakṣāraniṣēdhaḥ, kēṣucit pānīyaniṣēdhaḥ, kēṣucidubhayaniṣēdhaḥ| sarvāṅgaśūnōdarīti sarvāṅgēna śūnō ya udarī tasyaiva kṣāraniṣēdhaḥ kr̥taḥ; kṣata uraḥkṣataḥ, tēna kṣīṇaḥ; tr̥ṣṇāmūrcchōpadruta iti upadrutaśabdastr̥ṣṇāmūrcchābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; klībaḥ kṣīṇaśukraḥ, aśukrasya punaḥ kṣārādhikāra ēva nāsti ; udvr̥ttāpavr̥ttaphalayōnaya iti udvr̥ttāpavr̥ttaśabdau phalayōnibhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyētē; phalamaṇḍaṁ, yōnirgarbhāśayaḥ; udvr̥ttaphalaḥ sthānādūrdhvagatāṇḍaḥ, apavr̥ttaphalaḥ sthānāt srastāṇḍaḥ; udvr̥ttayōniḥ sthānādūrdhvagatayōniḥ, apavr̥ttayōniḥ sthānāt srastayōniḥ; anyē tu phalayōniśabdēna samuditēna garbhāśayamācakṣatē, tatrāyamarthaḥ- udvr̥ttaphalayōniḥ sthānādūrdhvagatagarbhāśayā, apavr̥ttaphalayōniḥ sthānāt srastagarbhāśayētyarthaḥ; aparē tu phalaśabdaṁ rajasi vartayanti, kutaḥ? garbhasya phalasādhanatvāt; tēna yasyāḥ yōnēḥ sakāśāt phalaṁ raja udvr̥ttamūrdhvagataṁ apavr̥ttamadhōgatam, sā udvr̥ttāpavr̥ttaphalayōniḥ ||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisēvanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśēphaḥsrōtaḥsvalpamāṁsēṣu ca dēśēṣvakṣṇōśca na dadyādanyatra vartmarōgāt ||29||
View original
तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ||२९||
vyādhipuruṣaviśēṣēṇa niṣēdhamuktvā pradēśaviśēṣēṇa vaktumāha- tathētyādi| taruṇāsthīni ghrāṇakarṇagrīvākṣipuṭēṣu taruṇasañjñānyasthīni; sēvanyaḥ sapta, pañca śirasi, ēkā jihvāyām, ēkā śēphasi; dhamanyaścaturviṁśatirnābhiprabhavāḥ; nābhiriti marmagrahaṇādēva nābhiḥ prāptā, punarnābhigrahaṇaṁ nābhyāṁ dōṣātiśayasūcanārthaṁ; śēphō mēḍhraḥ| anuktamupagr̥hṇannāha- alpamāṁsēṣu ca pradēśēṣu jānupādōpari lalāṭādiṣu ca| akṣṇōśca na dadyādanyatra vartmarōgāditi anyatrānyasmin rōgē, vartmarōgē punarakṣṇōrapi kṣāraṁ dadyādityarthaḥ||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
tatra kṣārasādhyēṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadvēṣiṇaṁ hr̥dayasandhipīḍōpadrutaṁ ca kṣārō na sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti) ||30||
View original
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति (दुर्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति) ||३०||
avasthāvaśānniṣēdhārthaṁ darśayannāha- tatra kṣārasādhyēṣvityādi ||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
bhavati cātra- viṣāgniśastrāśanimr̥tyukalpaḥ kṣārō bhavatyalpamatiprayuktaḥ |
sa dhīmatā samyaganuprayuktō rōgānnihanyādacirēṇa ghōrān ||31||
View original
भवति चात्र- विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः |
स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ||३१||
idānīṁ samyakprayuktasya kṣārasya mahāguṇatvamasamyakprayuktasya tu mahādōṣatvaṁ nidarśayannāha- bhavati cātrētyādi| viṣāgniśastrāśanimr̥tyukalpa iti mr̥tyuśabdō viṣādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē, tēnāyamarthaḥ- viṣādibhiḥ kr̥tvā yō mr̥tyustēna mr̥tyunā kalpaḥ sadr̥śō bhavati; tatra viṣavadvēdanābhiḥ sarvāṅgānusārī bhūtvā mārayati, agnivadvisphōṭakādikāraṇō bhūtvā, śastravat sirādicchēdī bhūtvā, aśanivat sadyō mārayatīti dr̥ṣṭāntacatuṣṭayamupanyastam||31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē kṣārapākavidhirnāmaikādaśō'dhyāyaḥ ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविधिर्नामैकादशोऽध्यायः ||११||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē kṣārapākavidhirnāmaikadaśō'dhyāyaḥ||11||