Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athātaḥ pranaṣṭaśalyētyādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
‘śala’ ‘śvala’ āśugamanē dhātūḥ; tayōrādyasya śalyamiti rūpam ||3||
‘शल’ ‘श्वल’ आशुगमने धातूः; तयोराद्यस्य शल्यमिति रूपम् ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra śalyasya svakīyalakṣaṇabōdhārthaṁ niruktiṁ darśayannāha- śalētyādi| ‘śala’ ‘śvala’ āśugamana iti ‘śala’ ‘śvala’ āśugatau dhātūanayōrāśugamanamityarthaḥ, tayōrādyasya śaladhātōḥ śalyamiti rūpaṁ niṣpadyata ityarthaḥ; ‘śala’ hiṁsāyāṁ dhātuḥ tasya śalyamiti rūpama iti kēcit paṭhanti; aparē ‘śala’ ‘rujāyām’ iti paṭhanti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
taddvividhaṁ śārīramāgantukaṁ ca ||4||
तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च ||४||
🔊 Audio coming soon
tasya cikitsōpayōgibhēdaṁ darśayannāha- tadavityādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
sarvaśarīrābādhakaraṁ śalyaṁ, tadihōpadiśyata ityataḥ śalyaśāstram ||5||
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं, तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
kathaṁ punaḥ śalyaśāstramētaducyata ityāha- sarvaśarīrētyādi|- sarvaśarīrē yēna abādhā bhavati tat śalyaṁ; tadihōpadiśyatē kathyatē'taḥ, śalyaśāstramētadityarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra śārīraṁ dantarōmanakhādi dhātavō'nnamalā dōṣāśca duṣṭāḥ; āgantvapi śārīraśalyavyatirēkēṇa yāvantō bhāvā duḥkhamutpādayanti ||6||
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः; आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
śārīrāgantukayōrbhēdamāha- tatrētyādi| ādiśabdāt kaiścit śmaśrupūyapakṣmāṇi gr̥hyantē| dhātavō rasādayaḥ; malā mūtrapurīṣakarṇamalasvēdanētraviṭprabhr̥tayaḥ, dōṣā vātādayaḥ| paramētē dhātvannadōṣā duṣṭāḥ santaḥ śalyabhūtāḥ; amumēvārthaṁ kēcidduṣṭāścēti cakārāt kathayanti| dhātavō'nnamalā ityādyasamastānāṁ pr̥thagupādānaṁ yat kr̥taṁ tadupadhātugrahaṇārtham| āgantuśalyaṁ pratipādayannāha- āgantvapītyādi| bhāvā iti padārthātr̥ṇakāṣṭhapāṣāṇalōhalōṣṭraprabhr̥tayaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
adhikārō hi lōhavēṇuvr̥kṣatr̥ṇaśr̥ṅgāsthimayēṣu; tatrāpi viśēṣatō lōhēṣvēva , viśasanārthōpapannatvāllōhasya; lōhānāmapi durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayōjanakaratvācca śara ēvādhikr̥taḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī , ślakṣṇaśca; prāyēṇa vividhavr̥kṣapatrapuṣpaphalatulyākr̥tayō vyākhyātāḥ, vyālamr̥gapakṣivakrasadr̥śāśca ||7||
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु; तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव , विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य; लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः | स च द्विविधः कर्णी , श्लक्ष्णश्च; प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः, व्यालमृगपक्षिवक्रसदृशाश्च ||७||
🔊 Audio coming soon
tatrāpi prasiddhaśalyabhēdān darśayitumāha- adhikārō hītyādi| adhikārō yōgyatvaṁ śalyatvēna lōhādiṣu| lōhādibhirmayaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tēṣāṁ madhyē lauhasya prādhānyaṁ darśayannāha- tatrāpīti; tēṣāmapi madhyē| viśēṣata atiśayēna| lōhēṣvēvēti ‘adhikāraḥ’ ityanuvartatē| kathaṁ punarlōhēṣvēvādhikāra ityatra hētumāha- viśasanārthōpapannatvāllōhasyēti; māraṇārthuyuktatvāllōhasyētyarthaḥ| lōhēṣvapi kuntādibhēdēnānēkaprakārēṣu śarasyaiva prādhānyaṁ darśayannāha- lōhānāmityādi|- lōhādīnāmapi kuntādīnāmapi madhya ityarthaḥ| śaraḥ kāṇḍaḥ, adhikr̥ta iti yōgya ityarthaḥ| anyē tu ‘durvāratvāt’ ityatra ‘nirvāhitvāt ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dēśāddēśāntaraprāpaṇaśīlatvādityarthaḥ; anyē tu ‘nirvāsitvāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| tasya śarasyāpaharaṇōpayōgibhēdaṁ darśayannāha- karṇītyādi|- karṇīti karṇayuktaḥ, ślakṣṇaḥ akarṇa ityarthaḥ| ‘karṇavāna’ ityanyē paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| tadākr̥tīnāmānantyēna darśayitumaśakyatvāt saṅkṣēpēṇa sadr̥śanānāvidhavastvākr̥tisārūpyēṇa darśayannāha- prāyēṇētyādi| prāyēṇēti bāhulyēnētyarthaḥ| vividhavr̥kṣapatrākr̥tayaḥ pippalapatrakaravīrapatrādyākārāḥ, puṣpākr̥tayō mālatīkumudōtpalapatrādyākārāḥ, phalākr̥taya ēlādyākārāḥ| siṁhavyāghrādimukhasadr̥śāḥ sarpaphaṇākārā vā; mr̥gavaktrasadr̥śāḥ śrugālamārjārādimukhasamānāḥ; pakṣivaktrasadr̥śāḥ kākakaṅkādivaktrasadr̥śāḥ ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
sarvaśalyānāṁ tu mahatāmaṇūnāṁ vā pañcavidhō gativiśēṣa ūrdhvamadhō'rvācīnastiryagr̥juriti ||8||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधोऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
śarāṇāmāharaṇōpayōgigatibhēdān darśayitumāha- sarvaśalyānāmityādi| tatra, ūrdhvagativiśēṣō'dhastādāgatasya śarasya, adhōgativiśēṣa upariṣṭādāgatasya śarasya, arvācīnagativiśēṣaḥ paścādāgatasya śarasya, tiryaggativiśēṣaḥ pārśvābhyāmāgatasya śarasya, r̥jugativiśēṣō'gradēśādāgatasya śarasya| anyē tu vyatyayēna pañcagatipāṭhaṁ paṭhanti, kiñcidanyathā vyākhyānayanti; taccāsmābhirvistarabhayānna likhitam| anyē tu ‘śarīrē sarvaśalyānāṁ’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tāni vēgakṣayāt pratighātādvā tvagādiṣu vraṇavastuṣvatiṣṭhantē, dhamanīsrōtō'sthivivarapēśīprabhr̥tiṣu vā śarīrapradēśēṣu ||9||
तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्वतिष्ठन्ते, धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु ||९||
🔊 Audio coming soon
yathā śalyāni śarīrē sthitiṁ kurvanti tathā hētuṁ darśayannāha- tānītyādi| tāni śalyāni marmāvaraṇēṣu sannāhādiṣu pratighātādvēganivr̥ttērityarthaḥ| tvagādiṣvityatrādiśabdānmāṁsasirāsnāyusandhikōṣṭhāsthimarmāṇi gr̥hyantē| avatiṣṭhanta iti ‘śalyāni’ iti śēṣaḥ| śalyāvasthānē tvagādibhyō'dhikamapi sthānaṁ sambhavatīti pakṣāntaramāha- dhamanītyādi| dhamanyādibhistribhiḥ saha vivaraśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē; vivaraṁ chidraṁ, pēśī māṁsakhaṇḍaḥ, vāśabdēna pakṣāntaraṁ sūcayati| śarīrapradēśēṣviti dhamanyādaya ēva śarīrapradēśāstēṣvityarthaḥ| avatiṣṭhantē śalyānīti sambadhyatē||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya | taddvidhaṁ sāmānyaṁ vaiśēṣikaṁ ca | śyāvaṁ piḍakācitaṁ śōphavēdanāvantaṁ muhurmuhuḥ śōṇitāsrāviṇaṁ budbudavadunnataṁ mr̥dumāṁsaṁ ca vraṇaṁ jānīyāt saśalyō'yamiti; sāmānyamētallakṣaṇamuktam | vaiśēṣikaṁ tu- tvaggatē vivarṇaḥ śōphō bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca; māṁsagatē śōphābhi(ti)vr̥ddhiḥ śalyamārgānupasaṁrōhaḥ pīḍanāsahiṣṇutā cōṣapākau ca; pēśyantarasthē'pyētadēva cōṣaśōphavarjaṁ; sirāgatē sirādhmānaṁ sirāśūlaṁ sirāśōphaśca; snāyugatē snāyujālōtkṣēpaṇaṁ saṁrambhaścōgrā ruk ca; srōtōgatē srōtasāṁ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthē saphēnaṁ raktamīrayannanilaḥ saśabdō nirgacchatyaṅgamardaḥ pipāsā hr̥llāsaśca; asthigatē vividhavēdanāprādurbhāvaḥ śōphaśca; asthivivaragatē'sthipūrṇatā'sthitōdaḥ saṁharṣō balavāṁśca; sandhigatē'sthivaccēṣṭōparamaśca; kōṣṭhagata āṭōpānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṁ ca vraṇamukhāt; marmagatē marmaviddhavaccēṣṭatē | sūkṣmagatiṣu śalyēṣvētānyēva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti ||10||
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय | तद्द्विधं सामान्यं वैशेषिकं च | श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति; सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् | वैशेषिकं तु- त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च; मांसगते शोफाभि(ति)वृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च; पेश्यन्तरस्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं; सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च; स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च; स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः; धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च; अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च; अस्थिविवरगतेऽस्थिपूर्णताऽस्थितोदः संहर्षो बलवांश्च; सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च; कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्; मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते | सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
tvagādiśalyānāṁ lakṣaṇāni nirdiśannāha- tatrētyādi| tatra tēṣu tvagādiṣvityarthaḥ| lakṣaṇaṁ cihnam| upadhāraya śr̥ṇu| tatra prathamaṁ sāmānyalakṣaṇamāha- śyāvamityādi| piḍakācitamiti piḍakāvyāptam|| sāmānyamabhidhāya vaiśēṣikaṁ lakṣaṇamāha- vaiśēṣikamityādi| cōṣaḥ cūṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, pipāsētyanyē| cōṣaśōphavarjaṁ pākābhāvāt| snāyugata ityādi| snāyujālōtkṣēpaṇaṁ snāyusamūhasyōrdhvaṁ nayanaṁ, saṁrambhaḥ śvayathuḥ| srōtasāṁ svakarmaguṇahāniriti rasādivahānāṁ srōtasāṁ rasādivahanādikarma, guṇāḥ punarēṣāṁ vātādivahānāmaruṇapītasitaraktādayō varṇāḥ, tēṣāṁ hānirityarthaḥ| dhamanīstha ityādi| aṅgamardaḥ sphuṭanikā, hr̥llāsaḥ asakr̥tṣṭhīvanam| saṁharṣa iti mārutōpadravō rōmāñcaprāyō vēdanāviśēṣaḥ ‘saṁharṣaḥ saṅghaṭanam’ ityanyē| cēṣṭōparama iti ākuñcanaprasāraṇādihāniḥ| kōṣṭhagatē ityādi| āṭōpaḥ satōdō vātasaṅkṣōbhaḥ, ānāhō vātamūtrapurīṣādinirōdhaḥ| marmaviddhavat cēṣṭatē iti sirādimarmaviddhē yāni liṅgāni bhavanti tānītyarthaḥ; cēṣṭatē cēṣṭāṁ kurutē| sthūlaśalyānāṁ lakṣaṇamabhidhāya sūkṣmaśalyalakṣaṇamāha- sūkṣmagatiṣu śalyēṣviti| aspaṣṭāni iti asphuṭānītyarthaḥ||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
mahāntyalpāni vā śuddhadēhānāmanulōmasanniviṣṭāni rōhanti viśēṣataḥ kaṇṭhasrōtaḥsirātvakpēśyasthivivarēṣaḥ | dōṣaprakōpavyāyāmābhighātājīrṇēbhyaḥ pracalitāni punarbādhantē ||11||
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषः | दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते ||११||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ śalyapranaṣṭasya hētuṁ darśayannāha- mahāntītyādi| śuddhadēhānāmiti vātādyadūṣitadēhānāṁ pākābhāvādrōhantītyarthaḥ| anulōmasanniviṣṭānīti rōmamānukūlyēna praviṣṭānītyarthaḥ| viśēṣataḥ ityatiśayēna, kaṇṭhādiṣu praviṣṭāni śalyāni ‘rōhanti' iti śēṣaḥ| kēcit ‘mahānti’ ityatra sthānē ‘mr̥dūnyalpāni’ iti pāṭhaṁ paṭhanti| yadi rūḍhānyapyadōṣakarāṇi tat kiṁ tēṣāṁ vijñānēnāharaṇēna cētyāha- dōṣaprakōpētyādi||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
tatra, tvakpranaṣṭē snigdhasvinnāyāṁ mr̥nmāṣayavagōdhūmagōmayamr̥ditāyāṁ tvaci yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt, styānaghr̥tamr̥ccandanakalkairvā pradigdhāyāṁ śalyōṣmaṇā''śu visarati ghr̥tamupaśuṣyati cālēpō yatra tatra śalyaṁ vijānīyāt; māṁsapranaṣṭē snēhasvēdādibhiḥ kriyāviśēṣairaviruddhairāturamupapādayēt, karśitasya tu śithilībhūtamanavabaddhaṁ kṣubhyamāṇaṁ yatra saṁrambhaṁ vēdanāṁ vā janayati tatra śalyaṁ vijānīyāt; kōṣṭhāsthisandhipēśīvivarēṣvavasthitamēvamēva parīkṣēta; sirādhamanīsrōtaḥsnāyupranaṣṭē khaṇḍacakrasaṁyuktē yānē vyādhitamārōpyāśu viṣamē'dhvani yāyāt yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt; asthipranaṣṭē snēhasvēdōpapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṁ bhr̥śamupācarēt, yatra saṁrambhō vēdanā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt; sandhipranaṣṭē snēhasvēdōpapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhr̥śamupācarēt, yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt, sandhipranaṣṭē snēhasvēdōpapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhr̥śamupācarēt; yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt, marmapranaṣṭē tvananyabhāvānmarmaṇāmuktaṁ parīkṣaṇaṁ bhavati ||12||
तत्र, त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्; मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरविरुद्धैरातुरमुपपादयेत्, कर्शितस्य तु शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्; कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितमेवमेव परीक्षेत; सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैः भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत्; यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
tvagādipraviṣṭānāṁ vijñānōpāyaṁ darśayannāha- tatrētyādi| saṁrambhō rāgaśōthābhisambhavaḥ| āśu visaratīti śīghraṁ vilīyatē| māṁsētyādi| kriyāviśēṣaiḥ sahāturamupapādayēt yōjayēdityarthaḥ| karśitasya āturasyētyarthaḥ| śithilībhūtamanavabaddhaṁ kṣubhyamāṇaṁ ‘śalyaṁ’ iti śēṣaḥ, kṣubhyamāṇamiti caladityarthaḥ| ēvamēvēti pūrvōktanyāyēnētyarthaḥ| khaṇḍacakrasaṁyuktē yāna iti khaṇḍitacakrasamanvitē ratha ityarthaḥ| ārōpyēti ārōhyētyarthaḥ, viṣamē'dhvani nimnōnnatamārgē ityarthaḥ| snēhasvēdōpapannāni snēhasvēdayuktānītyarthaḥ| marmapranaṣṭē ityādi marmāṇi tvagādiṣvaṣṭasu vraṇavastuṣvēva bhavanti, nānyatra bhavantityananyabhāvānmarmaṇāṁ pranaṣṭaśalyē tvagādyuktamēva parīkṣaṇaṁ kartavyamityarthaḥ||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
sāmānyalakṣamapi ca hastiskandhāśvapr̥ṣṭhaparvatadrumārōhaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa- vyāyāmairjr̥mbhōdgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrōtsargairvā yatra saṁrambhō vēdanā vā bhavati tatra śalyaṁ vijānīyāt ||13||
सामान्यलक्षमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरण- व्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
sāmānyavijñānōpāyamapi darśayannāha- sāmānyalakṣaṇamityādi| aṣṭasvapi tvagādivraṇavastuṣvavasthitaśalyasya lakṣaṇaṁ sāmānyalakṣaṇam| hastiskandhādibhiḥ sahārōhaṇaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| dhanurvyāyāmaḥ iti dhanurākarṣaṇajanitaśramaḥ, drutayānamiti śīghragamanaṁ, niyuddhaṁ bāhuyuddhaṁ, laṅghanamiti kuḍyādīnāmutplutyātikramaṇaṁ, plavanaṁ utpatanaṁ, prataraṇaṁ nadyādau, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṁ karma| jr̥mbhēti pītaikamārutōcchvāsasya vyāttamukhēna parimōkṣaṇaṁ, udgārēti udgatasya vāyōrudgiraṇamudgāraḥ, kāsēti dōṣaduṣṭōdānānugataprāṇavāyōrnirgamanaṁ bhinnakāṁsyadhvanikaṁ kāsaḥ, kṣavathuriti ūrdhvasrōtō'vasthitaprāṇōdānayōrākulitayōrnāsāvivaratō nirgamanaṁ kṣavathuḥ, ṣṭhīvanaṁ kaphādēsthūtkaraṇaṁ, hasanaṁ hāsō vikr̥tāṅgavacaḥkr̥tyajātasya hāsyarasasya sthāyībhāvō'ṅgakapōlanāsauṣṭhaspandanalakṣaṇaḥ, prāṇāyāmēti prāṇavāyōrāyamanamavarōdhanaṁ prāṇāyāmaḥ, utsargaśabdō vātādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē, utsargaḥ pramōcanam| kēcid ‘yatra saṁrambhō vēdanā vā’ ityatra’ sthānē ‘utsargērvā yatra tōdādayastatra śalyaṁ vijānīyāt’ iti pāṭhaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ādiśabdāt pākarāgaśōthādayaḥ| śyāvaṁ piḍakācitamityādīni pūrvōktasāmānyalakṣaṇāni sannikr̥ṣṭāni; ētāni punarhastiskandhārōhaṇādīni viprakr̥ṣṭāni; yata ētairēva śyāvaṁ piḍakācitamityādi lakṣayitavyam; ityanayōḥ sāmānyalakṣaṇapāṭhayōrna paunaruktyam||13||
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
bhavanti cātra- yasmiṁstōdādayō dēśē suptatā gurutā'pi ca | ghaṭṭatē bahuśō yatra śūyatē rujyatē'pi ca ||14|| āturaścāpi yaṁ dēśamabhīkṣṇaṁ parirakṣati | saṁvāhyamānō bahuśastatra śalyaṁ vinirdiśēt ||15||
भवन्ति चात्र- यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च | घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च ||१४|| आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति | संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
pranaṣṭaśalyavijñānōpāyamuddiśyāparāṇyapi rājārṣiḥ punarliṅgāni niścayārthamāha- yasminnityādi| yasmin dēśē śarīrāvayavē| tōdādayō ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| ādigrahaṇād rāgapākādayaḥ| suptatā sparśanānabhijñatvam| ghaṭṭatē bahuśō yatrēti yasmin pradēśē bahuśō vāraṁvāraṁ puruṣaḥ svayamēva ghaṭṭatē cālayati| tudyatē'pi cētyatra pīḍāyā atiśayakhyāpanaṁ na punaruktiḥ| āturaścāpi yaṁ dēśamityādi| āturō yaṁ dēśamabhīkṣṇamanavarataṁ rakṣati, kiṁviśiṣṭaḥ? saṁvāhyamānō mr̥dyamānaḥ, kathaṁ bahuśō vāraṁvāraṁ; ētēna yadā yadā''turō mr̥dyatē tadā tadā taṁ dēśaṁ rakṣatītyarthaḥ||14-15||
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 17
alpābādhamaśūnaṁ ca nīrujaṁ nirupadravam | prasannaṁ mr̥duparyantaṁ nirāghaṭṭamanunnatam ||16|| ēṣaṇyā sarvatō dr̥ṣṭvā yathāmārgaṁ cikitsakaḥ | prasārākuñcanānnūnaṁ niḥśalyamiti nirdiśēt ||17||
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम् | प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम् ||१६|| एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः | प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
niḥśalyasya lakṣaṇaṁ darśayannāha- alpābādhamityādi| alpābādham alpaduḥkham| nīrujaṁ nirgataśūlādivēdanam| mr̥duparyantaṁ mr̥dvantam, nirāghaṭṭaṁ niścalam| ēṣaṇētyādi| cikitsakō vaidhaḥ, niḥśalyamiti nirdiśēt kathayēt; kiṁ kr̥tvā? dr̥ṣṭvā, kayā ēṣaṇyā lōhādiśalākayā, sarvataḥ sarvatra, kathaṁ? yathāmārgaṁ mārgānatikramēṇa; kathaṁ kathayēt nūnaṁ niścitaṁ, kasmāt? prasāraṇādākuñcanācca alpāpi yadi bādhā na bhavatītyarthaḥ| ‘alpabādhaṁ’ ityatra ‘alpatāpaṁ ityanyē paṭhanti,| kēcita ‘anunnatam’ iti na paṭhanti, aśūnamityanēnaiva gatārthatvāt||16-17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
asthyātmakaṁ bhajyatē tu śalyamantaśca śīryatē | prāyō nirbhujyatē śārṅgamāyasaṁ cēti niścayaḥ ||18||
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते | प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
āharaṇōpayōginīṁ hētubhēdēnāntaḥ sthaśalyāvasthāṁ darśayannāha- asthyātmakamityādi| asthyātmakam asthijaṁ; bhajyata iti svayaṁ dvidhā tridhā vā bhavatītyarthaḥ| ētēnaivāsyāharaṇē'vayavāntaraṁ vicāryāharaṇaṁ kartavyamityabhiprāyaḥ| śīryatē iti śaṭatītyarthaḥ| nanu, ‘kēśāsthivēṇudārupalāni tu na viśīryantē’ ityagrē vakṣyati, atra tu ‘antaśca śīryatē’ iti kathayati, tatkathaṁ na virōdhaḥ? ucyatē antaśca śīryata iti cakārō viṣayabhēdapratipādanārthaṁ; tēna kēṣāñcidēvāsthanāṁ śīrṇatvaṁ na sarvēṣāmiti nāsti virōdhaḥ| nirbhujyatē iti kuṭilībhavati| śārṅgamiti śr̥ṅgamayam| āyasaṁ cēti lōhamayamapi nirbhujyata ityarthaḥ||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyantē tu nō yadi | pacanti raktaṁ māṁsaṁ ca kṣipramētāni dēhinām ||19||
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि | पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
vārkṣādīnāṁ viśalyaghnē marmaṇi pākāt svayaṁ patitānāmavaśyamanirharaṇīyatvaṁ darśayannāha- vārkṣētyādi|- vārkṣyaṁ vr̥kṣamayaṁ, vaiṇavaṁ vēṇumayaṁ, tārṇaṁ tr̥ṇamayam| nirhriyantē tu nō yadīti anirharaṇaṁ ca viśalyaprāṇaharapradēśē bōddhavyam| pacanti raktaṁ māṁsaṁ cētyādinā vārkṣādīni śalyāni pākāt svayaṁ patantītyuktaṁ bhavati||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
kānakaṁ rājataṁ tāmraṁ raitikaṁ trapu sīsakam | cirasthānādvilīyantē pittatējaḥpratāpanāt ||20||
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपु सीसकम् | चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
viśalyaprāṇaharādiṣu pradēśēṣu kānakādīnāmanāharaṇē'dōṣaṁ darśayannāha- kānakamityādi| raitikamiti rītiḥ pittalabhēdaḥ, tanmayaṁ raitikam| kēcidatra raitikamiti padaṁ vihāya kr̥ṣṇāyastrapusīsakam’ iti paṭhanti||20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
svabhāvaśītā mr̥davō yē cānyē'pīdr̥śā matāḥ | dravībhūtāḥ śarīrē'sminnēkatvaṁ yānti dhātubhiḥ ||21||
स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः | द्रवीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः ||२१||
🔊 Audio coming soon
anyēṣāmapi kāṁsyaprabhr̥tīnāṁ kānakādidharmaṁ darśayannāha- svabhāvētyādi||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
viṣāṇadantakēśāsthivēṇudārupalāni tu | śalyāni na viśīryantē śarīrē mr̥nmayāni ca ||22||
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारुपलानि तु | शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च ||२२||
🔊 Audio coming soon
aparēṣāṁ cirakālasaṁsthitāvapi na śarīradhātubhirēkatvamiti darśayannāha- viṣāṇētyādi|- viṣāṇaṁ śr̥ṅgaṁ, dāru kāṣṭhaṁ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, na viśīryanta iti na śaṭantītyarthaḥ| mr̥nmayāni mr̥ttikāmayāni||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
dvividhaṁ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu | yō vētti viṣṭitaṁ śalyaṁ sa rājñaḥ kartumarhati ||23||
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु | यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति ||२३||
🔊 Audio coming soon
adhyāyapiṇḍārthajñānēna vaidyastuti darśayannāha- dvividhamityādi|- dvividhaṁ dviprakāraṁ karṇī ślakṣṇaścēti; anyē śarīrāgantubhēdēna dvaividhyaṁ manyantē| pañcagatimaditi ūrdhvādhō'rvācīnatiryagr̥jugatikam| tvagādivraṇavastuṣviti tvagādivraṇavastuṣvaṣṭāsu viṣṭitaṁ vividhaprakāraṁ sthitam| rājagrahaṇaṁ pradhānasaṅgrahārtham| kartumiti pratīkāraṁ kartumityarthaḥ, arhati yōgyō bhavati| ‘yō vēttyadhiṣṭhitaṁ śalyaṁ’ iti kēcit paṭhanti||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē pranaṣṭaśalyavijñānīyō nāma ṣaḍviṁśatitamō'dhyāyaḥ ||26||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयो नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē ṣaḍviṁśatitamō'dhyāyaḥ||26||