Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ക്ഷാരപാകവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| ക്ഷാരശബ്ദഃ പാകവിധിഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ശസ്ത്രാനുശസ്ത്രേഭ്യഃ ക്ഷാരഃ പ്രധാനതമഃ, ഛേദ്യഭേദ്യലേഖ്യകരണാത് ത്രിദോഷഘ്നത്വാദ്വിശേഷക്രിയാവചാരണാച്ച ||൩||
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः, छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രാനുശസ്ത്രേഭ്യ ഇതി ശസ്ത്രാണി മണ്ഡലാഗ്രാദീനി, അനുശസ്ത്രാണി ത്വക്സാരാദീനി, തേഭ്യഃ ക്ഷാരഃ പ്രധാനതമഃ, ദ്വേ പുനരനുശസ്ത്രേ അഗ്നിജലൌകാഖ്യേ പരിശിഷ്ടേ; തദുക്തം- ‘വിധിഃ പ്രവക്ഷ്യതേ പശ്ചാദഗ്നിക്ഷാരജലൌകസാമ്’(സൂ. അ. ൮)’- ഇതി; ഏഷാം ത്രയാണാമപി പ്രാധാന്യമസ്തി, അത ഏവൈഷാം പൃഥഗധ്യായഃ; അത്ര ജലൌകസഃ പ്രധാനമ്, അഗ്നിഃ പ്രധാനതരഃ, ക്ഷാരഃ പ്രധാനതമഃ; ‘ക്ഷാരാദഗ്നിര്ഗരീയാന്’ (സൂ. അ. ൧൨) ഇത്യത്ര യഥാ ന വിരോധസ്തഥാ തത്രൈവ വക്ഷ്യാമഃ| കസ്മാത് ക്ഷാരസ്യ പ്രാധാന്യമിത്യത ആഹ- ഛേദ്യേത്യാദി| ഛേദ്യാദീനി കര്മാണ്യഗ്നിജലൌകസോര്ന സമ്ഭവന്തി, തേന താഭ്യാം സകാശാത് ക്ഷാരസ്യ പ്രാധാന്യം, ത്രിദോഷഘ്നത്വം ക്ഷാരസ്യ നാനൌഷധിസമവായാദിത്യാദിനാ സാധയിഷ്യതി, വിശേഷക്രിയാവചാരണം യഥാ പിത്താര്ശഃസു വിശേഷേണാവചാരണമ് ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര ക്ഷരണാത് ക്ഷണനാദ്വാ ക്ഷാരഃ ||൪||
तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ||४||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരസ്യ നിരുക്തിം കുര്വന്നാഹ- തത്ര ക്ഷരണാദിത്യാദി| ക്ഷരണാദ് ദുഷ്ടത്വങ്മാംസാദിചാലനാത്, ശാതനാദിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ക്ഷരണാദ്ദോഷാണാം ചാലനാത്| ക്ഷണനാത് ത്വങ്മാംസാദിഹിംസനാത്| ‘ക്ഷരണാത്’ ഇത്യത്ര ‘ക്ഷപണാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; ക്ഷപണം ശോധനമഭിപ്രേതമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
നാനൌഷധിസമവായാത്ത്രിദോഷഘ്നഃ , ശുക്ലത്വാത് സൌമ്യഃ; തസ്യ സൌമ്യസ്യാപി സതോ ദഹനപചനദാരണാദിശക്തിരവിരുദ്ധാ, ആഗ്നേയൌഷധിഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാത് കടുക ഉഷ്ണസ്തീക്ഷ്ണഃ പാചനോ വിലയനഃ ശോധനോ രോപണഃ ശോഷണഃ സ്തമ്ഭനോ ലേഖനഃ കൃമ്യാമകഫകുഷ്ഠവിഷമേദസാമുപഹന്താ പുംസ്ത്വസ്യ ചാതിസേവിതഃ ||൫||
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരഗുണകര്മാഹ- നാനൌഷധിസമവായാദിത്യാദി| സമവായഃ സംയോഗഃ; യതോऽയം ക്ഷാരോऽനേകൌഷധിസമവായാത്ത്രിദോഷഘ്നഃ, അതഃ പിത്താര്ശഃസ്വപി യൌഗികത്വമസ്യ| ശുക്ലത്വാത് സൌമ്യ ഇത്യസ്യാഗ്രേ കേചിദപിശബ്ദം ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടം വര്ണയന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ന കേവലമുഷ്ണഃ സൌമ്യോऽപീതി, തേനാസ്യ വക്ഷ്യമാണമുഷ്ണത്വമപി ന വിരുധ്യതേ| ദഹനപചനദാരണശക്തിരവിരുദ്ധാ ഹിമാനീവത്| പാചന ഇതി ദ്വിവിധോऽപി ക്ഷാരഃ; അത്ര വ്രണശോഥസ്യ പ്രതിസാരണീയഃ പാചനഃ, അന്നാജീര്ണസ്യ പാനീയഃ| വിലയനഃ ശോഫസ്യ വാതകഫഭൂയിഷ്ടസ്യ| ശോധനോ ദുഷ്ടവ്രണസ്യ, രോപണഃ ശുദ്ധവ്രണസ്യ, അത്ര യോഗശക്തിപ്രഭാവാത്തിലയവകല്കവത് ക്ഷാരസ്യ ശോധനരോപണത്വം ന വിരുധ്യതേ; ശോധന ഏവായം ക്ഷാരഃ, ശുദ്ധസ്തു വ്രണഃ സ്വയമേവ രോഹതീത്യന്യേ; ന ഹി ശുദ്ധേ വ്രണേ രോപണാര്ഥം ക്ഷാരോऽവചാര്യതേ സിരാദിക്ഷണനഭയാത്, തസ്മാത് പാരമ്പര്യേണ രോപണ ഇതി; കേചിദസ്യ രോപണത്വം ന പഠന്ത്യേവ| ശോഷണോ വ്രണക്ലേദസ്യ| സ്തമ്ഭനഃ ശോണിതാതിപ്രവൃത്തേഃ| ഉപഹന്തൃശബ്ദഃ കൃമ്യാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; കൃമയോ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാഃ, തേഷാം ദ്വിവിധഃ ക്ഷാര ഉപഹന്താ; ആമഃ അപക്വരസഃ, മേദസഃ പാനീയ ഏവോപഹന്താ; പുംസ്ത്വസ്യ ശുക്രസ്യ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
സ ദ്വിവിധഃ- പ്രതിസാരണീയഃ, പാനീയശ്ച ||൬||
स द्विविधः- प्रतिसारणीयः, पानीयश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുക്തഗുണകര്മണഃ ക്ഷാരസ്യ ദ്വൈവിധ്യം ദര്ശയന്നാഹ- സ ദ്വിവിധ ഇത്യാദി| പ്രതിസാരണീയഃ പ്രതിസാരണാര്ഹഃ; പാനീയഃ പാനാര്ഹഃ, ക്ഷാരോദകമിത്യര്ഥഃ; യേ ചാന്യേऽപി പാക്യസര്ജികായവക്ഷാരാ യഥാരോഗം വക്തവ്യാസ്തേഷാം ചൂര്ണവടകാവലേഹാദിഷു പ്രയോഗഃ കര്തവ്യഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര പ്രതിസാരണീയഃ കുഷ്ഠകിടിഭദദ്രുമണ്ഡലകിലാസഭഗന്ദരാര്ബുദാര്ശോദുഷ്ടവ്രണനാഡീചര്മകീല- തിലകാലകന്യച്ഛവ്യങ്ഗമശകബാഹ്യവിദ്രധികൃമിവിഷാദിഷൂപദിശ്യതേ , സപ്തസു ച മുഖരോഗേഷൂപജിഹ്വാധിജിഹ്വോപകുശദന്തവൈദര്ഭേഷു തിസൃഷു ച രോഹിണീഷു, ഏതേഷ്വേവാനുശസ്ത്രപ്രണിധാനമുക്തമ് ||൭||
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിസാരണീയസ്യ വിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര പ്രതിസാരണീയ ഇത്യാദി| കിടിഭഃ കുഷ്ഠവിശേഷഃ; തസ്യ പൃഥഗവിധാനം നിയമേന പ്രതിസാരണീയസാധ്യത്വജ്ഞാപനാര്ഥം; ദദ്രു മണ്ഡലം ദദ്രുമണ്ഡലം; കിലാസം ത്വഗ്ഗതം ശ്വിത്രകുഷ്ഠം; ചര്മകീലഃ അര്ശോനിദാനപഠിതഃ; ന്യച്ഛവ്യങ്ഗൌ ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനോക്തൌ; ബാഹ്യശബ്ദഃ വിദ്രധികൃമിവിഷൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| വിഷാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദാദ്വല്മീകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ‘ബാഹ്യകൃമിവിശേഷാദിഷു’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| കേ തേ സപ്ത മുഖരോഗാ യേഷു ക്ഷാര ഉപയുജ്യതേ, ഇത്യാഹ- ഉപജിഹ്വേത്യാദി|- ഉപജിഹ്വാദീന് രോഗാന് മുഖരോഗനിദാനേ വക്ഷ്യതി| തിസൃണാം രോഹിണീനാം ഗ്രഹണം സന്നിപാതരക്തജയോരസാധ്യത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| കുതഃ പുനരുപജിഹ്വാദിഭ്യോऽന്യേഷു മുഖരോഗേഷു ക്ഷാരോ നോപയുജ്യത ഇത്യാഹ- ഏതേഷ്വേവേത്യാദി| അത്രാനുശസ്ത്രം ക്ഷാര ഏവ| ‘ഏതേഷ്വനുശസ്ത്രനിപാതനമ്’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
പാനീയസ്തു ഗരഗുല്മോദരാഗ്നിസങ്ഗാജീര്ണാരോചകാനാഹ- ശര്കരാശ്മര്യാഭ്യന്തരവിദ്രധികൃമിവിഷാര്ശഃസൂപയുജ്യതേ ||൮||
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाह- शर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ||८||
🔊 Audio coming soon
പാനീയവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- പാനീയസ്ത്വിത്യാദി| ഗരഃ കൃത്രിമം വിഷം, ദൂഷീവിഷമിത്യന്യേ; അഗ്നിസങ്ഗഃ ഇതി അഗ്നിഃ സജ്യതേ ലീയതേ യസ്മാദ്യേന യസ്മിന് വാ സോऽഗ്നിസങ്ഗഃ, തേന വാതശ്ലൈഷ്മികഗ്രഹണീവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാദിവികാരാ ഗൃഹ്യന്തേ; ശര്കരാ വാതേന ഭിന്നാऽശ്മരീ ശര്കരേത്യുച്യതേ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
അഹിതസ്തു രക്തപിത്തജ്വരിതപിത്തപ്രകൃതിബാലവൃദ്ധദുര്ബലഭ്രമ- മദമൂര്ച്ഛാതിമിരപരീതേഭ്യോऽന്യേഭ്യശ്ചൈവംവിധേഭ്യഃ ||൯||
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रम- मदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ||९||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരസ്യ യേഷ്വയൌഗികത്വം താനാഹ- അഹിതസ്ത്വിത്യാദി| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണം, മദോ വിഷമദ്യശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ, മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ, പരീതശബ്ദോ ഭ്രമാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തം ചേതരക്ഷാരവദ്ദഗ്ധ്വാ പരിസ്രാവയേത്; തസ്യ വിസ്തരോऽന്യത്ര ||൧൦||
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्; तस्य विस्तरोऽन्यत्र ||१०||
🔊 Audio coming soon
തത്ര പാനീയക്ഷാരപാകം വിധിം ച സങ്ക്ഷേപേണ ദര്ശയിതുമാഹ- തം ചേതരക്ഷാരവദിത്യാദി| ഇതരക്ഷാരവത് പ്രതിസാരണീയവത്; യഥാ പ്രതിസാരണീയസ്യ കാഷ്ഠദാഹഃ ഷഡ്ഗുണോദകപാകസ്ത്രിഭാഗാവശേഷാനന്തരം പരിസ്രാവണം ച, തദ്വത് പാനീയസ്യാപി പാകവിധിഃ സ്രാവണം ച ദ്വിതീയപാകവര്ജം; പാനീയക്ഷാരോദകപ്രമാണമുത്തമാ മാത്രാ പലം, മധ്യമാ കര്ഷത്രയമ്, അധമാ അര്ധപലമ്| അന്യത്ര ഗുല്മാദിഷ്വധ്യായേഷു||൧൦||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
അഥേതരസ്ത്രിവിധോ മൃദുര്മധ്യസ്തീക്ഷ്ണശ്ച | തം ചികീര്ഷുഃ ശരദി ഗിരിസാനുജം ശുചിരുപോഷ്യ പ്രശസ്തേऽഹനി പ്രശസ്തദേശജാതമനുപഹതം മധ്യമവയസം മഹാന്തമസിതമുഷ്കകമധിവാസ്യാപരേദ്യുഃ പാടയിത്വാ ഖണ്ഡശഃ പ്രകല്പ്യാവപാട്യ നിവാതേ ദേശേ നിചിതിം കൃത്വാ സുധാശര്കരാശ്ച പ്രക്ഷിപ്യ തിലനാലൈരാദീപയേത് | അഥോപശാന്തേऽഗ്നൌ തദ്ഭസ്മ പൃഥഗ്ഗൃഹ്ണീയാദ്ഭസ്മശര്കരാശ്ച | അഥാനേനൈവ വിധാനേന കുടജപലാശാശ്വകര്ണപാരിഭദ്രകബിഭീതകാരഗ്വധതില്വകാര്കസ്നുഹ്യപാമാര്ഗപാടലാനക്തമാലവൃഷകദലീ- ചിത്രകപൂതീകേന്ദ്രവൃക്ഷാസ്ഫോതാശ്വമാരകസപ്തച്ഛദാഗ്നിമന്ഥഗുഞ്ജാശ്ചതസ്രശ്ച കോശാതകീഃ സമൂലഫലപത്രശാഖാ ദഹേത് | തതഃ ക്ഷാരദ്രോണമുദകദ്രോണൈഃ ഷഡ്ഭിരാലോഡ്യ മൂത്രൈര്വാ യഥോക്തൈരേകവിംശതികൃത്വഃ പരിസ്രാവ്യ, മഹതി കടാഹേ ശനൈര്ദര്വ്യാऽവഘട്ടയന് വിപചേത് | സ യദാ ഭവത്യച്ഛോ രക്തസ്തീക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലശ്ച തമാദായ മഹതി വസ്ത്രേ പരിസ്രാവ്യേതരം വിഭജ്യ പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത് | തത ഏവ ക്ഷാരോദകാത് കുഡവമധ്യര്ധം വാऽപനയേത് | തതഃ കടശര്കരാഭസ്മശര്കരാക്ഷീരപാകശങ്ഖനാഭീരഗ്നിവര്ണാഃ കൃത്വാऽऽയസേ പാത്രേ തസ്മിന്നേവ ക്ഷാരോദകേ നിഷിച്യ പിഷ്ട്വാ തേനൈവ ദ്വിദ്രോണേऽഷ്ടപലസമ്മിതം ശങ്ഖനാഭ്യാദീനാം പ്രമാണം പ്രതിവാപ്യ , സതതമപ്രമത്തശ്ചൈനമവഘട്ടയന് വിപചേത് | സ യഥാ നാതിസാന്ദ്രോ നാതിദ്രവശ്ച ഭവതി തഥാ പ്രയതേത | അഥൈനമാഗതപാകമവതാര്യാനുഗുപ്തമായസേ കുമ്ഭേ സംവൃതമുഖേ നിദധ്യാദേഷ മധ്യമഃ ||൧൧|| ഏഷ ചൈവാപ്രതീവാപഃ പക്വഃ സംവ്യൂഹിമോ മൃദുഃ ||൧൨||
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च | तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमुष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् | अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च | अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदली- चित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् | ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिरालोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य, महति कटाहे शनैर्दर्व्याऽवघट्टयन् विपचेत् | स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् | तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वाऽपनयेत् | ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीरग्निवर्णाः कृत्वाऽऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणेऽष्टपलसम्मितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य , सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्टयन् विपचेत् | स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत | अथैनमागतपाकमवतार्यानुगुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ||११|| एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः ||१२||
🔊 Audio coming soon
അഥേതര ഇത്യാദി| ഇതരഃ പ്രതിസാരണീയഃ; അഥേതരോ മൃദുരിത്യാദ്യത്ര കേചിന്ന പഠന്തി| പ്രതിസാരണീയസ്യ പാകവിധിം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തം ചികീര്ഷുരിത്യാദി| തം പ്രതിസാരണീയം, ചികീര്ഷുഃ കര്തുമിച്ഛുഃ; തം ചികീര്ഷുരിത്യത്ര ‘അഥേതരം ചികീര്ഷുഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; അഥശബ്ദോ മങ്ഗലാര്ഥഃ, ഇതരം പ്രതിസാരണീയമ്| ഗിരിസാനുജം പര്വതോപരിജാതം, “ഗിരിസാനുജമിതി ജാങ്ഗലദേശോപലക്ഷണമ്” ഇത്യന്യേ| ‘ശുചിരുപോഷ്യ’ ഇത്യത്ര ‘ശുചിരുപവസന്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| അനുപഹതം കൃമിദവാഗ്നിഗരാദ്യനുപഹതമ്| അസിതമുഷ്കകം കൃഷ്ണപുഷ്പമോക്ഷകം, ന ശ്വേതാദിപുഷ്പമ്| അധിവാസ്യ മന്ത്രവദ്ബലികര്മോപഹരേദിത്യര്ഥഃ| കേചിദസ്യാഗ്രേ “മന്ത്രേണാനേനാഭിമന്ത്ര്യ- അഗ്നിവീര്യ! മഹാവീര്യ! മാ തേ വീര്യം പ്രണശ്യതു| ഇഹൈവ തിഷ്ഠ കല്യാണ! മമ കാര്യം കരിഷ്യസി|| മമ കാര്യേ കൃതേ പശ്ചാദ്ദേവലോകം ഗമിഷ്യസി| ശ്വേതരക്തപുഷ്പസഹസ്രം ജുഹുയാത്” ഇതി പഠന്തി; അയം ച നിബന്ധേഷു ന പഠ്യതേ| അന്യേ ത്വത്ര “പ്രാങ്മുഖോപഗതസ്തത്ര ബലിം ദത്ത്വാ ചതുര്ദിശമ്| വൃക്ഷാഭ്യാശേ തതോ ബ്രൂയാത് പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രയതഃ ശുചിഃ|| നിവസന്തീഹ ഭൂതാനി യാന്യസ്മിന് കാനിചിദ്ദ്രുമേ| അപക്രാമന്ത്വയം ഛേദ്യഃ പരാര്ഥേ ശ്വോ മയാ ദ്രുമഃ| ഏവമാമന്ത്രിതം വൃക്ഷം ലാജാധൂപൈഃ സുരാസവൈഃ| പ്രഭാതേ വൈകൃതം തത്ര ന പശ്യേച്ഛേദയേത്തതഃ| ശാന്തേ നീഹാരതിമിരേ യുഗമാത്രോദിതേ രവൌ| പൂര്വാഗ്രമുത്തരാഗ്രസ്ഥം തം തരും പാത(ട)യേദ്ദ്രുതമ്” “ഇത്യധിവാസനമന്ത്രം പഠന്തി, ഭോജേऽപ്യേവമേവ പഠ്യതേ” ഇതി ച വദന്തി| അപരേദ്യുരപരസ്മിന് ദിനേ| ഖണ്ഡശഃ പ്രകല്പ്യ ബഹൂന് ഖണ്ഡാന് കൃത്വാ| അവപാട്യ താന് ഖണ്ഡാന് പുനഃ പാടയിത്വാ; ‘അപരേദ്യുഃ പാടയിത്വാ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘പ്രഭാതേ വൈകൃതമദ്ഭുതം ന പശ്യേത്തദോപകല്പയേത്’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ| വൈകൃതം തരുശാഖാഭങ്ഗാദി, അദ്ഭുതം രുധിരവര്ഷാദി, ഇതി ച തസ്യ വ്യാഖ്യാനമ്| നിചിതിഃ കാഷ്ഠാനാമൌത്തരാധര്യേണാവസ്ഥിതിഃ; കേചിദത്ര ‘ചിതിം കൃത്വാ’ ഇതി പഠന്തി, ചിതിം ദാഹസ്ഥാനമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| തിലനാലൈരാദീപയേത് തിലനാലദീപനാച്ഛക്ത്യതിശയോ ഭവതി| നിചിതിം കൃത്വേത്യസ്യാഗ്രേ കേചിത് ‘സുധാശര്കരാഃ പ്രക്ഷിപ്യ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- സുധാശര്കരാഃ സുധാപാഷാണാഃ| ഭസ്മശര്കരാശ്ചേതി ദഹ്യമാനാര്ദ്രകാഷ്ഠരസാച്ഛര്കരേവാന്യോന്യസംഹതം ഭസ്മജാതം ഭസ്മശര്കരേത്യുച്യതേ, താം ച പൃഥക് ഗൃഹ്ണീയാത്; പൃഥഗ്ഗ്രഹണം ഭിന്നപ്രയോജനാര്ഥം; തേന ഭസ്മനഃ ക്ഷാരോദകകരണം, ഭസ്മശര്കരാ പുനഃ ക്ഷാരദ്രവ്യസമവാപിനീ| അന്യേ തു ‘പൃഥക് ഗൃഹ്ണീയാത്’ ഇത്യസ്യാഗ്രേ ‘കടശര്കരാ ഭസ്മശര്കരാശ്ച’ ഇതി പഠന്തി, ‘കടശര്കരാ അദഗ്ധസുധാപാഷാണാഃ, ഭസ്മശര്കരാസ്തു ക്ഷാരദ്രവ്യൈഃ സഹ ദഗ്ധാശ്ചൂര്ണപാഷാണാഃ’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഏഷ ദാഹകല്പഃ| അഥാനേനൈവേത്യാദി| അഥാനേനൈവ വിധാനേനേത്യനേന നിവാതദേശനിചിതിസ്തിലനാലദീപനം ച ലഭ്യതേ, ഗിരിസാനുജമിത്യസ്യ ജാങ്ഗലദേശോപലക്ഷണത്വം, തേനേഹാപി കുടജാദീന്യപി ജാങ്ഗലാനി ഗൃഹ്യന്തേ| മുഷ്കകസ്യ കുടജാദീനാം ചൈകദേശകല്പനത്വേऽപി പൃഥഗ്ദാഹവിധാനം കുടജാദിഭസ്മനോ മുഷ്കകഭസ്മനോ ഭാഗാധിക്യഖ്യാപനാര്ഥം, ഭാഗാധിക്യം ച ‘തതഃ ക്ഷാരദ്രോണമുദകദ്രോണൈഃ ഷഡ്ഭിഃ’- ഇത്യത്ര വക്ഷ്യാമഃ| അന്യേ തു മുഷ്കകേണൈകേനാപി ക്ഷാരോ ഭവതീതി പൃഥഗ്വിധാനം ബോധയതി| പലാശഃ കിംശുകഃ; അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ ഗന്ധമുണ്ഡഃ പിപ്പലസദൃശഃ , പാരിഭദ്രകോ ദേവദാരുഃ, അന്യേ തു രക്തകുസുമഃ കണ്ടകീവൃക്ഷവിശേഷഃ സ്വനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ, തില്വകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; ഇന്ദ്രവൃക്ഷഃ കുടജ ഏവ, ദ്വിവിധോ ഹി കുടജോ ബൃഹത്ഫലഃ ശ്വേതപുഷ്പഃ സ്നിഗ്ധപത്രഃ പുമാന്, അണുഫലവൃന്താ ശ്യാവാരുണപുഷ്പാ സ്ത്രീ; ആസ്ഫോതാ സാരിവാ; കോശാതകീ ഘോഷകഃ; സാ ചതുര്വിധാ- ബൃഹത്ഫലാ, അല്പഫലാ, പീതപുഷ്പാ, ശ്വേതപുഷ്പാ, ഇതി| സമൂലഫലപത്രശാഖാ ഇതി കുടജാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| കേചിത് കുടജാദികോശാതക്യന്തം സമസ്യ പഠന്തി| തതഃ ക്ഷാരദ്രോണമിത്യാദി തതോ മുഷ്കകകുടജാദിദാഹാനന്തരമ്| ക്ഷാരദ്രോണമിതി മുഷ്കകഭസ്മനോ ദ്വൌ ഭാഗൌ കുടജാദിഭസ്മന ഏകോ ഭാഗ ഇതി മിശ്രീകൃതം ക്ഷാരദ്രോണമുച്യതേ| ഉദകദ്രോണൈഃ ഷഡ്ഭിരിതി ഭസ്മദ്രവ്യാത് ഷഡ്ഗുണോദകപരിഭാഷേയമ്, അനയൈവാന്യത്രാപി ക്ഷാരപാകവിധൌ ക്ഷാരകല്പനം; പക്ഷാന്തരം ദര്ശയതി- മൂത്രൈര്വാ യഥോക്തൈരിതി ദുന്ദുഭിസ്വനീയകല്പോക്തൈരിത്യര്ഥഃ ; തഥാഹി- ‘ഗവാം മൂത്രേണ ക്ഷാരകല്പേന പരിസ്രാവ്യ വിപചേത്’ (ക. അ. ൬)- ഇതി; അത്രാപി ക്ഷാരകല്പേനേതി വചനാദ്ഭസ്മദ്രവ്യാന്മൂത്രസ്യ ഷഡ്ഗുണത്വമുക്തമ്| ഏകവിംശതികൃത്വഃ പരിസ്രാവ്യേതി ഏകവിംശതിവാരാന് വസ്ത്രേണ ഗാലയിത്വാ| അവഘട്ടയന് ചാലയന്, താവത് പചേത് സ യദാ ഭവത്യച്ഛോ രക്തസ്തീക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലശ്ചേതി| ഏതേऽച്ഛാദയോ ഗുണാസ്ത്രിഭാഗാവശേഷേ ക്ഷാരോദകേ ഭവന്തി| തം ക്ഷാരക്വാഥമ്| ആദായ ഗൃഹീത്വാ| ഇതരം വിഭജ്യ ക്ഷാരഭസ്മകല്കം; ‘ഇതരദ്വിസൃജ്യ’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ, തത്രേതരത് ഭസ്മ കിട്ടഭൂതമ്| അധിശ്രയേത് ആരോപയേത്| തത ഏവ ക്ഷാരോദകാത് കുഡവമധ്യര്ധം വാऽപനയേദിതി കുഡവമഷ്ടൌ പലാന്യപനയേത്; അധ്യര്ധമിത്യത്ര കുഡവമിതി സമ്ബധ്യതേ, തേനാധ്യര്ധം കുഡവം ദ്വാദശപലാനി വാऽപനയേത്| അന്യേ ത്വത്ര ദ്വൈഗുണ്യം ന മന്യന്തേ| ഏതച്ച ക്ഷാരോദകാപനയനം കടശര്കരാദീനാം നിഷേകാര്ഥം പേഷണാര്ഥം ച; അന്യേ തു കടശര്കരാദീനാം ഭാഗപ്രമാണജ്ഞാപനാര്ഥമിതി വദന്തി, തേന കടശര്കരാദീനി ദ്രവ്യാണി പ്രത്യേകം കുഡവപ്രമാണാന്യധ്യര്ധകുഡവപ്രമാണാനി വാ ആവപേദിത്യര്ഥഃ| തതഃ കടശര്കരേത്യാദി കടശര്കരാ ഗാങ്ഗേഷ്ഠീ, ഭസ്മശര്കരാ അത്രൈവാധ്യായേ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാ; അന്യേ തു കടശര്കരാഭസ്മശര്കരയോരന്യഥാ വ്യാഖ്യാനം കുര്വന്തി തദപ്യത്രൈവാധ്യായേ കഥിതമ്| ക്ഷീരപാകോ ജലശുക്തിഃ| ആയസേ പാത്രേ ലൌഹേ ഭാജനേ, ഏതേ അഗ്നിവര്ണാഃ കൃത്വാ, തസ്മിന്നേവ ക്ഷാരോദകേ പൂര്വോപനീതേ കുഡവേऽധ്യര്ധകുഡവേ വാ, നിഷിച്യ പ്രക്ഷിപ്യ| ത്രൈഷാം കടശര്കരാദീനാമനിര്ദിഷ്ടപ്രമാണത്വാത് സമാ ഭാഗാ ഇത്യേകേ; സമഭാഗശ്ചാത്ര പ്രത്യേകമഷ്ടൌ പലാനി; ഏവം ച ദ്വാത്രിംശത് പലാനി ഭവന്തി; ഏതേന ദ്വിദ്രോണേऽഷ്ടപലസമ്മിതമിത്യപി പ്രമാണമനുകൂലിതം ഭവതി; ദ്വിദ്രോണേ ഷോഡശാംശശ്ചാവാപഭാഗോ ജ്ഞാപിതോ ഭവതി| അന്യേ ത്വഷ്ടപലസമ്മിതമിതി കടശര്കരാദീനാം പ്രത്യേകം ദ്വേ ദ്വേ പലേ ഇത്യേവമഷ്ടപലത്വം മന്യന്തേ| തന്ന, ശങ്ഖനാഭിപ്രധാനത്വാദേവ ക്ഷാരസ്യ; ഏവം ച വിശ്വാമിത്രഭോജോക്തഭാഗകല്പനാ നിരസ്താ; തദുക്തഭാഗഗ്രഹണേऽപി ശങ്ഖനാഭേരപ്രാധാന്യം സ്യാത്| ദ്വിദ്രോണഗ്രഹണേന ത്രിഭാഗാവശേഷം ക്ഷാരോദകം സര്വത്ര പരിഭാഷയന്തി വൃദ്ധാഃ, പ്രായേണ ഹി വിമിശ്രിതം ക്ഷാരദ്രോണമാഹുഃ; ഉദകദ്രോണൈഃ ഷഡ്ഭിരിതി ഷട്ത്രിംശദധികപഞ്ചദശശതോദകപലൈഃ സഹ വിപചേദിത്യര്ഥഃ; തതസ്തസ്യ പച്യമാനസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാച്ഛരക്തപിച്ഛിലാദയോ ഗുണാഃ ഷോഡശാംശാവശിഷ്ടേ ഷണ്ണവതിപലപ്രമാണേ ഭവന്തി| അന്യേ തു വദന്തി- ന ചാത്ര ചതുര്ഭാഗാദ്യവശേഷണാദിപരിഭാഷാ വ്യാപ്രിയതേ, തസ്മാച്ഛനൈഃ ശനൈസ്താവദ്വിപചേദ്യാവദ്രാഗാദിഗുണയുക്തഃ ക്വാഥോ ഭവതി ക്ഷാരസഞ്ജ്ഞിത ഇതി| ഷണ്ണവതിപലപ്രമാണേ തു ക്ഷാരോദകേ കടശര്കരാദീനാം സമഭാഗാനാം ചതുര്ഥാംശമാവാപമിച്ഛന്തി ||൧൧-൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
പ്രതീവാപേ യഥാലാഭം ദന്തീദ്രവന്തീചിത്രകലാങ്ഗലീപൂതികപ്രവാലതാലപത്രീവിഡസുവര്ചികാകനകക്ഷീരീഹിങ്ഗുവചാതിവിഷാഃ സമാഃ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണാഃ ശുക്തിപ്രമാണാഃ പ്രതീവാപഃ | സ ഏവ സപ്രതീവാപഃ പക്വഃ പാക്യസ്തീക്ഷ്ണഃ ||൧൩||
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः | स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः ||१३||
🔊 Audio coming soon
സപ്രതീവാപം പാക്യസഞ്ജ്ഞം തീക്ഷ്ണം പ്രതിപാദയന്നാഹ- പ്രതീവാപേ യഥാലാഭമിത്യാദി| പ്രതീവാപേ ഇതി ക്ഷിപ്തേ ആവാപേ പുനരപരദ്രവ്യപ്രക്ഷേപഃ പ്രതീവാപഃ| ദ്രവന്തീ ദന്തീഭേദഃ, സംവരീതി ഭാദാനകേ, ലാങ്ഗലീ കലികാ(ഹാ)രികാ; പൂതീകപ്രവാലാഃ കണ്ടകികരഞ്ജപല്ലവാഃ, അന്യേ തു ‘ചിരിബില്വപല്ലവപത്രം ച’ ഇതി പഠന്തി; താലപത്രീ മൂഷലീ, കനകക്ഷീരീ സുവര്ണക്ഷീരീ , കങ്ഗുഷ്ഠമിത്യന്യേ| ശുക്തിപ്രമാണാഃ പ്രത്യേകമര്ധപലപ്രമാണാഃ| സ ഏവ സപ്രതീവാപഃ പക്വഃ പാക്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി സ ഏവ സംവ്യൂഹിമസഞ്ജ്ഞഃ ക്ഷാരോ ദന്ത്യാദിദ്രവ്യപ്രതിവാപേന സഹിതഃ പക്വഃ പാക്യസഞ്ജ്ഞോ ഭവതി തീക്ഷ്ണശ്ചേത്യര്ഥഃ| ന ചാസ്യ തീക്ഷ്ണദോഷഃ, കുതഃ? അതിതീക്ഷ്ണഃ ക്ഷാരസ്യ ദോഷഃ| അന്യേ തു ‘സ ഏവ സപ്രതീവാപ’ ഇത്യാദിപാഠസ്ഥാനേ ‘സ ച പൂര്വവത് പക്വസ്തീക്ഷ്ണ’ ഇതി പഠന്തി||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
തേഷാം യഥാവ്യാധിബലമുപയോഗഃ ||൧൪||
तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः ||१४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ക്ഷാരാണാമ്||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ക്ഷീണബലേ തു ക്ഷാരോദകമാവപേദ്ബലകരണാര്ഥമ് ||൧൫||
क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
കാലവശാദ്ധീനൌഷധിവശാദ്വാ മൃദൌ ക്ഷാരേ ബലകരണായാവാപമാഹ- ക്ഷീണബലേ ത്വിത്യാദി| ക്ഷീണബലേ ഹീനശക്തൌ ക്ഷാരേ ക്ഷാരോദകമാവപേത്, പൂര്വകല്പേന കൃതം ക്ഷാരോദകം പ്രക്ഷിപേത്, പ്രക്ഷിപ്യ പുനര്വിപചേദിതി| ബലകരണാര്ഥം തീക്ഷ്ണാദിശക്ത്യുപചയാര്ഥമ്||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ഭവതശ്ചാത്ര- നൈവാതിതീക്ഷ്ണോ ന മൃദുഃ ശുക്ലഃ ശ്ലക്ഷ്ണോऽഥ പിച്ഛിലഃ | അവിഷ്യന്ദീ ശിവഃ ശീഘ്രഃ ക്ഷാരോ ഹ്യഷ്ടഗുണഃ സ്മൃതഃ ||൧൬||
भवतश्चात्र- नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथ पिच्छिलः | अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരഗുണദോഷാന് പ്രതിപാദയന്നാഹ- ഭവതശ്ചാത്ര നൈവാതീത്യാദി| അതിശബ്ദസ്തീക്ഷ്ണമൃദുശുക്ലൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; അനതിശുക്ലത്വാത് പ്രതിവാപാല്പതാ സൂചിതാ ഭവതി; അന്യേ ത്വനതിശബ്ദം ശുക്ലേന സമ്ബധ്നന്തി| ശ്ലക്ഷ്ണഃ അകര്കശഃ; അന്യേ തു ശ്ലക്ഷ്ണസ്ഥാനേ ‘മൃത്സ്ന’ ഇതി പഠന്തി, മൃത്സ്നസ്ത്വഗിന്ദ്രിയസുഖഃ| അവിഷ്യന്ദീ യോऽവചാരിതോ ന പ്രസര്പതി| ശിവ ഇതി സൌമ്യ ഉച്യതേ; ശിവസ്ഥാനേ കേചിത് ‘സമ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര നാതിസാന്ദ്രോ നാതിദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| ശീഘ്രഃ ശീഘ്രകാരീ| കേചിത് ക്ഷാരഗുണേഷു മധ്യേ ‘സുഖനിര്ഗ്രാഹ്യോ ദോഷഘ്നഃ’ ഇതി ഗുണദ്വയം പഠന്തി; ‘സുഖനിര്ഗ്രാഹ്യഃ സുഖനിര്വര്ത്യഃ, ദോഷഘ്നോ ദോഷമാത്രാനുസാരീ; ദോഷശബ്ദോऽത്ര വ്യാധൌ വര്തതേ’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| നൈവാതിതീക്ഷ്ണ ഇത്യാദിനൈവാഷ്ടസങ്ഖ്യാ ലബ്ധാ, ‘പുനരഷ്ടഗുണ’ ഇതി യത് കൃതം തത് കടുരസാദിഗുണാതിരേകത്വനിഷേധാര്ഥമ്||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
അതിമാര്ദവശ്വൈത്യൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യപൈച്ഛില്യസര്പിതാഃ | സാന്ദ്രതാऽപക്വതാ ഹീനദ്രവ്യതാ ദോഷ ഉച്യതേ ||൧൭||
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः | सान्द्रताऽपक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते ||१७||
🔊 Audio coming soon
പരിഹാരാര്ഥം ദോഷാനധികൃത്യാഹ- അതിമാര്ദവേത്യാദി| അതിശബ്ദോ മാര്ദവശ്വൈത്യാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ശ്വൈത്യം ശുക്ലതാ| കേചിത് ക്ഷാരദോഷാന് സാര്ധശ്ലോകേനാധീയതേ| തദ്യഥാ- “അത്യൌഷ്ണ്യമതിപൈച്ഛില്യമതിതൈക്ഷ്ണ്യം വിസര്പിതാ| അത്യര്ഥം മാര്ദവം ശ്വൈത്യമത്യര്ഥം സാന്ദ്രമേവ ച| ഹീനൌഷധമവിപക്വത്വം ക്ഷാരദോഷാ നവ സ്മൃതാഃ”- ഇതി| അത്യര്ഥംശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യാ പ്രാപ്താ, പുനര്നവേതി സങ്ഖ്യാകരണം ക്ഷാരാതിസേവയാ പുംസ്ത്വഹന്തൃത്വദോഷസങ്ഖ്യാശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്| കേചിത് ക്ഷാരദോഷാന്ന പഠന്തി, ഉക്തഗുണവിപര്യയേണൈവ ദോഷാണാം ലബ്ധത്വാദിതി||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
തത്ര ക്ഷാരസാധ്യവ്യാധിവ്യാധിതമുപവേശ്യ നിവാതാതപേ ദേശേऽസമ്ബാധേऽഗ്രോപഹരണീയോക്തേന വിധാനേനോപസമ്ഭൃതസമ്ഭാരം, തതോऽസ്യ തമവകാശം നിരീക്ഷ്യാവഘൃഷ്യാവലിഖ്യ പ്രച്ഛയിത്വാ , ശലാകയാ ക്ഷാരം പ്രതിസാരയേത്, ദത്ത്വാ വാക്ശതമാത്രമുപേക്ഷേത ||൧൮||
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपे देशेऽसम्बाधेऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसम्भृतसम्भारं, ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा , शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्, दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ക്ഷാരപ്രതിസാരണവിധിമധികൃത്യാഹ- തത്ര ക്ഷാരസാധ്യേത്യാദി| ക്ഷാരസാധ്യവ്യാധിവ്യാധിതമിതി ക്ഷാരസ്യ സാധ്യോ യോ വ്യാധിസ്തേന വ്യാധിതം ദുഃഖിതമ്| നിവാതാതപേ ദേശേ ഇതി നിശബ്ദോ വാതാതപാഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസമ്ബാധേऽസങ്കീര്ണദേശേ, അഗ്രോപഹരണീയോക്തേന വിധാനേനേതി ‘പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു’ (സൂ. അ. ൫) ഇത്യാദികേന വിധിനാ; അസ്യ ച ക്ഷാരം പ്രതിസാരയേദിത്യനയാ ക്രിയയാ സമ്ബന്ധഃ| ഉപസമ്ഭൃതസമ്ഭാരമിതി യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിശലാകേത്യാദിസമീപസ്ഥാപിതോപകരണമ്| തതഃ സമ്ഭൃതസമ്ഭാരാനന്തരമ്| അസ്യ വ്യാധിതസ്യ, തമവകാശം തം പ്രദേശം, നിരീക്ഷ്യേതി വ്യാധ്യാകാരവിജ്ഞാനാര്ഥമ്, അവഘൃഷ്യേതി പിത്തദുഷ്ടമ്, അവലിഖ്യേതി വാതദുഷ്ടം സുപ്തകഠിനത്വചം, പ്രച്ഛയിത്വേതി കഫദുഷ്ടം കണ്ഡൂശ്വയഥുപ്രബലം, പശ്ചാച്ഛലാകയാ ക്ഷാരം പ്രതിസാരയേദിത്യര്ഥഃ; ‘ക്ഷാരം പ്രതിസാരയേത്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ക്ഷാരം പാതയിത്വാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| കാലാവധിം പ്രതിപാദയതി- ദത്ത്വാ വാക്ശതമാത്രമിത്യാദി|- വാക് ലഘ്വക്ഷരോച്ചാരണം ; വാക്ശതമാത്രമിതി മാത്രഗ്രഹണേനൈതദ്ബോധയതി- ഏതാവതാ കാലേന യോ ദഹതി സ യഥോക്തഗുണഃ ക്ഷാരഃ| അന്യേ മാത്രസ്ഥാനേ ഏവശബ്ദം പഠന്തി, “വാക്ശതമേവ നാധികം ന ന്യൂനം ച’’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഇദാനീം ക്ഷാരസ്യ പ്രതിദോഷം ലേപപ്രമാണമവചാരണകാലം ച നിയമയന്നാഹ- പദ്മപത്രസമ ഇത്യാദി| ഇമം ച പാഠം കേചിദാചാര്യാ ന പഠന്തി, സ ചാഭാവാത് സമഗ്രോ ന ലിഖിത ഇതി||൧൮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
തസ്മിന്നിപതിതേ വ്യാധൌ കൃഷ്ണതാ ദഗ്ധലക്ഷണമ് |൧൯|
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् |१९|
🔊 Audio coming soon
സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണം വക്തുമാഹ- തസ്മിന്നിപതിത ഇത്യാദി| വ്യാധിശബ്ദോऽത്ര ദുഷ്ടമാംസാദിഷു വര്തതേ, നതു ദുഃഖസഞ്ജ്ഞികേ വ്യാധൌ; കുതഃ? തത്ര കൃഷ്ണതാഭാവാത്| ഏതത്തു സാമാന്യം സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമ്|൧൯|-
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
തത്രാമ്ലവര്ഗഃ ശമനഃ സര്പിര്മധുകസംയുതഃ ||൧൯|| അഥ ചേത് സ്ഥിരമൂലത്വാത് ക്ഷാരദഗ്ധം ന ശീര്യതേ | ഇദമാലേപനം തത്ര സമഗ്രമവചാരയേത് ||൨൦|| അമ്ലകാഞ്ജികബീജാനി തിലാന് മധുകമേവ ച | പ്രപേഷ്യ സമഭാഗാനി തേനൈനമനുലേപയേത് ||൨൧||
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ||१९|| अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते | इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ||२०|| अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च | प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
സമ്യഗ്ദഗ്ധേ പശ്ചാത്കര്മാഹ- തത്രാമ്ലവര്ഗ ഇത്യാദി| അമ്ലവര്ഗഃ സൌവീരകതുഷോദകധാന്യാമ്ലാദിഃ| സ്ഥിരമൂലത്വാത് ദൃഢമൂലത്വാദിത്യര്ഥഃ| ന ശീര്യതേ ന ശടതി| ഇദമിതി അഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്| തത്രേതി അശീര്യമാണേ ക്ഷാരദഗ്ധേ| സമഗ്രം സര്വമ്| അവചാരയേത് പ്രയോജയേത്| തദേവാലേപനമാഹ- അമ്ലേത്യാദി| അമ്ലകാഞ്ജികബീജാനിതി അമ്ലകാഞ്ജികാധഃസ്ഥിതം ദ്രവ്യമ്| തേനേതി സമഭാഗപിഷ്ടേനാമ്ലകാഞ്ജികബീജാദിനാ| ഏനം ക്ഷാരദഗ്ധമ്||൧൯-൨൧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
തിലകല്കഃ സമധുകോ ഘൃതാക്തോ വ്രണരോപണഃ |൨൨|
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരകൃതവ്രണരോപണോപായമാഹ- തിലകല്ക ഇത്യാദി|൨൨|-
Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25
രസേനാമ്ലേന തീക്ഷ്ണേന വീര്യോഷ്ണേന ച യോജിതഃ ||൨൨|| ആഗ്നേയേനാഗ്നിനാ തുല്യഃ കഥം ക്ഷാരഃ പ്രശാമ്യതി | ഏവം ചേന്മന്യസേ വത്സ! പ്രോച്യമാനം നിബോധ മേ ||൨൩|| അമ്ലവര്ജാന് രസാന് ക്ഷാരേ സര്വാനേവ വിഭാവയേത് | കടുകസ്തത്ര ഭൂയിഷ്ഠോ ലവണോऽനുരസസ്തഥാ | അമ്ലേന സഹ സംയുക്തഃ സ തീക്ഷ്ണലവണോ രസേ ||൨൪|| മാധുര്യം ഭജതേऽത്യര്ഥം തീക്ഷ്ണഭാവം വിമുഞ്ചതി | മാധുര്യാച്ഛമമാപ്നോതി വഹ്നിരദ്ഭിരിവാപ്ലുതഃ ||൨൫||
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ||२२|| आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति | एवं चेन्मन्यसे वत्स! प्रोच्यमानं निबोध मे ||२३|| अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् | कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा | अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे ||२४|| माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति | माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
അഗ്നിതുല്യസ്യ ക്ഷാരസ്യാഗ്നേയേന കാഞ്ജികേന കഥം ശമനമിത്യാശങ്ക്യാഹ- രസേനേത്യാദി| അമ്ലേന തീക്ഷ്ണേന വീര്യോഷ്ണേനാഗ്നേയേന രസേന യോജിതോऽഗ്നിതുല്യഃ ക്ഷാരഃ കഥം പ്രശാമ്യതീത്യര്ഥപിണ്ഡഃ| ഉത്തരമാഹ- ഏവം ചേന്മന്യസേ വത്സേത്യാദി| വിഭാവയേത് ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| കടുകസ്തത്ര ഭൂയിഷ്ഠ ഇതി തത്ര പഞ്ചരസേ ക്ഷാരേ കടുകോऽനുരസഃ, ലവണസ്തു ഭൂയിഷ്ഠ ഇതി യോജ്യം; കേചിത് കടുകമേവ ഭൂയിഷ്ഠം മന്യന്തേ; തന്ന, യതോ ജനാ അമ്ലഭക്ഷണേ മാധുര്യാര്ഥം ലവണമേവ രസം പ്രയുഞ്ജതേ, ലവണവര്ഗേ ക്ഷാരസ്യ പഠിതത്വാച്ച, കടുവര്ഗേ ചാപഠിതത്വാത്; യദ്യേവം ‘സ ഖല്വാഗ്നേയൌഷധിഭൂയിഷ്ഠത്വാത് കടുക’ ഇതി തര്ഹി കഥമ്? ഉച്യതേ, ലവണവര്ഗപാഠാദേവ ക്ഷാരസ്യ ലവണത്വേ സിദ്ധേ കടുക ഇതി വിധ്യര്ഥമേവ| സ തീക്ഷ്ണലവണോ രസേ ഇതി സ ക്ഷാര ഏവങ്ഗുണഃ| അദ്ഭിഃ പാനീയൈഃ ആപ്ലുതോ ‘ബോലി(ഡി)ത’ ഇതി ലോകേ||൨൨-൨൫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
തത്ര സമ്യഗ്ദഗ്ധേ വികാരോപശമോ ലാഘവമനാസ്രാവശ്ച |൨൬|
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ചികിത്സാന്തരകഥനായ പുനഃ സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമാഹ- തത്ര സമ്യഗ്ദഗ്ധ ഇത്യാദി| തത്രേതി സമ്യഗ്ദഗ്ധാദിമധ്യേ| ലാഘവമങ്ഗാനാമ്| കൃതേ ക്ഷാരനിര്വാപണ ഏതേ വികാരോപശമാദയോ ലക്ഷണാന്യുത്തരകാലം ജ്ഞേയാനി; “ഏതദ്വികാരോപശമാദികം കിഞ്ചിത്താത്കാലികം ലക്ഷണം, കിഞ്ചിദുത്തരകാലികമ്” ഇത്യന്യേ|൨൬|-
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ഹീനദഗ്ധേ തോദകണ്ഡുജാഡ്യാനി വ്യാധിവൃദ്ധിശ്ച |൨൬|
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
ഹീനദഗ്ധലക്ഷണമാഹ- ഹീനദഗ്ധേ ഇത്യാദി| ഹീനദഗ്ധേ തോദാദയോ വാതശ്ലൈഷ്മികാഃ| ജാഡ്യം ജഡതാ| അന്യേ ത്വത്ര ‘ദുര്ദഗ്ധേ തോദദാഹകണ്ഡൂജാഡ്യാനി വ്യാധിവൃദ്ധിശ്ച’ ഇതി പഠന്തി, “തസ്മിന് സ്ഥാനേ ഏതാനി വാതപിത്തരക്തകഫപ്രകോപകാര്യാണി” ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി|൨൬|-
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
അതിദഗ്ധേ ദാഹപാകരാഗസ്രാവാങ്ഗമര്ദക്ലമപിപാസാമൂര്ച്ഛാഃ സ്യുര്മരണം വാ ||൨൬||
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा ||२६||
🔊 Audio coming soon
അതിദഗ്ധലക്ഷണമാഹ- അതിദഗ്ധേ ദാഹേത്യാദി| അതിദഗ്ധേ ദാഹപാകാദയഃ പൈത്തികാഃ, രാഗോ രക്തതാ, അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ, ക്ലമോ ഗ്ലാനിഃ||൨൬||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ക്ഷാരദഗ്ധവ്രണം തു യഥാദോഷം യഥാവ്യാധി ചോപക്രമേത് ||൨൭||
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരദഗ്ധവ്രണവ്യാപച്ചികിത്സാം വക്തുമാഹ- ക്ഷാരദഗ്ധവ്രണമിത്യാദി| അന്യേ തു ‘യഥാവിധി യഥാദോഷമ്’ ഇതി പഠന്തി, “ഹേതുവ്യാധിപ്രത്യനീകേന വിധിനാ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൭||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
അഥ നൈതേ ക്ഷാരകൃത്യാഃ- തദ്യഥാ- ദുര്ബലബാലസ്ഥവിരഭീരുസര്വാങ്ഗശൂനോദരിരക്തപിത്തിഗര്ഭിണ്യൃതുമതീപ്രവൃദ്ധജ്വരിപ്രമേഹിരൂക്ഷക്ഷതക്ഷീണ- തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛോപദ്രുതക്ലീബാപവൃത്തോദ്വൃത്തഫലയോനയഃ ||൨൮||
अथ नैते क्षारकृत्याः- तद्यथा- दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीण- तृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ||२८||
🔊 Audio coming soon
അതഃ ക്ഷാരസ്യ ദ്വിവിധസ്യാപി യേഷു പ്രതിഷേധസ്താനാഹ- അഥ നൈതേ ക്ഷാരകൃത്യാ ഇത്യാദി| ഏഷു ച യഥാദോഷം കേഷുചിദേവ പ്രതിസാരണീയക്ഷാരനിഷേധഃ, കേഷുചിത് പാനീയനിഷേധഃ, കേഷുചിദുഭയനിഷേധഃ| സര്വാങ്ഗശൂനോദരീതി സര്വാങ്ഗേന ശൂനോ യ ഉദരീ തസ്യൈവ ക്ഷാരനിഷേധഃ കൃതഃ; ക്ഷത ഉരഃക്ഷതഃ, തേന ക്ഷീണഃ; തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛോപദ്രുത ഇതി ഉപദ്രുതശബ്ദസ്തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ക്ലീബഃ ക്ഷീണശുക്രഃ, അശുക്രസ്യ പുനഃ ക്ഷാരാധികാര ഏവ നാസ്തി ; ഉദ്വൃത്താപവൃത്തഫലയോനയ ഇതി ഉദ്വൃത്താപവൃത്തശബ്ദൌ ഫലയോനിഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യേതേ; ഫലമണ്ഡം, യോനിര്ഗര്ഭാശയഃ; ഉദ്വൃത്തഫലഃ സ്ഥാനാദൂര്ധ്വഗതാണ്ഡഃ, അപവൃത്തഫലഃ സ്ഥാനാത് സ്രസ്താണ്ഡഃ; ഉദ്വൃത്തയോനിഃ സ്ഥാനാദൂര്ധ്വഗതയോനിഃ, അപവൃത്തയോനിഃ സ്ഥാനാത് സ്രസ്തയോനിഃ; അന്യേ തു ഫലയോനിശബ്ദേന സമുദിതേന ഗര്ഭാശയമാചക്ഷതേ, തത്രായമര്ഥഃ- ഉദ്വൃത്തഫലയോനിഃ സ്ഥാനാദൂര്ധ്വഗതഗര്ഭാശയാ, അപവൃത്തഫലയോനിഃ സ്ഥാനാത് സ്രസ്തഗര്ഭാശയേത്യര്ഥഃ; അപരേ തു ഫലശബ്ദം രജസി വര്തയന്തി, കുതഃ? ഗര്ഭസ്യ ഫലസാധനത്വാത്; തേന യസ്യാഃ യോനേഃ സകാശാത് ഫലം രജ ഉദ്വൃത്തമൂര്ധ്വഗതം അപവൃത്തമധോഗതമ്, സാ ഉദ്വൃത്താപവൃത്തഫലയോനിഃ ||൨൮||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
തഥാ മര്മസിരാസ്നായുസന്ധിതരുണാസ്ഥിസേവനീധമനീഗലനാഭിനഖാന്തഃശേഫഃസ്രോതഃസ്വല്പമാംസേഷു ച ദേശേഷ്വക്ഷ്ണോശ്ച ന ദദ്യാദന്യത്ര വര്ത്മരോഗാത് ||൨൯||
तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ||२९||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിപുരുഷവിശേഷേണ നിഷേധമുക്ത്വാ പ്രദേശവിശേഷേണ വക്തുമാഹ- തഥേത്യാദി| തരുണാസ്ഥീനി ഘ്രാണകര്ണഗ്രീവാക്ഷിപുടേഷു തരുണസഞ്ജ്ഞാന്യസ്ഥീനി; സേവന്യഃ സപ്ത, പഞ്ച ശിരസി, ഏകാ ജിഹ്വായാമ്, ഏകാ ശേഫസി; ധമന്യശ്ചതുര്വിംശതിര്നാഭിപ്രഭവാഃ; നാഭിരിതി മര്മഗ്രഹണാദേവ നാഭിഃ പ്രാപ്താ, പുനര്നാഭിഗ്രഹണം നാഭ്യാം ദോഷാതിശയസൂചനാര്ഥം; ശേഫോ മേഢ്രഃ| അനുക്തമുപഗൃഹ്ണന്നാഹ- അല്പമാംസേഷു ച പ്രദേശേഷു ജാനുപാദോപരി ലലാടാദിഷു ച| അക്ഷ്ണോശ്ച ന ദദ്യാദന്യത്ര വര്ത്മരോഗാദിതി അന്യത്രാന്യസ്മിന് രോഗേ, വര്ത്മരോഗേ പുനരക്ഷ്ണോരപി ക്ഷാരം ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൨൯||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
തത്ര ക്ഷാരസാധ്യേഷ്വപി വ്യാധിഷു ശൂനഗാത്രമസ്ഥിശൂലിനമന്നദ്വേഷിണം ഹൃദയസന്ധിപീഡോപദ്രുതം ച ക്ഷാരോ ന സാധയതി (ദുര്ബലബാലസ്ഥവിരാദീന് പ്രതിസാരണീയ ഇതി) ||൩൦||
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति (दुर्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति) ||३०||
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവശാന്നിഷേധാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര ക്ഷാരസാധ്യേഷ്വിത്യാദി ||൩൦||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
ഭവതി ചാത്ര- വിഷാഗ്നിശസ്ത്രാശനിമൃത്യുകല്പഃ ക്ഷാരോ ഭവത്യല്പമതിപ്രയുക്തഃ | സ ധീമതാ സമ്യഗനുപ്രയുക്തോ രോഗാന്നിഹന്യാദചിരേണ ഘോരാന് ||൩൧||
भवति चात्र- विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः | स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ||३१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സമ്യക്പ്രയുക്തസ്യ ക്ഷാരസ്യ മഹാഗുണത്വമസമ്യക്പ്രയുക്തസ്യ തു മഹാദോഷത്വം നിദര്ശയന്നാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| വിഷാഗ്നിശസ്ത്രാശനിമൃത്യുകല്പ ഇതി മൃത്യുശബ്ദോ വിഷാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, തേനായമര്ഥഃ- വിഷാദിഭിഃ കൃത്വാ യോ മൃത്യുസ്തേന മൃത്യുനാ കല്പഃ സദൃശോ ഭവതി; തത്ര വിഷവദ്വേദനാഭിഃ സര്വാങ്ഗാനുസാരീ ഭൂത്വാ മാരയതി, അഗ്നിവദ്വിസ്ഫോടകാദികാരണോ ഭൂത്വാ, ശസ്ത്രവത് സിരാദിച്ഛേദീ ഭൂത്വാ, അശനിവത് സദ്യോ മാരയതീതി ദൃഷ്ടാന്തചതുഷ്ടയമുപന്യസ്തമ്||൩൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ക്ഷാരപാകവിധിര്നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ ||൧൧||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविधिर्नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ക്ഷാരപാകവിധിര്നാമൈകദശോऽധ്യായഃ||൧൧||