30. pañcēndriyārthavipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ பஞ்சேந்த்ரியார்தவிப்ரதிபத்திமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

பஞ்சேந்த்ரியாணி ஶ்ரோத்ராதீநி, தேஷாமர்தாஃ ஶப்தாதயஃ, அர்தாநாஂ ஶப்தாதீநாஂ விப்ரதிபத்திர்விபரீதாவபோதோ ஹீநாதியோகேநேத்யர்தஃ| பஞ்சக்ரஹணஂ கர்மேந்த்ரியாணாமுபயாத்மகஸ்ய மநஸஶ்ச நிஷேதார்தஂ; கர்மேந்த்ரியாணாஂ ஶரீரக்ரஹணேநைவ க்ரஹணாத்; மநஸஸ்த்விந்த்ரியக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ, மநோவ்யதிரேகேணேந்த்ரியாணாஂ விஷயக்ரஹணாபாவாத்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஶரீரஶீலயோர்யஸ்ய ப்ரகதேர்விகதிர்பவேத் | தத்த்வரிஷ்டஂ ஸமாஸேந, வ்யாஸதஸ்து நிபோத மே ||௩||

ப்ராகத்யாயே தூதாதிஜ்ஞேயபாஹ்யாரிஷ்டஂ ப்ரதிபாத்யாஸ்மிந்நத்யாயே ஆப்யந்தரமரிஷ்டமாஶ்ரயபேதேந த்ரிவிதஂ ஸங்க்ஷேபேண தர்ஶயந்நாஹ- ஶரீரஶீலயோரித்யாதி| ஶரீரஂ பாஞ்சபௌதிகஂ ப்ராணிகாயஃ, ஶீலஂ மாநஸோ பாவஃ, அந்யே து `ஶீலஂ ஸமாதாநயுக்தஂ மநஃ' இத்யாசக்ஷதே; ப்ரகதிஃ ஸ்வாபாவிகஃ ப்ராணிநோ நிஜோ தர்மஃ; ஏதேஷாஂ ஶரீரஶீலப்ரகதீநாஂ த்ரயாணாஂ பாவாநாஂ விகதிர்வைபரீத்யஂ யத்பவேத்ததரிஷ்டஂ மரணலக்ஷணஂ பவதி| ஸமாஸேந ஸங்க்ஷேபேண| அந்யே து `ஶரீரஶீலயோர்த்வயோர்யா ப்ரகதிஸ்தஸ்யா யா விகதிஸ்ததரிஷ்டஂ மரணலக்ஷணஂ பவதி' இத்யாசக்ஷதே| ப்ரகதேஃ ப்ரஸ்தாவாத் கிஞ்சித்விசாரஃ க்ரியதே, ஸா ஹி ப்ரகதிர்ஜாத்யாதீந் ஷடுபாதீநபேக்ஷதே| ததுக்தஂ சரகே- “ப்ரகதிர்ஹி ஜாதிப்ரஸக்தா ச குலப்ரஸக்தா ச தேஶாநுபாதிநீ ச காலாநுபாதிநீ ச வயோநுபாதிநீ ச ப்ரத்யாத்மநியதா ச”- (ச. இ. அ. ௧) இதி| ஸர்வபேதேஷு சகாரகரணமந்யோந்யஸமாவேஶார்தஂ; தத்ர ஜாதிப்ரஸக்தா நாம தாஸு தாஸு மநுஷ்யாதிஜாதிஷு தே தே கரசரணாதயஃ ஸ்வபாவவிஶேஷாஃ; வசநேஷு ச நாநாவிவிதா ஏவ வ்யக்தாவ்யக்தாதயோ தர்மாஃ, மநஸி ச தர்மாதர்மமைதுநாஹாரப்ரபதயோऽபி பாவாஃ; குலப்ரஸக்தா நாம த்விஜகுலே தபஃப்ரியதாதயஃ, க்ஷத்ரியகுலே ஸமரப்ரியதாதயோ தர்மவிஶேஷா பவந்தி; தேஶாநுபாதிநீ நாம லாடகர்ணாடாதீநாஂ காயே வாசி மநஸி ச தே தே ஸ்வபாவவிஶேஷா விஶேஷேண பவந்தி; காலாநுபாதிநீ நாம தேஹாதிஷு தௌர்பல்யாத்யாதாநாத்யபேக்ஷஂ, கதேஷு ச தோஷமலாத்யபேக்ஷிணீ; வயோநுபாதிநீ நாம பால்யாத்யவஸ்தாஸு பாலாதௌ ஸௌகுமார்யாதயோ தர்மாஃ; ஏதேஷு த்ரிஷ்வநுபாதிஶப்தப்ரயோகாத் ஸஞ்சாரித்வஂ ஸ்வபாவகுணாநாமிஷ்டஂ; ப்ரத்யாத்மநியதேதி ஆத்மந்யாத்மநி நியதா ப்ரதிபுருஷநியதேத்யர்தஃ| தே புநஃ காயே வாசி மநஸி ச ஸ்வபாவவிஶேஷாஃ ப்ரதிபுருஷபேதபிந்நா தஶ்யந்தே; ஏவஂ தாவத் ஷோடா ப்ரகதிர்பவத்யேவ| அந்யே து “ஸப்தம்யபி பவேத் ப்ராயோ தேஹே லக்ஷணஹைதுகீ| உத்தமாதமமத்யாயுர்லிங்காநாஂ காரணஂ ஹி ஸா”- இதி மந்யந்தே| அந்யே து ப்ரகதிஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமோமயீஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மமயீஂ வா மந்யந்தே| தஸ்யா விகதிர்வைபரீத்யமந்யதாபாவஃ||௩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

ஶணோதி விவிதாஞ் ஶப்தாந் யோ திவ்யாநாமபாவதஃ | ஸமுத்ரபுரமேகாநாமஸம்பத்தௌ ச நிஃஸ்வநாந் ||௪|| தாந் ஸ்வநாந்நாவகஹ்ணாதி மந்யதே சாந்யஶப்தவத் | க்ராம்யாரண்யஸ்வநாஂஶ்சாபி விபரீதாஞ் ஶணோதி ச ||௫|| த்விஷச்சப்தேஷு ரமதே ஸுஹச்சப்தேஷு குப்யதி | ந ஶணோதி ச யோऽகஸ்மாத்தஂ ப்ருவந்தி கதாயுஷம் ||௬||

ஆதுரகதக்ராஹ்யவிருத்தஶப்தப்ரதிபத்திஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஶணோதீத்யாதி| விவிதாந் பஹுப்ரகாராந் ஸஞ்ஜல்பபாடகீதவாத்யாதீந்| திவ்யாநாஂ ஸித்தகிந்நரகந்தர்வாதீநாம்| ஸமுத்ரபுரமேகாநாமித்யத்ர ஸமுத்ராதிபிஃ ஸஹ நிஃஸ்வநஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஏதேந ஸமுத்ராதீநாமஸம்பத்தாவபாவேऽபி தேஷாஂ ஶப்தாஞ்சணோதீத்யர்தஃ| புரஸ்வநஃ புரவாஸிப்ராணிஶப்தஃ; அந்யே து புரஸ்தாநே `தூர்ய' இதி படந்தி; அபரே `வாத' இதி படந்தி| தாந் ஸ்வநாநித்யாதி வித்யமாநேஷு வா ஸமுத்ராதிஸ்வநேஷு தாந்ந கஹ்ணாதி, வாऽந்யஶப்தவந்மந்யதே| க்ராம்யஸ்வநாந் க்ராமவாஸிப்ராணிஶப்தாந், ஆரண்யாந் அரண்யவாஸிப்ராணித்வநீந்; விபரீதாநிதி க்ராம்யாநாரண்யாநிவ ஶணோதி, ஆரண்யாந் க்ராம்யாநிவ ஶணோதீத்யர்தஃ| த்விஷச்சப்தேஷு ஶத்ருஶப்தேஷு| ஸுஹந்மித்ராதிஃ| அகஸ்மாச்ச்ரவணரோகஂ விநா||௪-௬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

யஸ்தூஷ்ணமிவ கஹ்ணாதி ஶீதமுஷ்ணஂ ச ஶீதவத் | ஸஞ்ஜாதஶீதபிடகோ யஶ்ச தாஹேந பீட்யதே ||௭|| உஷ்ணகாத்ரோऽதிமாத்ரஂ ச யஃ ஶீதேந ப்ரவேபதே | ப்ரஹாராந்நாபிஜாநாதி யோऽங்கச்சேதமதாபி வா ||௮||

ஆதுரகதக்ராஹ்யவிருத்தஸ்பர்ஶப்ரதிபத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- யஸ்தூஷ்ணமித்யாதி| அத்ர ஶீதபீடகா ஹி கபகதாஃ, தாஸாஂ ஜாட்யாதயோ வேதநாவிஶேஷாஃ ப்ராகதாஃ, தாஹஸ்து வைகத இதி| ப்ரஹாரோ லகுடாதிகதஃ| அங்கச்சேதஃ ஶஸ்த்ராதிகதஃ||௭-௮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

பாஂஶுநேவாவகீர்ணாநி யஶ்ச காத்ராணி மந்யதே | வர்ணாந்யதா வா ராஜ்யோ வா யஸ்ய காத்ரே பவந்தி ஹி ||௯||

ஆதுரகதக்ராஹ்யவிருத்தரூபப்ரதிபத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- பாஂஶுநேத்யாதி| பாஂஶுர்தூலிஃ, அவகீர்ணாநி வ்யாப்தாநி| ராஜ்யோ லேகா நீலலோஹிதாதயஃ||௯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

ஸ்நாதாநுலிப்தஂ யஂ சாபி பஜந்தே நீலமக்ஷிகாஃ |௧௦|

ஆதுரகதாமேவ விருத்தரஸப்ரதிபத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நாதேத்யாதி| பூர்வஂ ஸ்நாதஃ பஶ்சாதநுலிப்த இத்தம்பூதமபி ஸுகந்திகாயஂ பஹிர்மலவர்ஜிதஂ யதா நீலமக்ஷிகாஃ ஶ்ரயந்தே ததாऽஸௌ காலபக்வத்வாததிமதுரீபூதஶரீரஃ, யேந நிர்மலஶரீரோऽபி மக்ஷிகாபிஃ காம்யத இதி| ஸ்நாதாநுலிப்தமித்யேததரிஷ்டஂ வர்ஷாவதி|௧௦|-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

ஸுகந்திர்வாऽதி யோऽகஸ்மாத்தஂ ப்ருவந்தி கதாயுஷம் ||௧௦||

ஆதுரகதக்ராஹ்யவிருத்தகந்தப்ரதிபத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸுகந்திரித்யாதி| அதி ஸுகந்திர்வாऽகஸ்மாத் `ஸுகந்திப்ரயோகஂ விநா பவதி' இதி ஶேஷஃ, இதமபி வார்ஷிகமரிஷ்டம்||௧௦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

விபரீதேந கஹ்ணாதி ரஸாந் யஶ்சோபயோஜிதாந் | உபயுக்தாஃ க்ரமாத்யஸ்ய ரஸா தோஷாபிவத்தயே ||௧௧|| யஸ்ய தோஷாக்நிஸாம்யஂ ச குர்யுர்மித்யோபயோஜிதாஃ | யோ வா ரஸாந்ந ஸஂவேத்தி கதாஸுஂ தஂ ப்ரசக்ஷதே ||௧௨||

ஆதுரகதபஞ்சேந்த்ரியார்தவிப்ரதிபத்திஂ நிர்திஶ்யாऽऽதுரக்ராஹ்யபஞ்சேந்த்ரியார்தவிப்ரதிபத்திநிர்தேஶாபிப்ராயஃ, தத்ர ரஸஸ்ய தேஹமூலத்வேந ப்ரதாநத்வாத்தஸ்யைவ விப்ரதிபத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- விபரீதேநேத்யாதி| விபரீதேநேதி மதுரோऽம்லஃ, அம்லோ மதுர இத்யாதி| உபயுக்தாஃ க்ரமாதிதி ‘பூர்வஂ மதுரமஶ்நீயாத்’ இத்யாதிக்ரமஃ| கதாஸுஂ கதப்ராணம்| ஏததரிஷ்டஂ மாஸிகம்||௧௧-௧௨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

ஸுகந்தஂ வேத்தி துர்கந்தஂ துர்கந்தஸ்ய ஸுகந்திதாம் | கஹ்ணீதே வாऽந்யதா கந்தஂ ஶாந்தே தீபே ச நீருஜஃ ||௧௩|| யோ வா கந்தஂ ந ஜாநாதி கதாஸுஂ தஂ விநிர்திஶேத் |௧௪|

கந்தக்ரஹணமதிகத்யாஹ- ஸுகந்தமித்யாதி| ஶாந்தே தீபே நிர்வாணே ப்ரதீபே, யோ கந்தஂ ந ஜாநாதி| நீருஜோ நீரோகஃ பீநஸாதிரோகவர்ஜிதஃ||௧௩||-

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

த்வந்த்வாந்யுஷ்ணஹிமாதீநி காலாவஸ்தா திஶஸ்ததா ||௧௪|| விபரீதேந கஹ்ணாதி பாவாநந்யாஂஶ்ச யோ நரஃ |௧௫|

ஸ்பர்ஶக்ரஹணமதிகத்யாஹ- த்வந்த்வாநீத்யாதி| த்வந்த்வாநி கஷ்டகராணி; ஆதிக்ரஹணாத் ஸ்பர்ஶக்ராஹ்யாணி ஸ்நிக்தாதிவீர்யாணி| காலாவஸ்தா ப்ரவாதநிர்வாதவர்ஷாத்யாஃ| திஶ இதி பூர்வாதிகாஃ| அநேந மாநஸஃ ஸ்பர்ஶ உக்தஃ| த்விவிதோ ஹி ஸ்பர்ஶஃ- ஸ்பர்ஶேந்த்ரியக்ராஹ்யஃ, மாநஸஶ்ச| ததா ச தந்த்ராந்தரம்- “ஸ்பர்ஶேநேந்த்ரியஸஂஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶோ மாநஸ ஏவ ச” (ச. ஶா. ௧) இதி| அந்யாஂஶ்ச பாவாந் த்ரவ்யகுணகர்மாணி, விபரீதேந கஹ்ணாதி| த்வந்த்வாந்யுஷ்ணஹிமாதீந்யேததரிஷ்டமேகமாஸிகமிதி; திஶோ வைபரீத்யேந கஹ்ணாத்யேததரிஷ்டஂ த்ரிமாஸிகம்||௧௪||

Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23

திவா ஜ்யோதீஂஷி யஶ்சாபி ஜ்வலிதாநீவ பஶ்யதி ||௧௫|| ராத்ரௌ ஸூர்யஂ ஜ்வலந்தஂ வா திவா வா சந்த்ரவர்சஸம் | அமேகோபப்லவே யஶ்ச ஶக்ரசாபதடித்குணாந் ||௧௬|| தடித்த்வதோऽஸிதாந் யோ வா நிர்மலே ககநே கநாந் | விமாநயாநப்ராஸாதைர்யஶ்ச ஸங்குலமம்பரம் ||௧௭|| யஶ்சாநிலஂ மூர்திமந்தமந்தரிக்ஷஂ ச பஶ்யதி | தூமநீஹாரவாஸோபிராவதாமிவ மேதிநீம் ||௧௮|| ப்ரதீப்தமிவ லோகஂ ச யோ வா ப்லுதமிவாம்பஸா | பூமிமஷ்டாபதாகாராஂ லேகாபிர்யஶ்ச பஶ்யதி ||௧௯|| ந பஶ்யதி ஸநக்ஷத்ராஂ யஶ்ச தேவீமருந்ததீம் | த்ருவமாகாஶகங்காஂ வா தஂ வதந்தி கதாயுஷம் ||௨௦|| ஜ்யோத்ஸ்நாதர்ஶோஷ்ணதோயேஷு சாயாஂ யஶ்ச ந பஶ்யதி | பஶ்யத்யேகாங்கஹீநாஂ வா விகதாஂ வாऽந்யஸத்த்வஜாம் ||௨௧|| ஶ்வகாககங்ககத்ராணாஂ ப்ரேதாநாஂ யக்ஷரக்ஷஸாம் | பிஶாசோரகநாகாநாஂ பூதாநாஂ விகதாமபி ||௨௨|| யோ வா மயூரகண்டாபஂ விதூமஂ வஹ்நிமீக்ஷதே | ஆதுரஸ்ய பவேந்மத்யுஃ ஸ்வஸ்தோ வ்யாதிமவாப்நுயாத் ||௨௩||

ரூபக்ரஹணமதிகத்யாஹ- திவேத்யாதி| ஜ்யோதீஂஷி தாரகாதீநி| சந்த்ரவர்சஸமிதி ஸூர்யமேவ சந்த்ரதேஜஃஸமஂ பஶ்யதீத்யர்தஃ| அமேகோபப்லவ இத்யாதி| மேகைரநாவதேऽபி நபஸீந்த்ரதநுர்வித்யுல்லதாஃ `பஶ்யதி' இதி ஶேஷஃ| தடித்த்வதோ வித்யுத்யுக்தாந், அஸிதாந் கஷ்ணாந், மேகாநிதி ஸம்பந்தஃ| அமேகோபப்லவே ஶக்ரசாபதடில்லதாவலோகநமித்யரிஷ்டஂ த்வித்ரிமாஸிகம்| ஸங்குலஂ வ்யாப்தம்| அம்பரம் ஆகாஶம்| மூர்திமந்தஂ தேவதாகாரம்; அந்யே புருஷாகாரமித்யாஹுஃ| மேதிநீஂ பதிவீஂ, நீஹாரஃ குஹேடீ, யேந ப்ரத்யூஷகாலே திநஂ தூமாவதமிவ பாதி; நேத்ரரோகஂ விநாऽபி தூமாதிபிராவதாஂ மேதிநீஂ பஶ்யதீத்யர்தஃ| லோகஂ ஜகத், ப்ரதீப்தமிவ க்ரீஷ்மகாலாததேऽபி ஜ்வலிதமிவ| ஆப்லுதமிவ புடிதமிவ, அம்பஸா பாநீயேந| பூமிமஷ்டாபதாகாராமிதி அஷ்டாபதஶப்தேந லேகாபிஃ கோஷ்டஸந்தாநநிர்மிதஂ சதுரங்கக்ரீடநார்தமுச்யதே| அருந்ததீஂ வஸிஷ்டபார்யாஂ, த்ருவஂ தாரகாவிஶேஷம், ஆகாஶகங்காஶப்தேந ஶ்லக்ஷ்ணகநதாரகாஸந்ததிர்நத்யாகாரோச்யதே| ஆதர்ஶஃ ப்ரதிபிம்பதர்ஶநார்தஂ ஸம்பூர்ணசந்த்ரமாகாரஃ காஂஸ்யமய உச்யதே| உஷ்ணோ கர்மஃ| ஜ்யோத்ஸ்நாதபயோஸ்து ப்ரதிச்சாயாஂ சாயாபுருஷஂ கேசிந்மந்யந்தே| விகதாஂ ப்ரகதேரந்யதாபூதாம்| அந்யஸத்த்வஜாம் அந்யேப்யஃ ப்ராணிப்யோ ஜாதாமந்யஸத்த்வஜாதாம்| ஶ்வா குக்குரஃ, கங்கஃ கங்கமல்லஃ; தஸ்ய லக்ஷணமாஹ- கங்கஃ ஸ்யாத் கங்கமல்லாக்யோ பாணபக்ஷார்ஹபக்ஷகஃ| லோஹபஷ்டோ தீர்கபாதஃ பக்ஷாதஃபாண்டுவர்ணபாக்- இதி| பூதாநாஂ தேவயோநீநாம், அதவா பூதாநி ப்ராணிநஸ்தேஷாஂ; விகதாமபி விகதாஂ விகதிஂ கதாஂ சாயாஂ பஶ்யதீதி ஸம்பந்தஃ| யோ வா மயூரகண்டாபமித்யாதி ஸுதீப்தகதிராங்காரஜ்வலிதஂ தூமரஹிதமபி மயூரகண்டாபஂ நீலஂ தூமஸதஶஂ பஶ்யதீத்யர்தஃ| அத்ர `திவா ஜ்யோதீஂஷி' இத்யாதிநா `விதூமஂ வஹ்நிமீக்ஷதே' இத்யேதத்பர்யந்தேந க்ரந்தேந பஞ்சவிதஂ ரூபமுக்தம்| ததாஹி- `திவா ஜ்யோதீஂஷி' இத்யாதிநாऽऽகாஶஸ்தரூபித்ரவ்யரூபமுக்தம், ஆகாஶரூபாஸம்பவாத்; `யஶ்சாநிலஂ' இத்யாதிநா வாயுரூபமுக்தஂ; `தூமநீஹார' இத்யாதிநா பத்வீரூபமுக்தஂ; `ப்ரதீப்தமிவ' இத்யாதிநா வஹ்நிரூபமுக்தம், `ஆப்லுதமிவாம்பஸா' இத்யநேநாபாஂ ரூபமுக்தஂ, ஏவஂ பஞ்சவிதஂ ரூபமுக்தம்| `பூமிமஷ்டாபதாகாராம்' இத்யநேந பூமேர்விகதிதர்ஶநமுக்தஂ, பூர்வஂ து தூமாத்யாவரணதர்ஶநமேவேதி ந பௌநருக்த்யம்| `ந பஶ்யதி ஸநக்ஷத்ராம்' இத்யநேந வ்யோமஸ்தாநாமதர்ஶநமுக்தஂ, `திவா ஜ்யோதீஂஷி' இத்யாதிநா து பூர்வஂ தர்ஶநமுக்தம், அதோ ந பௌநருக்த்யம்| `ஜ்யோத்ஸ்நாதர்ஶோஷ்ணதோயேஷு' இத்யாதிநா ரூபஸ்யாயோக உக்தஃ, `பஶ்யத்யேகாங்கஹீநாஂ வா' இத்யநேந ரூபஹீநயோக உக்தஃ, `விகதாஂ ச' இத்யநேந மித்யாயோகோ ரூபஸ்யோக்தஃ| அக்நேர்மித்யாக்ரஹணமதிகத்யோக்தஂ `யோ வா மயூரகண்டாபம்' இத்யாதிநா| ஏததரிஷ்டபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆதுரஸ்ய பவேந்மத்யுரித்யாதி||௧௫-௨௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஞ்சேந்த்ரியார்தவிப்ரதிபத்திர்நாம த்ரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௩௦||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௦||